II SA/Sz 620/24

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Renata Bukowiecka -Kleczaj (spr.) Sędziowie Asesor WSA Krzysztof Szydłowski, Sędzia WSA Joanna Wojciechowska Protokolant po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 24 października 2024 r. sprawy ze skargi B. L. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie zwrotu należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego I. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Wójta Gminy Ś. z dnia [...] r. Nr [...], II. umarza postępowanie administracyjne. Decyzją z 12 grudnia 2023 r., nr [...], wydaną na podstawie art. 104 ustawy z 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2023 r., poz. 775 ze zm., zwanej dalej: "k.p.a."), art. 2 ust. 10, art. 19 ust. 1, art. 29 ust. 3 ustawy z 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz.U. z 2023 r., poz. 1993 ze zm., zwanej dalej: "u.p.o.u.a."), Dyrektor Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w S., działający z upoważnienia Wójta Gminy S. (dalej jako: "organ I instancji") ustalił, że świadczenie z funduszu alimentacyjnego wypłacone B. L. (zwany dalej: "stroną" lub "skarżącym") na osoby uprawnione P. L. i S. L., za okres od 1 października 2021 r. do 30 września 2022 r., w łącznej wysokości [...] zł, są świadczeniami nienależnie pobranymi (pkt 1 decyzji) i zobowiązał stronę do zwrotu tychże świadczeń (pkt 2 decyzji). W uzasadnieniu wydanej decyzji organ I instancji wskazał, że na podstawie decyzji z 19 października 2021 r. Dyrektor MOPS w S. ustalił prawo i przyznał osobom uprawnionym do alimentów P. L. i S. L. świadczenia z funduszu alimentacyjnego. W dniu 19 października 2023 r. komornik sądowy powiadomił organ o wygaśnięciu obowiązku alimentacyjnego dłużniczki K. K. na rzecz ww. małoletnich, z dniem 3 marca 2021 r., zgodnie z wyrokiem Sądu Rejonowego w K. z [...] kwietnia 2023 r., sygn. akt [...]. Zawiadomieniem z 16 listopada 2023 r. organ I instancji wszczął z urzędu postępowanie administracyjne w sprawie nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Organ uznał, że w związku z uchyleniem obowiązku alimentacyjnego z dniem 3 marca 2021 r., świadczenia wypłacone na podstawie decyzji z 19 października 2021 r. z funduszu alimentacyjnego za okres od 1 października 2021 r. do 30 września 2022 r., są świadczeniami nienależnie pobranymi i zgodnie z art. 23 i art. 29 ust. 2 u.p.o.u.a., podlegają zwrotowi na rachunek bankowy wskazany przez organ właściwy. Strona wniosła odwołanie od ww. decyzji organu I instancji z 12 grudnia 2023 r., kwestionując ustalenie podawanej przez komornika sądowego daty 3 marca 2021 r., określonej w orzeczeniu sądowym, jako dotyczącej postępowania alimentacyjnego. Według strony, opieka i alimentacja to dwie różne sprawy. Strona podniosła, że dzieci były w "zabezpieczeniu opieki naprzemiennej, później w opiece naprzemiennej do września 2023 r.". Strona poinformowała, że są jej przekazywane dodatkowo świadczenia "500 plus" oraz "800 plus", które są zabezpieczone do kwoty [...]zł, ponieważ matka dzieci pobierała świadczenia, nie oddając środków pieniężnych "dla dzieci". Do odwołania strona dołączyła dokumenty dotyczące sprawy sądowej o sygn. akt [...] oraz skargę na czynności komornika. Decyzją z 19 czerwca 2024 r., nr SKO.4112.161.2024, wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 2 k.p.a., art. 29 ust. 3 u.p.o.u.a., Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Koszalinie (zwane dalej: "organem II instancji"), uchyliło w całości decyzję organu I instancji z 12 