II SA/Sz 711/18

Starszy referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie - Aleksandra Jawoszek po rozpoznaniu w dniu 28 sierpnia 2018 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku K. K. o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi na decyzję Dyrektora Izby Administracji Skarbowej z dnia [...] kwietnia 2018 r. [...] w przedmiocie wymierzenia kary pieniężnej z tytułu urządzania gier na automatach p o s t a n a w i a: odmówić skarżącej przyznania prawa pomocy. Skarżąca K. K. wraz ze skargą na wyżej powołaną decyzję Dyrektora Izby Administracji Skarbowej złożyła wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych. Skarżąca na urzędowym formularzu PPF nie podała żadnych informacji o stanie rodzinnym i osobach prowadzących wspólne gospodarstwo domowe, ani o stanie majątkowym. Wskazała, że jej miesięczne dochody z tytułu emerytury i działalności gospodarczej wynoszą odpowiednio [...] zł i [...] zł, łącznie [...] zł. Podała, że ponosi wydatki na kredyty w kwocie [...]zł, leasingi w kwocie [...] zł, koszty leczenia w kwocie [...]zł, opłaty w kwocie [...]zł. Skarżąca, wykonując wezwanie referendarza sądowego do nadesłania dodatkowych dokumentów i oświadczeń obrazujących sytuację majątkową i rodzinną nadesłała: - roczne zeznanie podatkowe za 2017 r. (PIT-36) wraz z informacją PIT/B skarżącej, w których zadeklarowała przychody z emerytury w kwocie [...]zł, przychody z działalności gospodarczej w kwocie [...]zł, koszty uzyskania przychodów w kwocie [...]zł, dochód w kwocie [...]zł, strata w kwocie [...]zł; - wyciąg z podatkowej księgi przychodów i rozchodów za miesiące kwiecień 2018 r., maj 2018 r., czerwiec 2018 r. (odnotowano przychody z działalności gospodarczej w kwocie [...]zł, wydatki w kwocie [...]zł); - rejestr sprzedaży VAT za miesiące kwiecień 2018 r., maj 2018 r., czerwiec 2018 r. (w czerwcu 2018 r. odnotowano sprzedaż w kwocie [...]zł i w kwocie [...]zł brutto); - rejestr zakupów VAT za miesiące kwiecień 2018 r, czerwiec 2018 r. (w czerwcu 2018 r. odnotowano zakupy w kwocie [...]zł brutto); - wyciąg z rachunku bankowego skarżącej związanego z działalnością gospodarczą za okres od 01.02.2018 r. do 28.02.2018 r. (saldo końcowe minus [...] zł). Mając powyższe na uwadze, zważono, co następuje. Stosownie do art. 243 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2018 r., poz. 1302) – zwanej dalej P.p.s.a. – stronie na jej wniosek może być przyznane prawo pomocy. Z kolei zgodnie z art. 245 § 1 P.p.s.a., prawo pomocy może zostać udzielone w zakresie częściowym lub całkowitym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie pełnomocnika procesowego z urzędu w osobie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 2 P.p.s.a.). Z kolei prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub części (...) lub obejmuje ustanowienie fachowego pełnomocnika w osobie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 3 P.p.s.a.). Na wstępie należy zaznaczyć, że skarżąca składając wniosek o prawo pomocy, zażądała przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym, tj. w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Mając to na uwadze, odnosząc się do wniosku skarżącej, należy przywołać zasadę wyrażoną w art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a., zgodnie z którą, przyznanie osobie fizycznej prawa pomocy w zakresie częściowym następuje wtedy, gdy wykaże ona, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku koniecznego utrzymania dla niej samej i jej rodziny. Instytucja prawa pomocy wiąże się ściśle z realizacją jednego z podstawowych standardów państwa prawnego, jakim jest prawo do sądu i zapewnia osobie znajdującej się w ciężkich warunkach materialnych możność obrony swoich praw przed sądem, mimo braku środków finansowych potrzebnych do poniesienia należnych kosztów postępowania. W orzecznictwie przyjmuje się, że instytucja prawa pomocy