II SA/Sz 604/16

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Danuta Strzelecka -Kuligowska, Sędziowie Sędzia NSA Elżbieta Makowska,, Sędzia WSA Katarzyna Sokołowska (spr.), Protokolant sekretarz sądowy Alicja Poznańska, po rozpoznaniu w Wydziale II na rozprawie w dniu 25 stycznia 2017 r. sprawy ze skargi R. S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w S. z dnia [...] nr [...] w przedmiocie umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego I. oddala skargę, II. przyznaje od Skarbu Państwa Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie na rzecz radcy prawnego A. J. kwotę [...] zł ([...]) powiększona o kwotę należnego podatku od towarów i usług tytułem wynagrodzenia za nieopłaconą pomoc prawną udzieloną skarżącemu z urzędu. Decyzją z dnia [...] r., nr [...], wydaną z upoważnienia Burmistrza G., przyznano na rzecz D. S. świadczenie z funduszu alimentacyjnego w wysokości [...] zł miesięcznie, na okres od 1 października 2009 r. do dnia 31 sierpnia 20101 r. Decyzją z dnia [...] r., nr [...] R. S. został zobowiązany do zwrotu kwoty [...] zł wraz z ustawowymi odsetkami z tytułu wypłaconych z funduszu alimentacyjnego świadczeń za okres 2009/2010. R. S. złożył wniosek o umorzenie należności. Decyzją z dnia [...] r., nr [...], wydaną z upoważnienia Burmistrza G., odmówiono R. S. umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego w wysokości [...] zł łącznie z odsetkami. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w S. decyzją z dnia [...] r., nr [...] uchyliło powyższą decyzję i przekazało sprawę do ponownego rozpatrzenia organowi I instancji, wskazując na konieczność rozważenia możliwości zastosowania częściowego umorzenia przedmiotowej należności. W wyniku ponownego rozpatrzenia sprawy, Burmistrz Gminy G. decyzją z dnia [...] r., nr [...], na podstawie art. 104 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2013 r., poz. 267 ze zm.- dalej "k.p.a.") oraz art. 2 ust. 10, art. 25, art. 30 ust. 2 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz.U. z 2015 r., poz. 859 ze zm.), umorzył częściowo należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego, których wysokość ustalona została decyzją [...] z dnia 28 czerwca 2012 r. w wysokości [...] zł, tj. 1% od łącznej kwoty wypłaconych świadczeń podlegających zwrotowi. W uzasadnieniu organ I instancji wskazał, że przy podjęciu rozstrzygnięcia wziął pod uwagę przede wszystkim trudną sytuację dochodową oraz życiową dłużnika, jak również ograniczenia w podjęciu zatrudnienia związane z posiadanym orzeczeniem o niepełnosprawności. Organ wskazał również na to, że nie wypłaca świadczeń z funduszu alimentacyjnego na rzecz osób uprawnionych do alimentów, a co za tym idzie zadłużenie R. S. nie wzrasta. W ocenie organu, chociaż sytuacja finansowa i zdrowotna strony jest trudna, to nie uzasadnia całkowitego umorzenia ciążących na niej należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego zwłaszcza, że posiada on zajęcie komornicze z tytułu renty socjalnej, a zatem istnieje możliwość odzyskania choć w najmniejszym stopniu świadczeń wypłaconych z budżetu państwa. Natomiast częściowe umorzenie, podyktowane jest udokumentowaną szansą na spłatę pozostałego zadłużenia wskutek poprawy sytuacji materialnej, po znalezieniu odpowiedniego zatrudnienia w zakładzie pracy chronionej. Od powyższej decyzji R. S. wniósł odwołanie, podnosząc, że jest osobą bezrobotną i intensywnie szuka pracy, ale znalezienie jej utrudnia istniejąca wada słuchu (jest osobą niesłyszącą), jak i bardzo wysoki procent bezrobocia w E. Nadto wskazał, że potrącane do tej pory alimenty były nienależne, albowiem zasądzono je w okresie, gdy przebywał za granicą i przesyłał co miesiąc żonie dużą kwotę pieniędzy. W wyniku rozpatrzenia sprawy na skutek złożonego przez R. S. odwołania, Samorządowe Kolegium Odwoławcze w S. decyzją z dnia [...] r., nr [...], działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. oraz