grudnia 2023 r. i orzekło o zobowiązaniu strony do zwrotu świadczeń z funduszu alimentacyjnego, które zostały wypłacone na osoby uprawnione do alimentów, tj. P. L. i S. L., za okres od 1 października 2021 r. do 30 września 2022 r., w łącznej wysokości: [...] zł bez odsetek. Organ II instancji uznał, że kwestionowana odwołaniem decyzja organu I instancji musi ulec reformacji z uwagi na "błędną sentencję i błędne ustalenie daty początkowej uchylenia obowiązku alimentacyjnego". Jak wskazał organ II instancji, z art. 29 ust. 3 u.p.o.u.a. wynika, że zwrot bez odsetek świadczeń z funduszu alimentacyjnego od osoby, która je pobierała uwarunkowany jest wydaniem orzeczenia przez sąd w przedmiocie uchylenia obowiązku alimentacyjnego. We wskazanym przepisie prawodawca zawarł zasadę, że "przepis art. 23 stosuje się odpowiednio". Wobec samodzielnego uregulowania w art. 29 ust. 3 u.p.o.u.a. zasad zwrotu pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego, przepisy art. 23 ust. 1 i ust. 1a ustawy, nie mogą mieć zastosowania. Organ II instancji podał dalej, że poza sporem jest, że strona miała przyznane i pobierała świadczenia z funduszu alimentacyjnego, w okresie od 1 października 2021 r. do 30 września 2022 r., na mocy decyzji z 19 października 2021 r. Dla organu II instancji bezsporny był również fakt uchylenia z dniem 3 marca 2021 r., przez Sąd Rejonowy w K. [...] Wydział Rodzinny i Nieletnich wyrokiem z [...] kwietnia 2023 r., sygn. akt [...], obowiązku alimentacyjnego K. K. na rzecz małoletnich S. L. i P. L., orzeczonego wyrokiem Sądu Rejonowego w K. z [...] stycznia 2019 r., sygn. akt [...]. Powyższy wyrok uchylający jest zaopatrzony w klauzulę prawomocności, tj. uprawomocnił się z dniem 13 lipca 2023 r. W związku z powyższym, organ II instancji stwierdził, że ziściły się przesłanki z art. 29 ust. 3 u.p.o.u.a., do zwrotu przez stronę pobieranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego za okres od 1 października 2021 r. do 30 września 2022 r., bez odsetek. Biorąc pod uwagę, że organ I instancji nie dostrzegł, że ustawodawca w art. 29 ust. 3 ustawy, dla określenia obowiązku zwrotu świadczeń z funduszu alimentacyjnego nie posługuje się pojęciem "nienależnie pobranych świadczeń" oraz "świadczenia nienależnego", organ II instancji orzekł o uchyleniu kwestionowanej odwołaniem decyzji organu I instancji w całości, orzekając co do istoty sprawy na podstawie art. 138 § 1 pkt 2 k.p.a. w sposób wskazany w rozstrzygnięciu swej decyzji. Organ II instancji uznał, że zarzuty strony w większości nie odnoszą się do meritum sprawy i nie mają związku ze sprawą, a nadesłane z odwołaniem dokumenty nie miały znaczenia dla sprawy. Wyjaśnił, że zobligowany jest do poszanowania reguł wynikających z art. 365 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego. Zatem skoro ww. wyrok z 5 kwietnia 2023 r., sygn. akt [...] w przedmiocie uchylenia obowiązku alimentacyjnego jest prawomocny, to organ II instancji jest nim związany i nie może badać jego zasadności itp., bo jest to poza jego właściwością, a także nie ma takich uprawnień ustawowych. B. L. wystąpił do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie ze skargą na decyzję organu II instancji z 19 czerwca 2024 r. W uzasadnieniu skargi wnoszący ją argumentował, że środki przekazywane przez fundusz alimentacyjny były wypłacane zgodnie z prawomocnym i wykonalnym orzeczeniem sądowym. Skarżący uważa, że w dacie wypłaty środków był uprawniony do ich pobierania. "Fundusz alimentacyjny nie kwestionował tego uprawnienia". Oświadczył, że