ma na celu umożliwienie dochodzenia swoich praw przed sądem osobom samotnym, bez majątku, o bardzo niskich dochodach lub całkowicie tych dochodów pozbawionych, które z uwagi na swą sytuację materialną nie są w stanie pokryć kosztów związanych z postępowaniem sądowym (por. postanowienie NSA z dnia 06 lipca 2011 r. sygn. akt I OZ 468/11, postanowienie NSA z dnia 06 lipca 2011 r. sygn. akt I OZ 466/11, postanowienie NSA z dnia 28 czerwca 2011 r. sygn. akt II OZ 504/11, publikowane na stronie internetowej www.orzeczenia.nsa.gov.pl). W tym miejscu zauważyć jednak należy, że strona wnosząca o przyznanie prawa pomocy ma obowiązek wykazania, że znajduje się w sytuacji, która uniemożliwia poniesienie jakichkolwiek (pkt 1) lub też pełnych (pkt 2) kosztów postępowania, o czym świadczy użycie w przepisie art. 246 § 1 P.p.s.a. zwrotu "gdy wykaże". Taka konstrukcja znajduje uzasadnienie w tym, że najszerszą wiedzę o okolicznościach mogących mieć znaczenie z punktu widzenia przesłanek przyznania prawa pomocy posiada sam wnioskodawca. Wobec tego, pochodzące od strony skarżącej informacje powinny być na tyle szczegółowe, by możliwa była kompleksowa ocena jej rzeczywistej kondycji finansowej i sytuacji majątkowej. Zatem to w interesie skarżącego pozostaje przedstawienie jak najpełniejszej informacji, pozwalającej na dokonanie oceny jego aktualnych możliwości płatniczych. Podkreślić również należy, że przyznanie prawa pomocy, będącego odstępstwem od zasady partycypacji stron w kosztach postępowania i przerzucające takie koszty na ogół społeczeństwa, może być zastosowane jedynie w przypadkach wyjątkowych, kiedy strona w sposób jednoznaczny wykaże spełnienie przesłanek określonych w art. 246 § 1 pkt 1 i 2 P.p.s.a. Oznacza to, że ciężar wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na stronie skarżącej (por. postanowienie NSA z dnia 06 lipca 2011 r. sygn. akt I OZ 468/11, publ. na str. www.orzeczenia.nsa.gov.pl). W ocenie starszego referendarza sądowego skarżąca w przedmiotowej sprawie nie wykazała, że nie jest w stanie ponieść kosztów sądowych, które na obecnym etapie postępowania wynoszą [...] zł (wpis sądowy od skargi). Przede wszystkim skarżąca wykazuje w formularzu PPF dochody miesięczne w kwocie [...]zł, w tym z tytułu emerytury w kwocie [...]zł oraz z tytułu działalności gospodarczej w kwocie [...]zł. Podaje jednocześnie, że miesięczne wydatki to kredyty w kwocie [...]zł, leasingi w kwocie [...]zł, koszty leczenia w kwocie [...]zł i opłaty w kwocie [...]zł. Wynika z tego, że skarżąca wydaje więcej niż uzyskuje dochodów, a więc albo nie ujawnia wszystkich dochodów, albo nie ujawnia, że dysponuje oszczędnościami, co wydaje się prawdopodobne, przy deklarowanych przez skarżącą przychodach z działalności gospodarczej. Z akt sprawy wynika bowiem, że w roku 2017 przychód skarżącej z działalności gospodarczej wyniósł aż [...] zł przy kosztach jego uzyskania [...] zł, co dało stratę w wysokości [...] zł (wg. [...] i informacja PIT/B). Z kolei w okresie do czerwca 2018 r. wykazywała przychód w kwocie [...]zł, wydatki w kwocie [...]zł (wg. pkpir), a także sprzedaż w kwocie [...]zł i zakupy w kwocie [...]zł (wg. rejestrów VAT). W ocenie referendarza sądowego skarżąca zatem dysponuje środkami pieniężnymi pozwalającymi wygospodarować środki na opłacenie wpisu sądowego. Wskazać należy, że w przypadku przedsiębiorców miarodajną dla oceny zdolności płatniczych nie jest kategoria "dochodu" rozumianego jako nadwyżka sumy przychodów nad kosztami ich uzyskania, lecz właśnie "przychodu", gdyż istnieją legalne instrumenty podatkowe pozwalające na równoważenie kosztów i przychodów tak, by w końcowym rozliczeniu minimalizować, bądź w ogóle eliminować obciążenia podatkowe. Do instrumentów takich należą choćby zwolnienia podatkowe, dokonywanie zakupów i inwestycji w odpowiednim okresie, obniżenie dochodu przez przesunięcie kosztów w czasie, amortyzacja