II SA/Sz 787/11

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Katarzyna Grzegorczyk-Meder (spr.), Sędziowie Sędzia WSA Maria Mysiak,, Sędzia WSA Arkadiusz Windak, Protokolant Joanna Białas-Gołąb, po rozpoznaniu w Wydziale II na rozprawie w dniu 29 marca 2012r. sprawy ze skargi A. R. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu wypłaconej zaliczki alimentacyjnej I uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta z dnia [...] Nr [...], II stwierdza, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu do czasu uprawomocnienia się niniejszego wyroku, III przyznaje od Skarbu Państwa – Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie na rzecz radcy prawnego K. S. wynagrodzenie w kwocie [...] ([...]) złotych, obejmującej należny podatek od towarów i usług, tytułem nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej skarżącemu z urzędu. Prezydent Miasta decyzją z dnia[...] r. . nr [...] na podstawie art. 104 ustawy z dnia 14 czerwca 1960r. - Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2000r. Nr 98, poz. 1071 ze zm.) w związku z art. 41 i 43 ustawy z dnia 7 września 2007r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. 2009r. Nr 1, poz. 7 ze zm.), art. 12 ust.1 i art. 16 ustawy z dnia 22 kwietnia 2005r. o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej (Dz. U. 2005r. Nr 86, poz. 732 ze zm.) oraz § 1 uchwały Rady Miasta [..] z dnia 23 marca 2009 r. Nr XXXIII/829/09 w sprawie utworzenia jednostki budżetowej Gminy Miasto pn. Szczecińskie Centrum Świadczeń oraz nadania statutu oraz na podstawie udzielonego przez Prezydenta Miasta upoważnienia do wydawania decyzji - po rozpatrzeniu wniosku A. R. o umorzenie należności z tytułu wypłaconych zaliczek alimentacyjnych A. i D. R. w kwocie [...] zł, powiększonej o 5% odmówił umorzenia tych należności. Stan faktyczny sprawy ustalony przez organ przedstawiał się następująco. W dniu [...] A R. wystąpił z wnioskiem o umorzenie zadłużenia z tytułu wypłaconej zaliczki alimentacyjnej na rzecz osób uprawionych: A. i D. R.. Organ wskazał, że przedstawiciel ustawowy osób uprawnionych, matka małoletnich dzieci, wystąpiła o przyznanie zaliczki alimentacyjnej. Świadczenie to zostało przyznane w oparciu o obowiązującą wówczas ustawę o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej na okres od [...] roku. Ze względu na to, że w piśmie z dnia [...] r. wnioskodawca wskazał na swoją szczególnie trudną sytuację życiową, w tym materialną i zdrowotną, organ w dniu [...] r. zobowiązał stronę do przedłożenia w terminie 7 dni dokumentów niezbędnych do dokonania oceny sytuacji materialnej i rodzinnej. Dłużnik w dniu [...] . złożył oświadczenie, że w [...] roku nie uzyskał żadnych dochodów z tytułu pracy, nie korzysta z pomocy z Miejskiego Ośrodka Pomocy Rodzinie, jest właścicielem domu własnościowego w [...] przy ulicy [...] , za który nie płaci czynszu tylko podatek od nieruchomości, z którego płatnością zalega. Oświadczył nadto, że nie posiada telefonu stacjonarnego oraz komórkowego, telewizji cyfrowej ani kablowej, ze względu na zadłużenie ma odłączony gaz. Posiada również zadłużenia z tytułu prowadzonej wcześniej działalności gospodarczej. Informacji przedstawionych w oświadczeniu A. R. nie poparł żadnymi dowodami. Organ I instancji ustalił, że A. R. otrzymuje świadczenie pielęgnacyjne przyznane na okres od [...] z tytułu opieki nad matką W. W uzasadnieniu decyzji organ stwierdził, że strona nie podjęła ze swej strony żadnych działań zmierzających do spłaty zadłużenia, natomiast przedłożone oświadczenie uniemożliwia dokonanie oceny jej sytuacji życiowej i ekonomicznej pod kątem umorzenia należności. Od decyzji Prezydenta Miasta A. R. odwołał się do Samorządowego Kolegium Odwoławczego. W odwołaniu zarzucał organowi I instancji błędy w ustaleniach faktycznych i naruszenie zasady czynnego udziału strony w postępowaniu, powołując się na art. 10 K.p.a. Ponadto, strona podnosiła również, że jest w trudnej sytuacji finansowej i nie jest w stanie uregulować zaległości alimentacyjnych. Odwołujący się wnosił o uchylenie decyzji i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania przez organ I instancji. Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzją z dnia [...] r. nr [...] na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 K.p.a. w związku z art. 41 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. z 2009 r. Nr 1, poz. 7 ze zm.) oraz art. 12 i art. 16 ustawy z dnia 22 kwietnia 2005 r. o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej (Dz. U. Nr 86, poz. 732 i Nr 164, poz. 1366), utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję. W uzasadnieniu decyzji Kolegium wskazało, że zaliczki alimentacyjne na rzecz A. R. i D. R. dotyczyły okresu od [...] roku. Zaliczki zostały przyznane na mocy ustawy z dnia [...] r. o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej. Ustawa ta utraciła moc (z wyjątkami) z dniem [...] roku. Zgodnie z art. 41ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, sprawy o zaliczki alimentacyjne, do których prawo powstało do dnia wejścia w życie ustawy, podlegają