wszystkie otrzymane środki przeznaczył zgodnie z ich celem na potrzeby małoletnich dzieci, działając jako ich przedstawiciel uprawniony do pobierania alimentów. Podniósł, że jego obowiązkiem jest zaspokojenie potrzeb dzieci w oparciu o orzeczenie sądowe i mają tu zastosowanie art. 410 oraz art. 409 Kodeksu cywilnego. W kwestii wygaśnięcia obowiązku zwrotu alimentów, skarżący powołał się ponadto na orzeczenie Sądu Najwyższego w sprawie II UKN 1/00. Według skarżącego, nie została spełniona żadna z przesłanek z art. 29 ust. 3 u.p.o.u.a. wskazująca na to, że wypłacone świadczenie jest nienależne. Argumentował, że świadczenia zostały pobrane i skonsumowane zgodnie z wyrokiem sądowym i na moment zwolnienia osoby z alimentów, małoletni zużyli te środki na swoje potrzeby. Według skarżącego, zgodnie z art. 9 ust. 1 u.p.o.u.a., nie ulega wątpliwości, że osobami uprawnionymi są małoletni synowie skarżącego, a zatem żadne świadczenie od skarżącego nie znajduje podstawy prawnej. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie oraz wniósł o rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie zważył, co następuje: Stosownie do art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. z 2024 r., poz. 1267) w zw. z art. 3 § 1 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2024 r., poz. 935 ze zm., powoływanej dalej jako: "p.p.s.a."), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę działalności administracji publicznej. Wspomniana kontrola sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Oznacza to, że sąd administracyjny bada, czy zaskarżony akt administracyjny jest zgodny z obowiązującymi w dacie jego podjęcia przepisami prawa materialnego określającymi prawa i obowiązki stron oraz przepisami proceduralnymi normującymi podstawowe zasady postępowania przed organami administracji publicznej. Kontrola zaskarżonej decyzji, dokonana według wskazanego wyżej kryterium, doprowadziła Sąd do uznania, że decyzja ta, podobnie jak decyzja ją poprzedzająca naruszają prawo w stopniu uzasadniającym ich uchylenie. Niniejsza sprawa rozpoznana została na posiedzeniu niejawnym w składzie trzech sędziów, w trybie uproszczonym na wniosek organu, któremu to wnioskowi nie sprzeciwiła się strona (stosownie do treści art. 119 pkt 2 p.p.s.a.). Materialnoprawną podstawę wydania zaskarżonej decyzji, w przedmiocie zwrotu należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego, stanowiły przepisy ustawy z 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz.U. z 2023 r., poz. 1993 ze zm., zwanej dalej: "u.p.o.u.a."). Zgodnie z art. 29 ust. 3 ww. ustawy, w przypadku gdy sąd zwolnił osobę z obowiązku alimentacyjnego, a osoba uprawniona w okresie, o którym mowa w ust. 2, pobierała świadczenia z funduszu alimentacyjnego za ten okres, jest obowiązana do ich zwrotu bez odsetek. Przepis art. 23 stosuje się odpowiednio. Należy podkreślić, że w przepisach art. 29 ust. 2 i 3 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów dla określenia świadczeń podlegających zwrotowi nie posłużono się pojęciem "nienależnie pobranych świadczeń" tak jak w art. 23 tej ustawy. Wyrównanie świadczeń w przypadkach wyszczególnionych w art. 29 ust. 1 - 4 ustawy nie jest zależne od "zaistnienia okoliczności powodujących ustanie albo wstrzymanie wypłaty świadczeń w całości lub w części", a więc od wystąpienia przesłanek definiujących nienależnie pobrane świadczenia w art. 2 pkt 7 ustawy, ale od określonych w przepisach art. 29 zdarzeń. Prawidłowe były w związku z tym wnioski organu II