majątku trwałego (por. postanowienia NSA z dnia 25 lutego 2010 r., sygn. akt I FZ 10/10 oraz z dnia 27 listopada 2014 r., sygn. akt II FZ 1843/14). Osiągnięta przez skarżącą w poprzednim roku obrotowym strata nie może być utożsamiana z nierentownością firmy, ale z wysokością ponoszonych kosztów prowadzonej działalności. Strata jest bowiem wynikiem bilansowym nadwyżki kosztów nad przychodami, spowodowanym np. nakładami inwestycyjnymi, czy odpisami amortyzacyjnymi i nie jest równoznaczna z fiaskiem prowadzonej działalności gospodarczej (por. postanowienie NSA z dnia 12 kwietnia 2011 r., sygn. akt I GZ 92/11). Jak wynika zatem z przedłożonych dokumentów źródłowych przychód skarżącej za 2017 rok był bardzo wysoki, także do czerwca 2018 r. istniała płynność finansowa - uzyskiwała znaczne przychody i ponosiła wydatki. W orzecznictwie przyjmuje się również, że nie można uznawać wszelkich kosztów działalności gospodarczej za priorytetowe wobec kosztów prowadzonego postępowania sądowego (por. postanowienie NSA z 9 listopada 2011 r., sygn. akt I FZ 344/11, z 16 września 2014 r., sygn. akt II FZ 1264/14 publ. na stronie www.orzeczenia.nsa.gov.pl). W przypadku osoby prowadzącej działalność gospodarczą powinna ona, w procesie zarządzania dochodem brutto, uwzględniać środki finansowe na pokrycie kosztów sądowych związane z prowadzonymi postępowaniami sądowymi, gdyż prowadzenie takich postępowań mieści się w ryzyku działalności gospodarczej (podobnie w wyroku ETPC z 19 stycznia 2010 r., skarga nr [...] [...]. z o.o. przeciwko Polsce). W orzecznictwie sądowoadministracyjnym ukształtował się pogląd, że strona skarżąca nie może w priorytetowy sposób traktować innych swoich zobowiązań, co powoduje, że nie będzie miała środków na opłacenie kosztów sądowych. Niezależnie od powyższego, w ocenie referendarza sądowego, stan majątkowy skarżącej nie został w pełni przedstawiony, skarżąca bowiem uchyliła się od złożenia niektórych z żądanych dokumentów i oświadczeń. W tym miejscu należy powtórzyć, że ciężar wykazania występowania przesłanek uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na osobie składającej w tym przedmiocie wniosek. To z kolei oznacza, że taka osoba powinna poczynić wszelkie kroki mające na celu uzasadnienie okoliczności, na które się powołuje, zaś uznanie, czy nastąpiło to w sposób dostateczny zostaje ocenione w toku postępowania o przyznanie prawa pomocy. Przytoczone we wniosku okoliczności, jak i przedstawione przez wnioskodawcę dokumenty powinny uzasadniać wyjątkowe traktowanie, o jakim mowa w powołanej regulacji. Wnioskodawca winien więc wykazać w sposób niebudzący wątpliwości, że zdobycie środków niezbędnych do uczestniczenia w postępowaniu sądowym, jest obiektywnie niemożliwe. W tym miejscu na podkreślenie zasługuje także ugruntowany już w orzecznictwie sądowoadministracyjnym pogląd, że uzyskanie prawa pomocy i przerzucenie kosztów postępowania sądowego na Skarb Państwa, a w konsekwencji pozostałych podatników, nie jest przywilejem strony, ale wyjątkiem od zasady samodzielnego ponoszenia kosztów związanych z prowadzeniem procesów sądowych. Przyznanie prawa pomocy musi mieć charakter wyjątkowy i dotyczyć sytuacji, gdy rzeczywiście z porównania wysokości prognozowanych kosztów postępowania oraz możliwości majątkowych i finansowych wnioskodawcy i jego domowników wynika, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie kosztów niniejszego postępowania chociażby w części. Konieczne jest również wskazanie, że strona wnosząca o przyznanie prawa pomocy składa stosowny wniosek na urzędowym formularzu (art. 252 § 2 P.p.s.a.). Sporządzony w ten sposób wniosek ma na celu ogólne zobrazowanie sytuacji majątkowej, rodzinnej i finansowej wnioskodawcy oraz osób pozostających we wspólnym gospodarstwie domowym. W razie pojawienia się wątpliwości, co do przedstawionych na formularzu danych, bądź jeśli okażą się one niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego, na podstawie art. 255 P.p.s.a. można wezwać stronę do złożenia dodatkowych oświadczeń lub przedłożenia dokumentów źródłowych dotyczących stanu majątkowego, stanu rodzinnego i dochodów. Jednocześnie podkreślić należy, że to przepis art. 255 P.p.s.a. nadaje kompetencję do wezwania strony o uzupełnienie wniosku o przyznanie prawa pomocy poprzez złożenie oświadczeń wiedzy oraz o przedłożenie dokumentów źródłowych, co z mocy tego przepisu powoduje powstanie obowiązku po stronie wnioskodawcy do przedłożenia tychże wyjaśnień i dokumentów ("strona jest obowiązana złożyć na wezwanie"). Skarżąca w rozpoznawanej sprawie została wezwana pismem z dnia 30 lipca 2018 r., w omawianym trybie art. 255 P.p.s.a, do uzupełnienia informacji podanych w urzędowym formularzu. W odpowiedzi na wezwanie, jak wyżej wskazano, przedłożyła: kopię rocznego zeznania podatkowego z 2017 r., wyciąg z rachunku bankowego związanego z działalnością gospodarczą za luty 2018 r., wyciąg z podatkowej księgi przychodów i rozchodów oraz z rejestrów VAT za kwiecień, maj, czerwiec 2018 r. Należy stwierdzić, że przedłożone przez nią materiały źródłowe zawierają istotne luki – skarżąca, pomimo wezwania, nie złożyła żadnych wyjaśnień w zakresie stanu rodzinnego, czy jest zamężna, jeśli tak jakie są dochody i stan majątkowy męża, ani też nie wykazała swojej sytuacji mieszkaniowej. Nie potwierdziła dokumentami źródłowymi wydatków na konieczne utrzymanie rodziny. Przedstawiony zaś wyciąg bankowy obejmował okres jednego miesiąca, a nie żądany okres sześciomiesięczny. Odnośnie do wykazania sytuacji rodzinnej skarżącej, wskazać należy, że wezwanie w trybie art. 255 p.p.s.a. może odnosić się do osób trzecich, pozostających lub też nie we wspólnym gospodarstwie domowym i to nie tylko dlatego, że informacje o tych osobach muszą być zamieszczone w odpowiednich rubrykach formularza PPF, ale przede wszystkim z uwagi na fakt, że treść tych oświadczeń, co oczywiste, może w istotnym stopniu wpłynąć na rozstrzygnięcie wniosku. Jeżeli zatem wnioskodawca pozostaje we wspólnocie rodzinnej i majątkowej z inną osobą – np. z małżonkiem – co w niniejszej sprawie wymagało ustalenia – to łączne dochody i wydatki finansowe tych osób kształtują status majątkowy wnioskodawcy. Zatem fakt ten bezpośrednio przesądza o tym, czy wnioskodawca może ponieść koszty postępowania, czy też nie jest w stanie ich ponieść. Skarżąca musi zatem wykazać nie tylko swoją sytuację majątkową, ale również sytuację majątkową osób, które jej pomagają, w szczególności zaś osób, na których ciąży obowiązek alimentacyjny. Przepisy Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego nakładają na poszczególnych członków rodziny określone obowiązki alimentacyjne. W orzecznictwie zarówno sądów administracyjnych, jak i sądów powszechnych do obowiązków tych zalicza się nie tylko utrzymanie, ale również pomoc w opłaceniu kosztów postępowania sądowego, toczonego przez osobę uprawnioną do alimentacji (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 15 maja 1989 r., sygn. akt II CZ 80/89, Lex nr 8963 i z dnia 5 maja 1967 r., sygn. akt I CZ 37/67, Lex nr 6155, postanowienie Naczelnego Sadu Administracyjnego z dnia 6 października 2004 r., sygn. akt GZ 71/04, opubl. W ONSA i WSA z 2005 r., nr 1, poz. 8). Powyższe dotyczy również małżonka i to niezależnie od ustroju majątkowego obowiązującego w małżeństwie wnioskodawcy. To oznacza, że możliwość pozyskania przy pomocy rodziny środków na opłacenie kosztów postępowania musi zostać uwzględniona przy ocenie sytuacji finansowej wnioskodawcy. Należy bowiem oczekiwać, że niezbędnej pomocy i wsparcia skarżąca w pierwszej kolejności poszukiwać będzie właśnie od osób najbliższych. Wystosowane do skarżącej wezwanie miało służyć właśnie ustaleniu sytuacji rodzinnej skarżącej, a więc, czy mieszkają z nią inne osoby, czy