II SA/Sz 665/16

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie w składzie: Przewodniczący: Sędzia WSA Maria Mysiak po rozpoznaniu w dniu 6 września 2017 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu M. N. od postanowienia starszego referendarza sądowego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie z dnia 19 lipca 2017 r., sygn. akt II SA/Sz 665/16 odmawiającego w pkt I. zmiany postanowienia z dnia 13 października 2016 r. odmawiającego zwolnienia od kosztów sądowych oraz odmawiającego w pkt II. ustanowienia adwokata w sprawie z Jego skargi na postanowienie Samorządowego Kolegium Odwoławczego w S. z dnia [...] nr [...] w przedmiocie uchybienia terminu do wniesienia odwołania p o s t a n a w i a: utrzymać zaskarżone postanowienie w mocy. W dniu [...] r. M. N. wniósł do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w S. skargę na postanowienie Samorządowego Kolegium Odwoławczego S. z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie uchybienia terminu do wniesienia odwołania od decyzji orzekającej o zatrzymaniu prawa jazdy. Postanowieniem referendarza sądowego z dnia [...] r. skarżącemu odmówiono przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych, z uwagi na nie przedłożenie określonych w wezwaniu dokumentów źródłowych dotyczących jego sytuacji majątkowej. W dniu [...] r. skarżący uiścił wpis sądowy od skargi w kwocie [...] zł, za pośrednictwem rachunku bankowego. Wyrokiem z dnia [...] r. Sąd oddalił skargę. Skarżący w ustawowym terminie złożył wniosek o sporządzenie i doręczenie uzasadnienia wyroku. Jednocześnie złożył wniosek o zwolnienie go z obowiązku uiszczenia opłaty kancelaryjnej od wniosku w kwocie 100 zł, z uwagi na ciężką sytuację finansową. W urzędowym formularzu PPF skarżący zaznaczył, że wnosi o zwolnienie od kosztów sądowych w całości oraz o ustanowienie adwokata z urzędu. Wyjaśnił, że wniesienie skargi kasacyjnej wymaga udziału adwokata, a on nie jest w stanie zapewnić sobie pełnomocnika z wyboru, ponieważ utrzymuje się wyłącznie z prac dorywczych, nie posiada żadnych oszczędności ani majątku. Wnioskodawca oświadczył, że nie prowadzi z nikim wspólnego gospodarstwa domowego, a jego dochód z prac dorywczych to ok. [...] zł miesięcznie, natomiast zobowiązania i wydatki stałe wynoszą: alimenty [...] zł miesięcznie, koszty utrzymania mieszkania [...] zł miesięcznie, koszty leczenia [...] zł miesięcznie. Złożone oświadczenie uznano za niewystarczające do oceny możliwości płatniczych skarżącego i wezwaniem z dnia [...] r. starszy referendarz sądowy wezwał wnioskodawcę do przedłożenia, w terminie 10 dni: - wyciągów lub wykazów z wszystkich rachunków bankowych, z okresu ostatnich trzech miesięcy, - dowodów potwierdzających wydatki poniesione na utrzymanie domu (woda, energia elektryczna, gaz, wywóz odpadów, telefon) i leczenie, w okresie ostatnich trzech miesięcy, - kopii decyzji w sprawie podatku od nieruchomości za [...] r., - dowodu potwierdzającego posiadane zadłużenie i zajęcie komornicze nieruchomości, - kopii wyroku zasądzającego alimenty i dowodów potwierdzających spełnienie obowiązku alimentacyjnego w okresie ostatnich trzech miesięcy, - zaświadczenia z PUP potwierdzającego, że skarżący jest osobą bezrobotną, - zaświadczenia z właściwej do spraw opieki społecznej jednostki organizacyjnej gminy dotyczącego korzystania z pomocy opieki społecznej, w okresie ostatnich dwóch lat. W odpowiedzi na to wezwanie skarżący zwrócił się o przedłużenie terminu do złożenia dokumentów źródłowych z uwagi na zmianę miejsca zamieszkania w związku z licytacją nieruchomości. Wniosek ten został uwzględniony. W dniu [...] r. wnioskodawca przedłożył kopię umowy najmu lokalu mieszkalnego składającego się z pokoju z aneksem kuchennym i sypialni za kwotę [...] zł miesięcznie w okresie od [...] r., a także kopię protokołu z dnia [...] r. dotyczącego licytacji prawa wieczystego użytkowania nieruchomości przy ul. [...] w S. , w której wnioskodawca dotychczas mieszkał. Skarżący przedłożył także dowody