II SA/Sz 509/18

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Maria Mysiak (spr.) Sędziowie Sędzia WSA Katarzyna Grzegorczyk-Meder, Sędzia WSA Patrycja Joanna Suwaj Protokolant starszy sekretarz sądowy Alicja Poznańska po rozpoznaniu w Wydziale II na rozprawie w dniu 13 września 2018 r. sprawy ze skargi M. W. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w K. z dnia [...] nr [...] w przedmiocie umorzenia postępowania w sprawie umorzenia odsetek oraz odroczenia terminu płatności należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego I. uchyla zaskarżoną decyzję, II. przyznaje od Skarbu Państwa Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie na rzecz radcy prawnego T. Z. kwotę [...]zł ([...]) zawierającą kwotę należnego podatku od towarów i usług tytułem wynagrodzenia za nieopłaconą pomoc prawną udzieloną skarżącemu z urzędu. Decyzją z dnia [...] r. nr [...]), wydaną na podstawie art. 12 ust. 2, art. 30 ust. 2 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. z 2017 r. poz. 489 ze zm.), po rozpatrzeniu wniosku M. W. z dnia 23 lutego 2016 r. - Burmistrz [...] w punkcie 1 decyzji odmówił umorzenia odsetek w całości, z kolei w punkcie 2 odmówił odroczenia terminu płatności należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego na rzecz M. K. do dnia opuszczenia zakładu karnego. Uzasadniając podjęte rozstrzygnięcie organ I instancji przytoczył dotychczasowy przebieg postępowania. Wskazał, że M. W. pismem z dnia 17 lutego 2016 r. (data wpływu do organu 23 luty 2016 r.), zwrócił się z prośbą o umorzenie odsetek w całości oraz o odroczenie terminu płatności należności powstałych z tytułu wypłaconych osobie uprawnionej świadczeń z funduszu alimentacyjnego, do dnia opuszczenia przez wnioskodawcę zakładu karnego. Rozpatrując złożony wniosek organ wydał decyzję z dnia [...] r. orzekającą o odmowie umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego, zaś w wyniku rozpoznania odwołania wnioskodawcy Samorządowe Kolegium Odwoławcze w K. decyzją z dnia [...] r. uchyliło zaskarżoną decyzję organu I instancji i przekazało sprawę do ponownego rozpatrzenia. Decyzją z dnia [...] r. organ I instancji ponownie odmówił umorzenia odsetek w całości oraz odroczenia terminu płatności należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego, z kolei Kolegium, w wyniku rozpoznania odwołania wnioskodawcy, decyzją z dnia [...] r. utrzymało tę decyzję w mocy. M. W. zaskarżył powyższą decyzję Kolegium do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie, który wyrokiem z dnia 12 stycznia 2017 r. w sprawie o sygn. akt II SA/Sz 885/16 uchylił zaskarżoną oraz poprzedzającą ją decyzję organu I instancji. Decyzją z dnia [...] r., wydaną po ponownym rozpoznaniu sprawy, organ I instancji odmówił M. W. umorzenia odsetek w całości i odroczenia terminu płatności należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego na rzecz M. K. do dnia opuszczenia zakładu karnego. Kolegium, w efekcie rozpoznania odwołania, decyzją z dnia [...] r. utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję. M. W. zaskarżył powyższą decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie, który wyrokiem z dnia 18 października 2017 r. w sprawie II SA/Sz 685/17 uchylił zaskarżoną oraz poprzedzającą ją decyzję organu I instancji. Rozpoznając po raz kolejny wniosek M. W. w przedmiocie umorzenia odsetek od wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego w całości oraz odroczenia terminu płatności należności Burmistrz [...] ustalił, że wnioskodawca aktualnie jest kawalerem, odbywa karę pozbawienia wolności w Areszcie Śledczym w K. do dnia [...] r. Osobą uprawnioną do świadczeń z funduszu alimentacyjnego jest jego córka - M. K.. W oparciu o akta sprawy III RC [...] organ stwierdził, że M. W. zobowiązał się płacić alimenty na rzecz córki w kwocie [...]zł. Burmistrz [...] zwrócił uwagę, że całkowite zadłużenie wnioskodawcy z tytułu wypłaconych osobie uprawnionej świadczeń z funduszu alimentacyjnego na dzień wydania rozstrzygnięcia wynosi [...] zł ([...] należność główna oraz [...] zł odsetki). Za pośrednictwem komornika sądowego przekazane zostały kwoty w łącznej wysokości [...] zł tytułem spłaty zobowiązań z tytuły wypłaconych osobie uprawnionej świadczeń z funduszu alimentacyjnego. W oparciu o informację