instancji, który przyjął, że badanej sprawie co do zasady zwrot świadczeń na podstawie art. 29 ust. 2 i 3 u.p.o.u.a. nie następuje w warunkach nienależnie pobranego świadczenia. W kontrolowanej sprawie mimo to doszło jednak do naruszenia art. 29 ust. 3 u.p.o.u.a., z uwagi na błędne ustalenie przez organy daty początkowej, z którą uzyskał skuteczność prawną wyrok uchylający obowiązek dłużnika alimentacyjnego. Świadczenie z funduszu alimentacyjnego jest świadczeniem przyznawanym w miejsce niewypełnionego przez dłużnika alimentacyjnego obowiązku wynikającego z ustawy, a skonkretyzowanego w orzeczeniu sądowym w sytuacji bezskuteczności egzekucji świadczeń alimentacyjnych prowadzonej ma podstawie tytułu wykonawczego (art. 1 ust. 1 pkt 1 i 2 u.p.o.u.a.). Prawomocne orzeczenie sądu wiąże nie tylko strony i sąd, który je wydał, lecz również inne sądy oraz inne organy państwowe i organy administracji publicznej, a w wypadkach w ustawie przewidzianych także inne osoby (art. 365 § 1 k.p.c.). Ograniczenie lub uchylenie obowiązku alimentacyjnego ukształtowanego orzeczeniem sądowym, może nastąpić przez formalne uchylenie owego orzeczenia lub merytoryczne rozstrzygnięcie, odmiennie kształtujące obowiązek alimentacyjny niż wynikło to z wcześniejszego sądowego konkretyzującego ów obowiązek (por. wyrok NSA z 31 stycznia 2024 r., sygn. akt I OSK 785/22, opubl. na stronie http://orzeczenia.nsa.gov.pl.). W przedmiotowej sprawie niesporne jest, że prawomocny wyrok Sądu Rejonowego w K. wydany w dniu 2 stycznia 2019 r. w sprawie [...], stwierdzał istnienie obowiązku alimentacyjnego K. K. na rzecz małoletnich S. L. i P. L.. Skarżący pobierał świadczenia z funduszu alimentacyjnego, na wspomniane dzieci, w okresie od 1 października 2021 r. do 30 września 2022 r., na mocy decyzji organu pomocy społecznej z 19 października 2021 r. Wyrokiem z 5 kwietnia 2023 r., sygn. akt [...], Sąd Rejonowy w K. [...] Wydział Rodzinny i Nieletnich uchylił z dniem 3 marca 2021 r., wyrok z [...] stycznia 2019 r. stwierdzający istnienie obowiązku alimentacyjnego. Wyrok ten uprawomocnił się z dniem 13 lipca 2023 r. Uwzględniając ww. okoliczności, Sąd uznał wniesioną skargę za zasadną. Organy dokonały bowiem wadliwej wykładni art. 29 ust. 3 u.p.o.u.a. uznając, że obowiązek zwrotu należności wypłaconych z funduszu alimentacyjnego, należy wiązać z datą (w tej sprawie 3 marca 2021 r.), z którą sąd powszechny orzekł o ustaniu obowiązku alimentacyjnego dłużnika. Wprawdzie ograniczenie lub uchylenie obowiązku alimentacyjnego następuje na skutek zmiany odnośnych przesłanek materialnych, jednakże skuteczność prawną zyskuje dopiero przez uchylenie wyroku zasądzającego alimenty, który aż do tej chwili zachowuje moc obowiązującą i na skutek tego tamuje uznanie skutków materialnych zmiany. Wymaga podkreślenia, że dzień zwolnienia z obowiązku alimentacyjnego, o którym mowa w art. 29 ust. 3 w związku z ust. 2 u.p.o.u.a., należy utożsamiać z dniem uprawomocnienia się orzeczenia uwzględniającego powództwo o uchylenie obowiązku alimentacyjnego. Do tego momentu nie istnieje w obrocie prawnym odrębny tytuł egzekucyjny, na podstawie którego mogłaby być prowadzona egzekucja, a jej bezskuteczność skutkować możliwością wypłacenia wierzycielowi alimentacyjnemu świadczenia z funduszu. Wyrokiem tym organ, podobnie jak i strony stosunku alimentacyjnego, pozostaje związany tak długo jak wyrok ten pozostaje w obrocie prawnym (art. 365 § 1 k.p.c.). Nie można zatem zasadnie twierdzić, że z procesowego punktu widzenia, który niewątpliwie eksponuje