potwierdzające częściowe spełnienie obowiązku alimentacyjnego w czerwcu i w [...] r., po [...] zł w każdym miesiącu. Pozostałych dowodów określonych w wezwaniu wnioskodawca nie przedłożył, nie złożył też żadnych wyjaśnień w tym zakresie. Postanowieniem z dnia [...] r. starszy referendarz sądowy odmówił zmiany postanowienia z dnia [...] r. oraz odmówił ustanowienia adwokata, uznając, że skarżący nie wykazał, iż nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Starszy referendarz sądowy wskazał na fakt, że oświadczenie skarżącego dotyczące deklarowanych dochodów i ponoszonych wydatków budziło wątpliwości, a przedłożone dokumenty źródłowe w postaci umowy najmu mieszkania i przekazów pocztowych nie potwierdziły wiarygodność tego oświadczenia. Udokumentowane wydatki nie znajdują pokrycia w deklarowanych dochodach, a wnioskodawca nie wyjaśnił, z jakich środków ponosi inne niezbędne koszty swojego utrzymania. Skarżący nie przedłożył dowodów pozwalających na zweryfikowanie jakimi środkami finansowymi rzeczywiście rozporządza, choćby wyciągu z rachunku bankowego. W związku z powyższym starszy referendarz sądowy stwierdził, że skarżący nie wykazał w sposób należyty, iż znajduje się w sytuacji uzasadniającej przyznanie prawa pomocy w zakresie kosztów sądowych oraz kosztów pomocy prawnej profesjonalnego pełnomocnika (adwokata). Skarżący nie nadesłała wymaganych dokumentów koniecznych do ustalenia jego aktualnych możliwości płatniczych, co uniemożliwiło starszemu referendarzowi sądowemu weryfikację twierdzeń podnoszonych w złożonym wniosku. W dniu [...] r. (data nadania pisma w urzędzie pocztowym) skarżący wniósł sprzeciw od postanowienia starszego referendarza sądowego, zaskarżając go w części punkt II postanowienia, dotyczącej ustanowienia adwokata z urzędu, wniósł o uchylenie punktu II postanowienia i ustanowienie adwokata z urzędu. W uzasadnieniu wyjaśnił, że nie wnioskował o zmianę postanowienia z [...] r., dowodem czego była wpłata kwoty 100 zł w dniu 7 grudnia 2016 r. na rachunek bankowy Sądu. Wpłata nie została dokonana z jego rachunku, gdyż takowego nie posiada, tym samym nie mógł wykazać się wyciągami czy też wykazami z rachunków bankowych, o które był wzywany pismem z dnia [...] . Wyjaśnił dalej, że nie jest właścicielem domu, a tylko najemcą, który w kwocie [...] zł/mc ma zawarte wszystkie koszty związane z najmem. Nie posiada decyzji w sprawie podatku od nieruchomości [...] , gdyż taka do niego nie dotarła, a nieruchomość została sprzedana na licytacji komorniczej. W skutek licytacji nie otrzymał żadnej kwoty. Zdaniem skarżącego sam fakt utraty nieruchomości, jak również wzrost zaległości, chociażby o rosnące odsetki, jest wystarczającym przykładem na fakt pogorszenia się jego sytuacji materialnej. Skarżący dodał również, że w [...] r. złożył pozew o obniżenie alimentów, z dotychczasowej kwoty [...] zł, lecz dotychczas nie otrzymałem z Sądu Rejonowego w S. żadnej informacji. Większość jego spraw w postępowaniu egzekucyjnym prowadzi Komornik R.W., on też zapewne na wezwanie Sądu udzieli informacji o stanie egzekucji wobec niego. Z ostatnich informacji jakie miał to kwota zadłużenia sięgała ok. 2 min zł. Wojewódzki Sąd Administracyjny w S. zważył, co następuje: Zgodnie z art. 260 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (j.t.: Dz. U. z 2017 r., poz. 1369 ze zm., dalej zwanej "p.p.s.a.") rozpoznając sprzeciw od zarządzenia i postanowień referendarza sądowego, o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6-8 p.p.s.a, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżony akt zmienia albo utrzymuje w mocy. Czyniąc to, w myśl art. 260 § 2 p.p.s.a., działa jako sąd drugiej instancji i stosuje odpowiednio przepisy o zażaleniu. Rozpoznając wniesiony sprzeciw Sąd doszedł do przekonania, że rozstrzygnięcie wydane przez starszego referendarza sądowego nie narusza obowiązujących przepisów. W ocenie Sądu, prawidłowe jest stanowisko wskazane w kwestionowanym sprzeciwem postanowieniu starszego referendarza sądowego, iż