II SA/Sz 657/08

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Elżbieta Makowska (spr.), Sędziowie Sędzia WSA Katarzyna Grzegorczyk-Meder,, Sędzia WSA Arkadiusz Windak, Protokolant Aneta Kukla, po rozpoznaniu w Wydziale II na rozprawie w dniu 11 grudnia 2008 r. sprawy ze skargi K. S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie umorzenia należności z tytułu zaliczki alimentacyjnej I. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Wójta Gminy z dnia [...] r. nr [...], II. stwierdza, że zaskarżona decyzja do czasu uprawomocnienia się niniejszego wyroku nie może być wykonywana. Kierownik Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w T. decyzją z dnia (...( działając z upoważnienia Wójta Gminy T., na podstawie art. 104 Kpa oraz art. 9a w związku z art. 12, art. 16 i art. 18 ust. 2 ustawy z dnia 22 kwietnia 2005 r. o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej (Dz. U. Nr 86, poz. 732) – odmówił K.S. umorzenia należności z tytułu wypłaconych zaliczek alimentacyjnych. Z uzasadnienia tej decyzji wynika, że w dniu 9 kwietnia 2008 r. K.S. wniósł do organu o umorzenie należności z tytułu wypłaconych zaliczek alimentacyjnych przyznanych na podstawie decyzji Nr (...( z dnia (...( Kierownika Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w T. powołując się na trudną sytuację życiową i oświadczając, że utrzymuje się z renty w kwocie (...( miesięcznie, z której potrącane jest zadłużenie alimentacyjne i na życie pozostaje mu (...(. Organ ustalił, że dłużnik jest osobą chorą i całkowicie niezdolną do samodzielnej egzystencji. Po przytoczeniu treści art. 12 ustawy o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz o zaliczce alimentacyjnej, Kierownik Ośrodka scharakteryzował obowiązek alimentacyjny. Ustalił ponadto, że zadłużenie wnioskodawcy z tytułu wypłaconych zaliczek alimentacyjnych na rzecz syna wynosi (...( i jest następstwem zaniechania wnioskodawcy polegającego na niewywiązywaniu się z obowiązku alimentacyjnego względem dziecka. Kwota miesięcznych alimentów zasądzonych wyrokiem sądowym wynosi od 1 lipca 2007 r. (...(. Dłużnik poza zadłużeniem z tytułu wypłaconej zaliczki alimentacyjnej oraz bieżących rat alimentacyjnych na rzecz syna nie posiada już żadnych dodatkowych zaległości. W konkluzji organ I instancji stwierdził, że sytuacja zdrowotna i materialna pozwala wnioskodawcy na spłatę należności z tytułu wypłaconych zaliczek alimentacyjnych ponieważ posiada stałe dochody w wysokości (...(, zadłużenie wynosi (...(. K.S. wniósł odwołanie, w którym podniósł, że choruje od około 15 lat i przez cały ten czas jego renta jest zajęta przez komornika. Od 13 lat został przygarnięty przez kuzynów, bo rodzina wyrzuciła go na bruk. Po potrąceniach pozostaje mu na życie (...( i nie jest w stanie wykupić leków przepisanych przez lekarzy. Nigdy nie prosił opieki społecznej o pomoc. Nie może zrozumieć dlaczego miał potrącane przez komornika alimenty, a jednocześnie żona otrzymywała zaliczkę alimentacyjną z GOPSu. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w K. decyzją z dnia (...( na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 Kpa i art. 12 oraz 16 ustawy z dnia 22 kwietnia 2005 r. o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej (Dz. U. nr 86, poz. 732 ze zm.), po rozpatrzeniu odwołania – utrzymało zaskarżoną decyzję w mocy. Organ odwoławczy ustalił, jak wynika to z uzasadnienia decyzji, że K.S. został zobowiązany wyrokiem sądu do ponoszenia alimentów na rzecz syna w kwocie (...( miesięcznie. Alimentów nie płacił w związku z czym synowi przyznano zaliczkę alimentacyjną w kwocie (...( miesięcznie od 1.07.2007 r. Obecnie strona jest osobą niezdolną do pracy i samodzielnej egzystencji z powodu choroby. Mieszka w L. u kuzyna. Nie posiada żadnego majątku, a jego dochód stanowi renta w kwocie (...(, z której potrącane są alimenty w kwocie (...(, w tym alimenty bieżące (...(. Organ I instancji odmówił umorzenia należności z tytułu przyznanej zaliczki alimentacyjnej w kwocie (...