uzyskaną od komornika z dnia 28 grudnia 2017 r. organ I instancji ustalił, że kwoty przekazane do kancelarii komorniczej przysłała wierzycielka - B. M., która odsyła pieniądze nadesłane przez stronę. W dalszej części uzasadnienia podjętego rozstrzygnięcia organ I instancji stwierdził, że wnioskodawca nie podejmuje zatrudnienia w związku z brakiem wolnych etatów w Zakładzie Karnym, w którym odbywa karę oraz wobec orzeczonej niezdolności do pracy. Jednakże mając na uwadze fakt wydania orzeczenia na czas określony do dnia [...] r. organ podkreślił, że brak jest podstaw do założenia, że sytuacja zdrowotna strony nie ulegnie zmianie, a w rezultacie będzie możliwe podjęcie zatrudnienia przez stronę oraz spłata zobowiązań z tytułu wypłaty świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Podsumowując Burmistrz [...] stwierdził, że w jego ocenie dopóki istnieje możliwość wyegzekwowania należności, dopóty ich umorzenie przed wyczerpaniem tej możliwości byłoby nieuzasadnione. M. W. złożył odwołanie od przedmiotowej decyzji, w którym zarzucił organowi I instancji naruszenie art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, jak również dóbr osobistych poprzez narażenie zdrowia psychicznego. Powołując się na wydany w jego sprawie wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie (sygn. akt II SA/Sz 685/17) oraz decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w K. (nr [...]), zarzucił Burmistrzowi T. lekceważący stosunek do organów nadrzędnych i ich orzeczeń. Decyzją z dnia [...] r. nr [...], wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 2 w związku z art. 105 § 1 Kodeksu postępowania administracyjnego (t.j. Dz.U. z 2017 r. poz. 1257 – dalej "k.p.a.") oraz art. 30 ust. 2 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (t.j. Dz.U. z 2017 r. poz. 489), Samorządowe Kolegium Odwoławcze w K. uchyliło zaskarżoną decyzję w całości oraz umorzyło postępowanie w pierwszej instancji. W uzasadnieniu Kolegium podniosło, że organ I instancji wniosek M. W. rozpatrywał trzykrotnie. Po ustaleniu aktualnego na dzień wydania decyzji zadłużenia wraz z odsetkami Burmistrz [...] po raz czwarty negatywnie rozpatrzył wniosek strony z dnia 23 lutego 2016 r. W wyniku analizy akt sprawy organ odwoławczy ustalił, że niezależnie od powyższego M. W. pismem z dnia 5 września 2017 r. złożył nowy wniosek o rozszerzonym zakresie to jest o: 1. umorzenie w części zadłużenia z tytułu wypłaconych osobie uprawnionej świadczeń z funduszu alimentacyjnego, 2. rozłożenia pozostałej części zadłużenia na raty oraz odroczenia terminu płatności do dnia zakończenia kary pozbawienia wolności, 3. umorzenia odsetek w całości za ww. okresy. Jednocześnie Kolegium podkreśliło, że postępowanie w sprawie powyższego wniosku nie zostało zakończone decyzją ostateczną. Zdaniem organu II instancji z analizy wniosków z dnia 23 lutego 2016 r. oraz z dnia 5 września 2017 r. wynika, że organ I instancji sprawę dotyczącą umorzenia odsetek w całości i odroczenia terminu płatności do dnia zakończenia kary pozbawienia wolności prowadzi w dwóch niezależnych postępowaniach. Żadne z tych postępowań nie zostało zakończone decyzją ostateczną. Mając powyższe na względzie organ II instancji podniósł, że wskazane jest wycofanie z obiegu prawnego zaskarżonej decyzji (rozstrzygającej sprawę wniosku z dnia 23 lutego 2016 r.), na podstawie art. 138 § 1 pkt 2 k.p.a., w związku z art. 105 § 1 k.p.a. W powołanych okolicznościach przedmiotem rozstrzygnięcia organu, w prowadzonym na wniosek strony z dnia 5 września 2017 r. postępowaniu będzie zajęcie stanowiska w sprawie: 1. umorzenia w części zadłużenia z tytułu wypłaconych osobie uprawnionej świadczeń z funduszu alimentacyjnego, 2. rozłożenia pozostałej części zadłużenia na raty, 3. odroczenia terminu płatności do dnia zakończenia kary pozbawienia wolności, 4. umorzenia odsetek w całości. M. W. złożył skargę na powyższą decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie, wnosząc o uchylenie zaskarżonej decyzji w części dotyczącej umorzenia postępowania w pierwszej instancji. Skarżący zarzucił naruszenie prawa procesowego w tym art. 7, art. 8, art. 9 oraz art. 11 k.p.a., jak również nieuprawnione zastosowanie art. 138 § 1 pkt 2 w związku z art. 105 § 1 k.p.a. bez uwzględnienia faktu, że niniejsza sprawa jest