art. 30 ust. 2 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. z 2016 r., poz. 169), utrzymało w mocy decyzję organu I instancji. W uzasadnieniu decyzji organ odwoławczy wskazał, że wyrokiem z dnia 14 kwietnia 2008 r., sygn. akt XRC 2888/07, Sąd Okręgowy w S. zobowiązał R. S. do alimentacji na rzecz M. S. w kwocie [...]zł miesięcznie. W związku z niewywiązywaniem się z nałożonego obowiązku alimentacyjnego powyższa sprawa została przekazana do egzekucji komorniczej, która okazała się bezskuteczna. W związku z powyższym M. S. - przedstawiciel ustawowy osoby uprawnionej wystąpiła z wnioskiem o ustalenie prawa do świadczeń z funduszu alimentacyjnego, które zostały na rzecz D. S. przyznane i wypłacone – za okres od października 2009 r. do sierpnia 2010 r. w wysokości [...] zł. R. S. został następnie zobowiązany do zwrotu tej kwoty wraz z ustawowymi odsetkami. Wnioskiem z dnia 12 lutego 2015 r. R. S. zwrócił się o umorzenie należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Podał, że nie jest w stanie uregulować zadłużenia ze względu na trudną sytuację materialną i zdrowotną. Jest osobą głuchoniemą i posiada umiarkowany stopień niepełnosprawności. Utrzymuje się z renty z tytułu niezdolności do pracy, która po potrąceniu komorniczym wynosi [...] zł jak i otrzymuje zasiłek pielęgnacyjny w kwocie [...] zł. Obecnie mieszka u swojej partnerki, która mu pomaga, wcześniej był osobą bezdomną. Nosi aparat słuchowy, który wymaga wymiany. Nadto ma problemy z kręgosłupem i potrzebuje rehabilitacji, na którą go nie stać. Przy czym nie jest w stanie podjąć żadnej pracy ze względu na wadę słuchu, a pracodawcy nie chcą zatrudniać pracownika, który nie słyszy. Następnie, powołując się na treść art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, organ wyjaśnił, że ustawodawca dopuścił możliwość zaniechania obciążania dłużnika alimentacyjnego obowiązkiem zwrotu należności z tytułu wypłaconych świadczeń alimentacyjnych, w przypadkach uzasadnionych warunkami materialnymi i rodzinnymi osoby zobowiązanej, zaś decyzja organu w tym zakresie ma charakter uznaniowy. Kolegium powołując się na zgromadzony w sprawie materiał dowodowy stwierdziło, iż R. S. prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z konkubiną i jej dwójką dzieci. Dochodem dłużnika jest renta w kwocie [...] zł (po potrąceniu komorniczym) oraz zasiłek pielęgnacyjny w kwocie [...] zł. Na dochód rodziny składa się również wynagrodzenie za pracę konkubiny w wysokości [...] zł oraz alimenty na dzieci w kwocie [...] zł miesięcznie. Miesięczne wydatki rodziny to: opłata za prąd –[...] zł opłata za gaz – [...] zł, opłata za Internet – [...] zł, czynsz – [...]zł, a zaległość czynszowa na dzień 28 luty 2015 r. wyniosła [...] zł. Ponadto organ ustalił, że R. S. posiada orzeczenie Powiatowego Zespołu d/s Orzekania o Niepełnosprawności w E. z dnia [...] r. o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności wydane na stałe. Jak wynika z ustaleń organu I instancji, na terenie działania Powiatowego Urzędu Pracy w E. znajdują się zakłady pracy chronionej oraz zakłady otwartego rynku pracy zatrudniające osoby posiadające orzeczenie o niepełnosprawności, w tym osoby z umiarkowanym stopniem niepełnosprawności. PUP w E. obecnie dysponuje ofertami pracy dla niepełnosprawnych w zawodzie kelner/kelnerka, pakowacz mebli, pomocnik stolarza meblowego, pracownik biurowy, sprzątaczka. Jednocześnie Powiatowy Urząd Pracy w E. poinformował, iż R. S. nie jest zarejestrowany w PUP jako osoba poszukująca pracy. Organ I instancji wskazał, iż podjęcie zatrudnienia przez dłużnika w zakładzie pracy chronionej miałoby znaczący wpływ na poprawę sytuacji finansowej rodziny, co wpłynęłoby również pozytywnie na spłatę jego zadłużenia. Z orzeczenia o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności R. S. wynika, iż możliwe jest podjęcie przez niego zatrudnienia w zakładzie pracy