charakter gwarancyjny uprawnień wierzyciela alimentacyjnego, wyrok uchylający z datą wsteczną obowiązek alimentacyjny, niweczy z mocą wsteczną wyrok pierwotnie kształtujący obowiązek alimentacyjny. Stanowisko takie, które skład orzekający w niniejszej sprawie w pełni podziela przedstawił Naczelny Sąd Administracyjny w uzasadnieniu powołanego wyżej wyroku z 31 stycznia 2024., sygn. akt I OSK 785/22. Przekładając powyższe uwagi na grunt niniejszej sprawy, zdaniem Sądu, nie można przenosić na wierzyciela alimentacyjnego skutków wyroku uchylającego obowiązek alimentacyjny dłużnika, w ten sposób, że w okresie, za który wstecznie stwierdzono wygaśnięcie obowiązku alimentacyjnego, wierzyciel alimentacyjny winien mieć świadomość, że wypłacane mu świadczenie jest nienależne. Regulacją, która wyraźnie odwołuje się do obowiązku wierzyciela alimentacyjnego, w kontekście uzyskania wiedzy o określonych wydarzeniach, od których zależy prawo do świadczeń z funduszu alimentacyjnego, jest art. 19 ust. 1 u.p.o.u.a. Przepis ten nakłada na osobę uprawnioną do świadczeń obowiązek zgłoszenia organowi nowych okoliczności mających wpływ na prawo do tych świadczeń. Możliwość wypełnienia powyższego obowiązku pozostaje pochodną stanu wiedzy osoby uprawnionej o zaistnieniu nowych okoliczności. Taka okolicznością, mającą wpływ na prawo do świadczeń, jest niewątpliwie uprawomocnienie się orzeczenia uchylającego obowiązek alimentacyjny. Nie jest nią natomiast powzięcie przez wierzyciela alimentacyjnego wiadomości o wytoczeniu powództwa o uchylenie obowiązku alimentacyjnego (vide: wyrok NSA z dnia 12 czerwca 2015 r., I OSK 2081/13, wyrok NSA z dnia 21 grudnia 2021 r., I OSK 4327/18, www.orzeczenia.nsa.gov.pl ). Oznacza to, że organy obu instancji wydały kontrolowane decyzje z naruszeniem art. 29 ust. 3 u.p.o.u.a. W przedmiotowej sprawie dzień zwolnienia z obowiązku alimentacyjnego dłużnika należało utożsamić z dniem uprawomocnienia ww. wyroku Sądu Rejonowego z [...] kwietnia 2023 r. uchylającego obowiązek alimentacyjny dłużnika. z [...] stycznia 2019 r. Wyrok uchylający uprawomocnił się z dniem 13 lipca 2023 r. Świadczenie alimentacyjne wypłacone skarżącemu, na rzecz jego niepełnoletnich dzieci, za okres sprzed uprawomocnienia się orzeczenia znoszącego obowiązek alimentacyjny dłużnika, nie jest zatem świadczeniem podlegającym zwrotowi, o którym mowa w art. 29 ust. 3 u.p.o.u.a. Dostrzeżone naruszenie prawa materialnego skutkowało koniecznością uchylenia zarówno zaskarżonej decyzji, jak również poprzedzającej ją decyzji organu I instancji z 12 grudnia 2023 r. W ocenie Sądu, w kontrolowanej sprawie zachodzi przesłanka do zastosowania art. 145 § 3 p.p.s.a. i umorzenia postępowania administracyjnego. W świetle zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego oraz biorąc pod uwagę ww. rozważania prawne, uznać należy, że nie wystąpiły okoliczności świadczące o tym, iż doszło do pobrania przez skarżącego świadczenia z funduszu alimentacyjnego, w warunkach określonych w art. 29 ust. u.p.o.u.a., które miałoby podlegać zwrotowi. Z tych względów dalsze prowadzenie postępowania administracyjnego we wskazanej sprawie jest bezprzedmiotowe wobec czego podlega ono umorzeniu. Dlatego Sąd, działając na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a w zw. z art. 135 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł w pkt 1 sentencji wyroku o uchyleniu decyzji organów obu instancji. O umorzeniu postępowania administracyjnego Sąd orzekł jak w pkt 2 sentencji wyroku, na podstawie art. 145 § 3 p.p.s.a.