starsza od sprawy z wniosku z dnia 5 września 2017 r. W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w K. wniosło o jej oddalenie oraz utrzymało swoje dotychczasowe stanowisko wyrażone w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Pismem z dnia 9 września 2018 r., ustanowiony w ramach prawa pomocy, profesjonalny pełnomocnik skarżącego podtrzymał wniesioną skargę w całości oraz wniósł o uchylenie w całości zaskarżonej decyzji Kolegium. Jednocześnie pełnomocnik podtrzymał zarzuty skarżącego, w tym dotyczące: 1) naruszenia prawa procesowego tj. art. 138 § 1 pkt 2 k.p.a. w zw. z art. 105 § 1 k.p.a. poprzez niewłaściwe zastosowanie w związku z wydaniem decyzji uchylającej i umarzającej postępowanie, w sytuacji braku przesłanek do takiego rozstrzygnięcia oraz zarzucił brak dokonania merytorycznego rozstrzygnięcia w sprawie; 2) naruszenia art. 107 § 3 k.p.a. poprzez niewyczerpujące wyjaśnienie w uzasadnieniu decyzji przesłanek do umorzenia postępowania, co uniemożliwia dokonanie właściwej kontroli instancyjnej zaskarżonej decyzji; 3) naruszenia art. 7, art. 8 i art. 11 k.p.a. poprzez brak wyczerpującego zebrania i rozpatrzenia materiału dowodowego w sprawie. Ponadto zarzucił zaskarżonej decyzji naruszenie art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów poprzez jego błędne zastosowanie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie z w a ż y ł, co następuje: Zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (j.t.: Dz. U. z 2017 r. poz. 2188 ze zm.), sądy administracyjne kontrolują działalność administracji publicznej pod względem zgodności z prawem. Stosownie do art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (j.t.: Dz. U. z 2018 r. poz. 1302), zwanej dalej: "p.p.s.a.", sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz wskazaną podstawą prawną. Sądowa kontrola zaskarżonej decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego w K. z dnia [...] r. wykazała, że skarga zasługuje na uwzględnienie, bowiem przy jej wydaniu doszło do naruszenia przepisów postępowania administracyjnego, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Podstawę prawną wydania zaskarżonej decyzji stanowił przepis art. 138 § 1 pkt 2 k.p.a., w myśl którego organ odwoławczy wydaje decyzję, w której uchyla zaskarżoną decyzję w całości albo w części i w tym zakresie orzeka co do istoty sprawy albo uchylając tę decyzję - umarza postępowanie pierwszej instancji w całości albo w części. Stosownie do art. 105 § 1 k.p.a., postępowanie administracyjne podlega umorzeniu tylko wtedy, gdy z jakiejkolwiek przyczyny stało się ono bezprzedmiotowe. W orzecznictwie panuje zgodność co do tego, że bezprzedmiotowość postępowania, o jakiej mowa w powyższym przepisie oznacza brak któregoś z elementów stosunku materialnoprawnego skutkującego tym, iż nie można załatwić sprawy przez rozstrzygnięcie jej co do istoty. Bezprzedmiotowość może wynikać z przyczyn podmiotowych lub przedmiotowych, ale zawsze oznacza brak przedmiotu postępowania. Tym przedmiotem jest zaś konkretna sprawa, w której organ administracji państwowej jest władny i jednocześnie zobowiązany rozstrzygnąć na podstawie przepisów prawa materialnego o uprawnieniach lub obowiązkach indywidualnego podmiotu (por. wyrok NSA z dnia 21 września 2009 r., sygn. II OSK 1393/09, publ. na stronie www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Wobec tego przepis art. 105 § 1 k.p.a. będzie miał zastosowanie tylko w tych sytuacjach, w których w świetle prawa materialnego i ustalonego stanu faktycznego brak jest sprawy administracyjnej mogącej być przedmiotem postępowania. Ponadto w doktrynie wyrażono pogląd, zgodnie z którym bezprzedmiotowość postępowania pierwszoinstancyjnego zachodzi wówczas, gdy decyzja organu I instancji: została wydana na podstawie przepisu prawa materialnego, który utracił moc obowiązującą, jak również gdy dotyczy sprawy administracyjnej rozstrzygniętej już decyzją ostateczną (por. Hauser i in., Kodeks postępowania administracyjnego Komentarz, wyd. C.H. Beck 2017 r., s. 946). Podstawę wydania decyzji organu odwoławczego stanowiło stwierdzenie, że organ I instancji po raz czwarty negatywnie rozpatrzył wniosek strony z dnia 23 lutego 2016 r. dotyczący odroczenia terminu płatności należności z tytułu wypłaconych alimentów do dnia opuszczenia