chronionej na stanowisku przystosowanym. W ocenie Kolegium, wskazywane powyżej okoliczności nie uzasadniają uwzględnienia żądania umorzenia omawianych należności w całości. Nie są to bowiem okoliczności, pozwalające na wyjątkowe potraktowanie wnioskodawcy i uwzględnienie żądania w oparciu o art. 30 ust. 2 ww. ustawy. Zarówno bezrobocie (bez względu na okres jego trwania), brak funduszy na zwrot żądanych należności, brak dochodu z pracy, czy poszukiwanie pracy we własnym zakresie (choć R. S. nie jest zarejestrowany jako osoba bezrobotna) - nie wypełniają dyspozycji art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. Zdaniem organu, ww. przepis nie pozwala na stosowanie automatyzmu w sprawach o umorzenie tylko dlatego, że dłużnik alimentacyjny występujący z wnioskiem o zastosowanie umorzenia zgłasza trudną sytuację dochodową. Organ wskazał przy tym, że R. S. powinien wykorzystywać wszystkie swoje możliwości celem łożenia na swe dziecko. Z kolei umorzenie należności dłużnika alimentacyjnego powinno mieć miejsce tylko wówczas, gdy sytuacja dochodowa i rodzinna zobowiązanego uniemożliwia mu wywiązanie się z ciążącego na nim obowiązku alimentacyjnego. Stan taki winien być jednak skutkiem czynników obiektywnych, tj. takich, na które zobowiązany nie ma (nie miał) wpływu. Wobec powyższego, Kolegium za prawidłowe uznało stanowisko organu I instancji, iż sytuacja dochodowa skarżącego jest trudna, niemniej jednak nie na tyle, aby w sposób trwały uniemożliwić mu podejmowanie działań zmierzających do poprawy tej sytuacji i wywiązania się z ciążącego na nim obowiązku zwrotu należności. Nadto organ odwoławczy podkreślił, że kwota należności z tytułu świadczeń z funduszu alimentacyjnego, do której zwrotu został zobowiązany R. S., na mocy dziewięciu decyzji administracyjnych datowanych na dzień 17 lipca 2015 r. wynosi [...] zł wraz z odsetkami ustawowymi, zaś organ I instancji wypełnił wytyczne Kolegium umarzając częściowo zobowiązanie strony. R. S. zaskarżył ww. decyzję Kolegium do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w S., zarzucając jej naruszenie prawa materialnego. Skarżący powielił argumenty odwołania dodatkowo wskazując, że ponosi wysokie wydatki na leczenie dermatologiczne. Nadmienił, że potrącone do tej pory alimenty były nienależnie pobranymi z uwagi na fakt, że żona wystąpiła do sądu o zasądzenie alimentów wówczas, gdy przebywał za granicą i łożył na utrzymanie dzieci, a nadto pobierała alimenty od państwa w sytuacji gdy dzieci już ukończyły szkołę, a jeden z synów przebywał w ośrodku wychowawczym. Ponadto najstarszy syn pracował we Włoszech i w tym samym czasie pobierał alimenty. W związku z tym zwrócił się o uchylenie obowiązku alimentacyjnego. W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy wniósł o jej oddalenie i podtrzymał stanowisko zaprezentowane w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Na rozprawie w dniu 12 stycznia 2017 r. pełnomocnik skarżącego, wyznaczony na zasadzie prawa pomocy, poparł skargę i wniósł o zasądzenie kosztów zastępstwa procesowego oświadczając, iż nie zostały one uiszczone ani w całości ani w części. Wojewódzki Sąd Administracyjny w S. z w a ż y ł, co następuje: Zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (j.t. Dz.U. 2016 r., poz. 1066) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę działalności administracji publicznej, a kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Sąd dokonując kontroli zaskarżonej decyzji według powyższego kryterium uznał, że skarga nie zasługuje na uwzględnienie. Przedmiotem skargi jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w S. utrzymująca w mocy rozstrzygnięcie organu I instancji, mocą którego umorzono skarżącemu częściowo należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego w wysokości [...] zł, tj. 1% od łącznej kwoty wypłaconych świadczeń podlegających zwrotowi, których wysokość ustalona została decyzją nr [...] z dnia [...] r. Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowi art. 30 ust. 2 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz.U. z 2016 r., poz.169), zgodnie z którym, organ właściwy wierzyciela może na wniosek dłużnika alimentacyjnego umorzyć jego należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, uwzględniając sytuację dochodową i rodzinną. Konstrukcja powołanego przepisu, zawiera kompetencję organu do orzekania w ramach tzw. uznania administracyjnego, co zezwala właściwemu organowi na ograniczenie nałożonego na dłużnika obowiązku zwrotu należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego, ale nie stanowi takiego obowiązku. Działanie w ramach uznania administracyjnego, oznacza, że organ może, ale nie musi umorzyć należności w całości lub w części. Ustawodawca pozostawił zatem swobodnemu uznaniu organu wybór możliwych, równoprawnych rozstrzygnięć. Powyższe nie oznacza oczywiście, że rozstrzygnięcia podjęte w omawianym trybie mogą być dowolne. Powinnością organu jest bowiem wyczerpujące uzasadnienie decyzji, w sposób świadczący o wyjaśnieniu wszystkich istotnych dla sprawy okoliczności i dokonanie ich oceny z punktu widzenia materialnych przesłanek decyzji. W ocenie Sądu, za chybiony uznać należy zarzut naruszenia prawa materialnego, gdyż organy w sposób prawidłowy zinterpretowały jak i zastosowały w sprawie art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, zaś rozstrzygając w przedmiocie żądania nie przekroczyły granic uznania administracyjnego. Niewątpliwie dla rozpoznania wniosku o umorzenie należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości lub w części, istotne znaczenie ma sytuacja dochodowa i rodzinna wnioskodawcy. Na sytuację dochodową dłużnika składają się nie tylko otrzymywane z różnych tytułów dochody, ale także i inne okoliczności, jak: stan zdrowia i możliwości uzyskania dochodu. Z kolei na sytuację rodzinną dłużnika składa się ustalenie czy prowadzi samodzielnie gospodarstwo, czy też wspólnie z innymi osobami bliskimi, czy i jakie świadczenia ponosi na ich rzecz (por. wyrok NSA z dnia 21 października 2008r., sygn. akt I OSK 1685/07, wyrok dostępny w Internecie). Lektura uzasadnienia zaskarżonej decyzji dowodzi, że w przedmiotowej sprawie wnikliwie rozważono wszelkie okoliczności, także te wskazane przez stronę, a dotyczące jej sytuacji dochodowej i rodzinnej, przedstawiając w przekonywujący sposób motywy podjętego rozstrzygnięcia. Z ustaleń organu odwoławczego, znajdujących odzwierciedlenie w zebranym materiale dowodowym wynika, że skarżący jest osobą niepełnosprawną, nieposiadającą pracy. Wraz z konkubiną i dwójką jej dzieci utrzymują się z dochodu uzyskiwanego w wysokości ok. [...] zł. Opłaty za mieszkanie wynoszą ok. [...] zł (bez raty kredytu [...] zł), zaś zadłużenie czynszowe przekroczyło kwotę [...] zł. Dodatkowo skarżącego obciąża obowiązek zwrotu należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego w łącznej wysokości [...] zł. Zdaniem Sądu, organ II instancji dokonując oceny tych ustaleń w kontekście przesłanek wynikających z art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów miał podstawy przyjąć, że sytuacja dochodowa i życiowa skarżącego jest trudna, jednakże nie na tyle wyjątkowa, aby uzasadniała przyznanie maksymalnej ulgi w spłacie zobowiązań, poprzez ich umorzenie w całości. Zasadą jest egzekwowanie należności, natomiast umorzenie - jako stanowiące przerzucenie obowiązków utrzymania dzieci dłużników na wszystkich podatników - wymaga wystąpienia szczególnych okoliczności. Wobec tego trudna sytuacja sama w sobie nie jest w orzecznictwie uznawana za przesłankę umożliwiającą zastosowanie wnioskowanej ulgi w żądanym zakresie. Należy się zatem zgodzić z Kolegium, że przyczyny podniesione we wniosku i w odwołaniu nie usprawiedliwiają zwolnienia strony ze spłaty zobowiązań ponad to, co orzekł organ I instancji. Oceny tej nie podważa argumentacja