partycypują w kosztach mieszkaniowych oraz czy skarżąca pozostaje w związku małżeńskim, czy zatem są osoby, do których skarżąca może zwrócić się o pomoc finansową. Rozpoznanie wniosku o przyznanie prawa pomocy musi być poprzedzone analizą aktualnego stanu rodzinnego i majątkowego skarżącej oraz osób pozostających z nią we wspólnym gospodarstwie domowym – w szczególności małżonka. Brak danych dotyczących stanu rodzinnego, a także kondycji majątkowej w szczególności małżonka uniemożliwia dokonanie tej analizy. Konsekwencją jest brak podstaw do stwierdzenia, czy strona spełnia ustawowe przesłanki przyznania prawa pomocy. W efekcie brak jest danych, na podstawie których można byłoby podjąć rozstrzygnięcie uwzględniające ten wniosek – w całości albo w części. Kolejnym mankamentem dowodowym w niniejszej sprawie jest to, że skarżąca, pomimo wezwania nie przedłożyła pełnego wyciągu z posiadanego przez nią rachunku bankowego, tj. z okresu sześciomiesięcznego. Przedstawiony przez nią dokument elektroniczny stanowi zestawienie operacji wyłącznie za okres od 01.02.2018 r. do 28.02.2018 r., a więc za jeden wybrany miesiąc. W sytuacji, gdy skarżąca, mimo wezwania, nie przedkłada wyciągu z rachunku bankowego w żądanym zakresie, nie wyjaśniając jednocześnie przyczyn tego stanu rzeczy, nie jest możliwa pełna ocena jej rzeczywistych zdolności płatniczych. W oparciu o niepełny wyciąg nie można ustalić bowiem jaki jest rzeczywisty przepływ środków pieniężnych na rachunku bankowym, w tym także sposób rozporządzania tymi środkami w dłuższym czasie. Wyciągi z rachunków bankowych to dokumenty, które najpełniej obrazują wysokość środków jakimi skarżąca realnie dysponuje i na co je przeznacza. Struktura obrotów na rachunku bankowym pozwala na dość dokładną ocenę, jaka jest rzeczywista możliwość skarżącej uiszczenia kosztów sądowych w sprawie, chociażby w części. Na ocenę sytuacji materialnej strony ma bowiem wpływ nie tylko wysokość jej dochodu, ale również wysokość i przeznaczenie ponoszonych przez nią wydatków. Skarżąca uniemożliwiła dokonanie takiej merytorycznej oceny. W warunkach niniejszej sprawy, nie można ocenić tym samym, czy skarżąca rzeczywiście nie posiada i nie jest w stanie zdobyć środków na sfinansowanie swojego udziału w postępowaniu sądowym. Nie można wykluczyć przy tym, że jest to obiektywnie możliwe, skoro jak wynika z akt sprawy korzysta w tej sprawie z pomocy profesjonalnego pełnomocnika. Wnioskować z tego można, że skarżącą stać jednak na ponoszenie wydatku na wynagrodzenie pełnomocnika, którego udział na obecnym etapie postępowania nie jest konieczny. Jednocześnie skarżąca oczekuje zwolnienia od obowiązkowego wpisu od skargi, przerzucając ciężar jego poniesienia na Skarb Państwa, a więc na współobywateli. Mając na uwadze powyższe stwierdzić należy, że stałe i niemałe przychody z działalności gospodarczej z jednej strony oraz brak pełnych informacji na temat sytuacji rodzinnej i majątkowej skarżącej uniemożliwia uwzględnienie wniosku o przyznanie prawa pomocy. Nieujawnienie przez skarżącą, pomimo wezwania, sytuacji rodzinnej i materialnej w pełnym zakresie uniemożliwia bowiem stwierdzenie w sposób nie budzący wątpliwości, że skarżąca rzeczywiście nie jest w stanie ponieść kosztów sądowych, czy to w całości, czy też w części, bez uszczerbku koniecznego dla niej utrzymania. Prawo pomocy jest natomiast instytucją wyjątkową i jako taka powinno być stosowne tylko w stosunku do stron, które w sposób nie budzący wątpliwości wykazały, że nie posiadają żadnych lub wystarczających możliwości sfinansowania kosztów postępowania, a zdobycie środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym było i jest dla nich obiektywnie niemożliwe, czego w warunkach niniejszej sprawy zabrakło. Z tych powodów na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. w związku z art. 258 § 1 i § 2 pkt 7 p.p.s.a. orzeczono jak w sentencji.