skarżący w ponownym wniosku o przyznanie prawa pomocy nie wykazał okoliczności, które mogłyby zostać ocenione w taki sposób, że uzasadniałyby zmianę prawomocnego postanowienia z dnia [...] r. Wyjaśnienia przy tym wymaga, w związku z zarzutem zażalenia, że postanowienia w przedmiocie prawa pomocy należą do tzw. postanowień niekończących postępowania w sprawie, które stosownie do art. 165 p.p.s.a., mogą być uchylane i zmieniane wskutek zmiany okoliczności sprawy, chociażby były zaskarżone, a nawet prawomocne. Taka regulacja oznacza również, że jeżeli w sprawie o przyznanie prawa pomocy zapadło już ostateczne postanowienie, to rozpoznając ponowny wniosek o przyznanie prawa pomocy, Sąd zobowiązany jest rozpoznać go w świetle przepisu art. 165 p.p.s.a. A zatem prawidłowo starszy referendarz sądowy rozpoznał ponowny wniosek skarżącego o przyznanie prawa pomocy w kontekście wydanego wcześniej prawomocnego postanowienia. Referendarz zobowiązywany był do takiego działania treścią wskazanego przepisu, niezależnie od tego czy skarżący w ponownym wniosku zwracał się o zmianę wcześniejszego postanowienia. Jak już wyżej podano, w przypadku zmiany okoliczności sprawy Sąd może uchylić i zmienić postanowienie. Przez zmianę okoliczności sprawy należy rozumieć zmianę zarówno okoliczności faktycznych, jakie stanowiły przesłankę rozstrzygnięcia, jak również okoliczności prawnych, które uzasadniałyby wydanie postanowienia o odmiennej treści, niż to które wcześniej zapadło. Jeżeli mowa o okolicznościach faktycznych to zmiana postanowienia w przedmiocie prawa pomocy powinna być tego rodzaju, aby wpływała w istotny sposób na sytuację materialną strony i jej możliwości ponoszenia kosztów postępowania. W ocenie Sądu, skarżący w ponownym wniosku nie powołał okoliczności, które w istotny sposób wpływałyby na odmienną od dotychczasowej, ocenę jego sytuacji materialnej, co uzasadniałoby zmianę wydanego uprzednio postanowienia odmawiającego przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym. Zauważyć należy, że zgodnie z ogólną zasadą wyrażoną w art. 199 p.p.s.a., strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Wyjątkiem od tej zasady jest określona w rozdziale 3 p.p.s.a. instytucja prawa pomocy. Z powyższego wynika, że przyznanie prawa pomocy winno być przyznane stronom, które znalazły się w trudnej sytuacji materialnej, a które jednocześnie podjęły maksimum wysiłku w celu jej przezwyciężenia. Innymi słowy strona, która nie ma wystarczających środków finansowych na zainicjowanie sprawy sądowej, oprócz należytego wykazania swojego stanu majątkowego winna wykazać, że dochowała należytej staranności w próbach przezwyciężenia niskiej kondycji finansowej. Podnieść należy, że w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego wskazuje się, że celem instytucji prawa pomocy jest zagwarantowanie prawa do sądu osobom najuboższym, znajdującym się w wyjątkowo złej sytuacji materialnej, które całkowicie nie są w stanie wygospodarować środków na pokrycie kosztów związanych z dochodzeniem swych praw przed sądem (por. postanowienie NSA z 26 lutego 2014 r., sygn. akt II FZ 201/14, publ. www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Orzeczenie w przedmiocie prawa pomocy winno wynikać ze zrównoważonej i wzajemnej oceny dwóch elementów: rozmiaru kosztów postępowania, jakie musi ponieść strona wnioskująca o prawo pomocy oraz jej aktualnych możliwości płatniczych. Wskazać również należy, że strona występująca na drogę postępowania sądowego winna mieć świadomość obowiązku ponoszenia kosztów postępowania i wnosząc o zwolnienie z tego obowiązku powinna uprawdopodobnić w sposób wiarygodny i rzetelny, że zachodzą przesłanki do uwzględnienia wniosku. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 2 p.p.s.a.). Stosownie do przepisu art. 246 § 1 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje: 1) w zakresie całkowitym - gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania; 2) w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Wykładnia ustawowego określenia "gdy wykaże" (art. 246 p.p.s.a.) prowadzi do przyjęcia, że to na ubiegającym się o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar dowodu, iż znajduje się w sytuacji uprawniającej go do przyznania prawa pomocy. Zatem to wnioskodawca zobowiązany jest do dokładnego i zgodnego z prawdą przedstawienia własnej sytuacji majątkowej oraz wykazania, iż spełnia przesłanki do przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. W rozpoznawanej sprawie przedmiotem oceny jest więc to, czy referendarz sądowy trafnie uznał, że skarżący nie wykazał, iż nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Przyznanie prawa pomocy nie ma charakteru uznaniowego, ustawodawca zawarł bowiem w art. 246 § 1 p.p.s.a. przesłanki, których wykazanie przez stronę wnioskującą obliguje sąd do przyznania tego prawa w całości bądź w części. Odmowa przyznania prawa pomocy nie jest zaś odebraniem skarżącemu prawa do sądu, w sytuacji, gdy skarżący nie wykazuje, że spełnia przesłanki do przyznania mu prawa pomocy. Oceniając dane przedstawione przez skarżącego we wniosku o przyznanie prawa pomocy Sąd doszedł do przekonania, że zasadnie starszy referendarz sądowy stwierdził, iż skarżący nie wykazała, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Trzeba bowiem pamiętać, że w myśl art. 252 § 1 p.p.s.a. wniosek o przyznanie prawa pomocy powinien zawierać oświadczenie strony obejmujące dokładne dane o stanie majątkowym i dochodach, a jeżeli wniosek składa osoba fizyczna, ponadto dokładne dane o stanie rodzinnym. A na mocy art. 255 p.p.s.a., jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku, o którym mowa w art. 252, okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. W orzecznictwie sądowym przyjęto, że obowiązkiem ubiegającego się o przyznanie prawa pomocy jest wykazanie faktu podjęcia starań o uzyskanie środków finansowych, niezależnie od efektów. To na ubiegającym się o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar dowodu, iż znajduje się w sytuacji uprawniającej go do przyznania prawa pomocy. Zatem to wnioskodawca zobowiązany jest do dokładnego i zgodnego z prawdą przedstawienia własnej sytuacji majątkowej oraz wykazania, iż spełnia przesłanki do przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie (por. post. NSA z dnia 16 września 2014 r. sygn. akt II OZ 924/16, LEX nr 1530881) Skarżący, pomimo wezwań starszego referendarza sądowego z dnia [...] r. oraz z dnia [...] r. oraz przedłużania na jego prośbę terminów do nadesłania dokumentów, nie nadesłał wszystkich żądanych dokumentów. Tym samym należy uznać, że nie wykazał w wyczerpujący sposób, jak kształtuje się jego obecna sytuacja dochodowa, nie przedłożył żadnych dokumentów potwierdzających źródła i wysokość dochodów, nie przedłożył też wyciągów z rachunków bankowych, czy zajęcia rachunków bankowych. W tym miejscu zasadnym jest zauważyć, że skarżący twierdzi w sprzeciwie, iż nie dokonał wpłaty wpisu sądowego z należącego do niego rachunku, gdyż takowego nie posiada. Tymczasem na potwierdzeniu wpływu uiszczonego wpisu sądowego na rachunek Sądu widnieje zapis: "w ciężar rachunku M. N. [...] ", dalej numer rachunku. Brak przedłożenia przez skarżącego żądanych przez starszego referendarza sądowego dokumentów uniemożliwia ustalenie jakie są aktualne możliwości płatnicze skarżącego, tzn. czy znajduje się on w sytuacji uzasadniającej przyznanie świadczeń z pomocy społecznej. Również w samym sprzeciwie skarżący nie podał żadnych danych, które pozwoliłyby na ustalenie, jak kształtuje się jego pełna sytuacja dochodowa. Skoro zatem na skarżącym spoczywał obowiązek wykazania, że nie jest w stanie pokryć kosztów postępowania, a skarżący tego nie wykazał, to należało odmówić mu przyznania prawa pomocy. W świetle powyższego Sąd uznał więc, że zaskarżone postanowienie referendarza sądowego było prawidłowe. Mając powyższe na uwadze, Sąd, na podstawie art. 260 § 1 p.p.s.a. postanowił jak w sentencji. Niniejsze postanowienie jest ostateczne i nie podlega zaskarżeniu.