skargi, gdyż zarówno nieposiadanie pracy (bezrobocie) jak i ponoszenie wydatków na leczenie, nie czyni sytuacji skarżącego nadzwyczajną na tle innych dłużników alimentacyjnych. Podkreślenia wymaga, czego nie dostrzega skarżący, że umorzenie należności w całości stanowi wyjątek od zasady obowiązku ich zwrotu, a zatem powinno mieć zastosowanie, o ile sytuacja zobowiązanego w sposób trwały i nie rokujący na przyszłość nie pozwala na wywiązanie się z niego i to z przyczyn obiektywnych (niezależnych od strony). Wyjaśnić należy, że prawidłowe ustalenia faktyczne pozwalały organom na przyjęcie, iż skarżący nie jest pozbawiony z uwagi na swój stan zdrowia oraz wiek możliwości poprawy obecnej trudnej sytuacji materialnej. Wprawdzie orzeczeniem z dnia [...] r. Powiatowego Zespołu do spraw Orzekania o Niepełnosprawności w E. strona została zaliczona do umiarkowanego stopnia niepełnosprawności na stałe, ale ze wskazań tego orzeczenia wynika, że ten fakt nie uniemożliwia podjęcia odpowiedniego zatrudnienia na stanowisku przystosowanym. Co istotne, organ odwoławczy uznając możliwość zatrudnienia strony, odniósł się do rynku pracy w miejscu zamieszkania skarżącego. Mianowicie powołał się na pismo Powiatowego Urzędu Pracy w E. z dnia 2 lipca 2015 r., w którym to poinformowano, że na obszarze działania urzędu znajdują się zakłady pracy chronionej oraz zakłady otwartego rynku pracy zatrudniające osoby posiadające orzeczenie o niepełnosprawności, w tym o stopniu umiarkowanym, zaś urząd dysponuje ofertami pracy dla niepełnosprawnych. Sąd nie kwestionuje tego, że skarżący ma ograniczone możliwości znalezienia pracy, ale za przekonujące uznaje stanowisko organu, że nie jest to wystarczający powód do przyznania umorzenia w całości, zwłaszcza gdy wykazano, że istnieją możliwości podjęcia zatrudnienia przez osobę niepełnosprawną. Niepełnosprawności strony w realiach niniejszej sprawy nie można zatem traktować jako przyczyny obiektywnie wykluczającej podjęcie zatrudnienia adekwatnego do stanu zdrowia. Z kolei powinnością skarżącego wobec posiadanego zadłużenia, jest stałe podejmowanie działań zmierzających do poprawy sytuacji materialnej, celem wywiązania się z ciążącego na nim obowiązku zwrotu. W rezultacie nie jest pozbawiona racji argumentacja Kolegium, że na dzień orzekania nie było podstaw do twierdzenia o trwałej niemożliwości spłaty pozostałej po umorzeniu części należności. Nie bez znaczenia pozostaje przy tym powołany przez organ I instancji fakt, że zadłużenie strony, ze względu na ustanie obowiązku alimentacji, już się nie zwiększa, zaś dokonane zajęcie komornicze renty skarżącego, czyni realnym odzyskanie nieumorzonej kwoty. W odniesieniu do wywodów skargi wskazujących na nieuprawnione pobranie przez M. S. alimentów z budżetu państwa, to podkreślenia wymaga, że w sprawie o umorzenie należności dłużnika alimentacyjnego nie można badać ani podstaw przyznania świadczenia z funduszu alimentacyjnego ani tego, czy podstawy te istniały przez cały okres jego pobierania. Stąd kwestionowanie istnienia zadłużenia wobec powołania się na nienależność pobranych świadczeń nie mogło odnieść zamierzonego skutku. Reasumując stwierdzić należy, że podniesione przez skarżącego jak i jego pełnomocnika zarzuty nie zasługują na uwzględnienie, zaś sąd działając z urzędu poza granicami skargi, także nie stwierdził żadnych naruszeń prawa materialnego, czy przepisów postępowania administracyjnego w stopniu obligującym do wyeliminowania z obrotu prawnego zaskarżonej decyzji. Z powyższych względów, Sąd na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (j.t. Dz. U. z 2016 r., poz. 718 ze zm.), orzekł o oddaleniu skargi. W przedmiocie wynagrodzenia radcy prawnego ustanowionego w ramach pomocy prawnej orzeczono zgodnie z art. 250 § 1 ww. ustawy w związku § 21 ust. 1 pkt 1 lit. c i § 4 ust. 3 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego z urzędu (Dz. U. z 2015 r., poz. 1805).