przez wnioskodawcę Zakładu Karnego oraz o umorzenie odsetek w całości, w sytuacji gdy M. W. pismem z dnia 5 września 2017 r. (które nie zostało dołączone do akt sprawy), złożył nowy wniosek rozszerzając zakres żądania. We wskazanym wniosku M. W. zwrócił się do organu o umorzenie w części zadłużenia z tytułu wypłaconych osobie uprawnionej świadczeń z funduszu alimentacyjnego oraz rozłożenia pozostałej części zadłużenia na raty oraz odroczenia terminu płatności do dnia zakończenia kary pozbawienia wolności i umorzenia odsetek w całości. Kolegium podkreśliło, że Burmistrz [...], sprawę dotyczącą umorzenia odsetek w całości oraz odroczenia terminu płatności do dnia zakończenia kary pozbawienia wolności, prowadzi w dwóch odrębnych postępowaniach, które nie zostały zakończone decyzją ostateczną. W ocenie organu we wskazanym przypadku zachodzi bezprzedmiotowość postępowania wszczętego na podstawie wcześniej złożonego wniosku z dnia 23 lutego 2016 r., uzasadniająca jego umorzenie stosownie do art. 105 § 1 k.p.a. Zdaniem Sądu, takie działanie organu odwoławczego doprowadziło do sytuacji, w której nie został rozpoznany wniosek skarżącego z dnia 23 lutego 2016 r. Złożenie wniosku nakłada na organ obowiązek merytorycznego rozpoznania sprawy i wydania decyzji w oparciu o art. 30 ust. 2 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. z 2017 r., poz. 489 j.t.). W myśl powołanego przepisu organ właściwy wierzyciela może na wniosek dłużnika alimentacyjnego umorzyć jego należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, uwzględniając sytuację dochodową i rodzinną. Biorąc pod uwagę, iż wniosek z dnia 23 lutego 2016 r. nie został przez skarżącego cofnięty, stwierdzić należy, że nie wystąpiła przesłanka bezprzedmiotowości postępowania, jak błędnie uznał organ odwoławczy w zaskarżonej decyzji. Podkreślenia wymaga, że to strona powinna określić przedmiot postępowania, bowiem organ administracji nie jest władny do zmiany kwalifikacji prawnej żądania strony. Każde pismo strony powinno być zatem traktowane zgodnie z jej intencją oraz w kontekście okoliczności sprawy. W ocenie Sądu, w sytuacji gdy w toku prowadzonego postępowania strona składa pismo, zadaniem organu jest zbadanie, czy może ono stanowić modyfikację wcześniej złożonego wniosku. Tym bardziej jest to uzasadnione, gdy strona nie cofnęła żądania wyrażonego we wcześniej złożonym wniosku. Jak wynika z okoliczności sprawy Kolegium takiego ustalenia nie uczyniło, lecz odgórnie zakwalifikowało pismo z dnia 5 września 2017 r., jako nowy wniosek strony, którego zakres częściowo pokrywa się z wnioskiem zawartym w piśmie z dnia 23 lutego 2016 r. Podsumowując należy stwierdzić, że w niniejszej sprawie, wobec braku przesłanek bezprzedmiotowości postępowania, organ II instancji niezasadnie umorzył postępowanie w pierwszej instancji, czym naruszył art. 138 § 1 pkt 2 w zw. z art. 105 § 1 k.p.a., które to naruszenie mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, bowiem zamknięto skarżącemu drogę do uzyskania merytorycznej decyzji w sprawie z jego wniosku z dnia 23 lutego 2016 r. Na marginesie wyjaśnić należy, że umorzenie postępowania I instancji byłoby możliwe tylko w przypadku gdyby organ I instancji faktycznie rozstrzygnął decyzją ostateczną sprawę zainicjowaną wnioskiem strony z dnia 5 września 2017 r. Z treści uzasadnienia zaskarżonej decyzji wynika jednak, że organ odwoławczy dopiero nakazuje rozpoznanie tego wniosku. Ponownie rozpoznając sprawę organ winien uwzględnić stanowisko Sądu zaprezentowane w uzasadnieniu, w szczególności winien rozważyć, czy pismo skarżącego z dnia 5 września 2017 r., złożone w toku postępowania, może stanowić modyfikację pierwotnego wniosku, poprzez jego uzupełnienie o kolejne żądania. W takiej sytuacji obowiązkiem organu jest ustalenie rzeczywistej woli strony oraz zakresu wniosku, którego rozpoznania się domaga. Wobec powyższego Sąd uchylił zaskarżoną decyzję stosownie do art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. O wynagrodzeniu dla pełnomocnika z urzędu orzeczono na podstawie art. 250 p.p.s.a. w związku z § 21 ust. 1 pkt 1 lit. c oraz § 4 ust. 3 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 3 października 2016 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego z urzędu (Dz. U. z 2016 r., poz. 1715).