(. Zdaniem Kolegium, z treści art. 16 ustawy wynika, że ustawodawca dał organowi uprawnienie do umorzenia należności z tytułu wypłaconej zaliczki alimentacyjnej, a wiec w tym przypadku do orzekania w ramach uznania administracyjnego. Stwierdzając, podobnie jak organ I instancji, że "K.S. nie wywiązywał się z obowiązku zapewnienia dzieciom środków na ich utrzymanie, wychowanie i edukację, który jest podstawowym obowiązkiem rodzica. Obowiązek ten wzięło na siebie Państwo wypłacając świadczenia alimentacyjne ze środków Funduszu alimentacyjnego, a obecnie w postaci zaliczki alimentacyjnej" oraz wskazując, że strona nie ma innego zadłużenia z tytułu świadczeń alimentacyjnych jak tylko z tytułu wypłaconych zaliczek alimentacyjnych jak też bieżących alimentów na rzecz syna M., organ odwoławczy podzielił stanowisko Kierownika GOPS w T. odnośnie odmowy umorzenia należności. Wprawdzie Kolegium przyznało, że niewątpliwie sytuacja strony spowodowana chorobą jest ciężka, to jednak, biorąc pod uwagę wysokość należności oraz wysokość stałych miesięcznych dochodów, żądanie spłaty należności uznało za uzasadnione. K.S. nie zgadzając się z powyższą decyzją, którą określił jako tendencyjną, rutynową i niesprawiedliwą wniósł skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego domagając się jej uchylenia. Skarżący zakwestionował prawdziwość ustalenia, że nie płacił alimentów, bowiem przez wszystkie lata komornik z jego renty ściąga 60 % miesięcznie, a dodatkowo wydaje jego byłej żonie zaświadczenia uprawniające do zaliczki alimentacyjnej. Płaci zatem na syna alimenty w podwójnej wysokości. K.S. podniósł nadto, że sam "przez te wszystkie lata" potrzebuje pomocy, bardzo często jest głodny, z kwoty (...( jaką otrzymuje powinien opłacić czynsz, energię, gaz, leki, żywność, odzież itp. Jest zadłużony wszędzie, również u rodziny i znajomych. Umorzenie należności z tytułu wypłaconej zaliczki alimentacyjnej w kwocie (...( byłoby dla niego ogromnym wsparciem, dałoby mu szansę na rozpoczęcie koniecznego leczenia. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w K. odpowiadając na skargę wniosło o jej oddalenie i podtrzymało zajęte w sprawie stanowisko. Wojewódzki Sąd Administracyjny z w a ż y ł, co następuje: Skarga jest zasadna. K.S. wniósł do organu o umorzenie należności w kwocie (...(, którą zobowiązany jest zwrócić z tytułu wypłacenia przez organ gminy na rzecz jego małoletniego syna M. zaliczki alimentacyjnej. Tak więc sądowa kontrola zgodności z prawem zaskarżonej decyzji wydanej w przedmiocie wniosku, dotyczyła tylko zagadnienia umorzenia należności ze wskazanego tytułu, a nie mogła polegać, mimo zarzutów skargi, na badaniu legalności wcześniejszych decyzji przyznających dziecku zaliczkę alimentacyjną. Obowiązek zwrotu przez dłużnika alimentacyjnego wypłaconych zaliczek wynika z mocy prawa i podobnie jak zasady tego zwrotu, ustanowiony jest przez obowiązujący, w dacie orzekania przez organy obu instancji, art. 12 ustawy z dnia 22 kwietnia 2005 r. o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej (Dz. U. Nr 86, poz. 732 ze zm.). Ta sama ustawa przewidywała możliwość umorzenia należności z powyższego tytułu stanowiąc w art. 16, że właściwy organ wierzyciela może umorzyć należność dłużnika alimentacyjnego z tytułu wypłaconych zaliczek, uwzględniając sytuację rodzinną i dochodową tych osób. Rację ma Samorządowe Kolegium Odwoławcze w K., że decyzja wydawana na podstawie art. 16 wskazanej ustawy jest podejmowana na zasadzie tak zwanego uznania administracyjnego Należy wyjaśnić, że wydanie decyzji w ramach uznania administracyjnego oznacza, że organ posiada pewien luz decyzyjny, gdyż norma prawna, która stanowi materialną podstawę rozstrzygnięcia zawiera zwrot: "organ może", jednakże nie jest to równoznaczne z uprawnieniem organu do rozstrzygania w tym przedmiocie według własnego upodobania i dowolnie wybranych kryteriów. Ramy uznania administracyjnego wyznacza treść przepisu prawa materialnego mającego w sprawie zastosowanie. Z cytowanego wyżej art. 16 ustawy wynika, że materialno-prawną przesłankę rozstrzygnięcia stanowi "sytuacja rodzinna i dochodowa" dłużnika alimentacyjnego. Tak więc sądowa kontrola zgodności z prawem decyzji ostatecznej podjętej w omawianym przedmiocie i zajęcie stanowiska co do tego, czy decyzja ta mieści się w granicach uznania administracyjnego, czy poza te ramy wykracza, zależne jest od prawidłowego, z punktu widzenia przepisów proceduralnych, ustalenia przez organy orzekające, sytuacji rodzinnej i dochodowej wnioskodawcy oraz od należytego uzasadnienia procesu wnioskowania prowadzącego do określonego sposobu rozstrzygnięcia sprawy. Przenosząc powyższe rozważania teoretyczne na grunt niniejszej sprawy, stwierdzić trzeba, że organy obu instancji orzekły z naruszeniem tak rozumianych granic uznania administracyjnego, bowiem przyjęły dowolne kryteria dla uzasadnienia swego stanowiska. Mianowicie, organ I instancji, mimo przeprowadzeniu rodzinnego wywiadu środowiskowego i zgromadzeniu dowodów na okoliczność alimentacyjnego zadłużenia K.S., wysokości jego dochodu, wysokości zajęcia komorniczego, stanu zdrowia i możliwości zarobkowych, nie dokonał rzetelnej i obiektywnej, zgodnej z wymogami art. 7, 77 § 1 i 80 i 107 § 3 Kodeksu postępowania administracyjnego, oceny tego materiału, lecz skupił się na rozważaniach okoliczności dotyczących istoty obowiązku alimentacyjnego, ratio legis wprowadzenia instytucji zaliczki alimentacyjnej, a więc kwestii nie należących do materialnych przesłanek rozstrzygnięcia. Uwadze organu uszło, że to ustawodawca wprowadzając instytucję zaliczki alimentacyjnej oraz nakładając na dłużników alimentacyjnych obowiązek zwrotu wskazanych w ustawie należności powstałych z tytułu wypłaty tej zaliczki, jednocześnie przewidział, w okolicznościach określonych przepisem, możliwość odstąpienia od ich egzekwowania poprzez umorzenie obowiązku zwrotu należności. Dlatego niezgodne z prawem materialnym i procesowym jest uzasadnienie decyzji negatywnej, faktem istnienia obowiązku, jak uczynił to organ I instancji i zaakceptował, a nawet powtórzył, organ odwoławczy. Niezrozumiałe jest ponadto, jakimi racjami logicznymi kierował się organ wywodząc, że skarżący, będący osobą chorą, wymagającą przyjmowania leków, niezdolną, jak ustalono, do samodzielnej egzystencji, a więc nie posiadającą żadnych możliwości zarobkowych, nie posiadający majątku i innego dochodu poza rentą, która po potrąceniach wynosi (...(, nie prowadzący gospodarstwa z rodziną - nie znajduje się w takiej sytuacji rodzinnej i dochodowej, która uzasadnia umorzenie należności. Nie pozbawione są racji zarzuty skargi o tendencyjności decyzji, skoro w takiej sytuacji faktycznej, organy obu instancji zgodnie przyjęły brak podstaw do uwzględnienia wniosku, ale nie ustaliły, czy skarżący ponosi koszty związane z zamieszkiwaniem u kuzyna, jakie są to miesięcznie wydatki, ile wydaje na leki, wyżywienie i odzież, na środki czystości, czy z tytułu tych wydatków jest zadłużony, czy korzysta z pomocy społecznej. Zdaniem Sądu, dotychczas zebrany materiał dowodowy, przy dokonaniu jego oceny w kontekście nie wymagających dowodzenia okoliczności wynikających z doświadczenia życiowego wskazuje na taką skalę ubóstwa i poziom bezradności strony, że zaskarżona decyzja nie tylko nie mieści się w granicach uznania administracyjnego, ale wprost razi dowolnością. Przy ponownym rozpatrzeniu sprawy rzeczą organu będzie uwzględnienie powyższych ocen i zapatrywań sądu oraz rozważenie, czy zachodzi potrzeba uzupełnienia materiału dowodowego na wyżej wskazane okoliczności, czy też dowody zgromadzone dotychczas w aktach sprawy są dostatecznie wymowne dla ustalenia ustawowo określonych materialno-prawnych przesłanek i podjęcia rozstrzygnięcia zgodnego z prawem. Z tych wszystkich względów należało na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c w związku z art. 135 oraz art. 152 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi orzec jak w sentencji.