rozpatrzeniu na zasadach i w trybie określonych w przepisach dotychczasowych. Powołana wyżej ustawa weszła w życie z dniem [...] . W niniejszej sprawie miały - zdaniem Kolegium - zastosowanie przepisy ustawy z dnia 22 kwietnia 2005 r. o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej. Przepis art. 12 tej ustawy stanowi, że dłużnik alimentacyjny jest zobowiązany do zwrotu organowi właściwemu wierzyciela należności w wysokości zaliczek wypłaconych osobie uprawnionej, powiększonej o 5 %. Natomiast z art. 16 wynika, że organ właściwy wierzyciela może umorzyć należności dłużnika alimentacyjnego z tytułu wypłaconych zaliczek, a także wierzyciela z tytułu nienależnie pobranej zaliczki, uwzględniając sytuację dochodową i rodzinną tych osób. Kolegium zauważyło, że organ I instancji wezwał A. R. do stawienia się osobiście lub przez pełnomocnika celem przedłożenia do wglądu dokumentów wymienionych w tym piśmie oraz pouczył stronę, że w przypadku niestawiennictwa orzeknie w oparciu o posiadane dokumenty. W odpowiedzi na wezwanie organu A. R. opisał swoją sytuację majątkowo-finansową, jednakże nie przedłożył ani jednego dokumentu na poparcie swoich wyjaśnień, przez co nie uprawdopodobnił, że sytuacja majątkowa nie pozwala na spłatę zadłużenia. Kolegium stwierdziło, że rozstrzygnięcie w oparciu o art. 16 ustawy o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej wymagało uprzedniego wyjaśnienia okoliczności sprawy w zakresie sytuacji rodzinnej i dochodowej wnioskodawcy oraz jej analizy z zachowaniem wymogów proceduralnych przewidzianych w Kodeksie postępowania administracyjnego. Zatem, organ decyzyjny miał obowiązek szczegółowo przeanalizować i ocenić kwestie istnienia, bądź nieistnienia w indywidualnej sprawie szczególnych okoliczności uzasadniających skorzystanie z instytucji, o jakiej stanowi ten przepis, uzasadniając przy tym należycie zakres jego ewentualnego zastosowania. Organ z winy strony nie mógł zweryfikować jej sytuacji finansowej i stąd też w ocenie organu odwoławczego orzekł o odmowie umorzenia należności głównej w kwocie [...] zł powiększonej o 5% z tytułu wypłaconej zaliczki alimentacyjnej przez Gminę Miasto na rzecz A. R. i D. R.. Kolegium odnosząc się do zarzutu naruszenia przez organ I instancji art. 10 § 1 K.p.a wskazało, że zarzut naruszenia ww. przepisu przez niezawiadomienie strony o zebraniu materiału dowodowego i możliwości składania wniosków może odnieść skutek wówczas, gdy stawiająca go strona wykaże, iż zarzucane uchybienie uniemożliwiło jej dokonanie konkretnych czynności procesowych. Naruszenie art. 10 § 1 K.p.a. nie stanowi automatycznie podstawy do uchylenia decyzji, jeśli nie towarzyszy mu takie naruszenie przepisów postępowania administracyjnego rozwijających zasadę czynnego udziału strony w postępowaniu i zapewniających jej realizację, które mogłyby mieć istotny wpływ na wynik postępowania. Niemożność zapoznania się przed wydaniem decyzji przez organ I instancji z wnioskami pracownika socjalnego, nie jest uchybieniem istotnym i nie mogło mieć wpływu na wynik sprawy, skoro organ decyzyjny wnioskami tymi nie jest związany. Dopiero wykazanie, że naruszenie przez organ administracji publicznej zasady czynnego udziału strony w postępowaniu administracyjnym poprzez niepowiadomienie jej o zgromadzeniu materiału dowodowego i możliwości zapoznania się z tym materiałem oraz o możliwości składania wniosków dowodowych, uniemożliwiło stronie podjęcie konkretnie wskazanej czynności procesowej (najczęściej w sferze postępowania dowodowego), a także wykazanie, że uchybienie to miało istotny wpływ na wynik sprawy, daje podstawy do przyjęcia, że doszło do naruszenia art. 10 K.p.a. W sytuacji postawienia organom administracji publicznej zarzutu dotyczącego braku zawiadomienia strony przed wydaniem decyzji o zebraniu materiału dowodowego i możliwości składania wniosków dowodowych, koniecznym jest wskazanie przez stronę jakiej konkretnie czynności procesowej nie mogła dokonać, jakiego dowodu w sprawie nie mogła przedstawić i jaki wpływ na wynik sprawy mogło mieć tak stwierdzone uchybienie. W ocenie Kolegium, w rozpoznawanej sprawie doszło do niewypełnienia przez organ I instancji dyspozycji zawartej w art. 10 K.p.a., jednakże uchybienie to nie miało wpływu na rozstrzygnięcie w tej sprawie. A. R. pomimo zobowiązania przez organ na piśmie do wykazania swojej sytuacji finansowo- majątkowej, nie przedstawił tej sytuacji i to zaniechanie spowodowało, że organ I instancji nie miał podstaw do uznania zasadności jego żądania. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego A. R. wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji lub uchylenie zaskarżonej decyzji oraz decyzji ją poprzedzającej. Wniósł również o wstrzymanie wykonania decyzji. W uzasadnieniu skargi A. R. zarzucał, że organy rozpatrujące jego sprawę błędnie oceniły jego sytuację życiową i finansową. Zarzucał również, że uniemożliwiono mu udział w sprawie. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w odpowiedzi na skargę wniosło o jej oddalenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Na podstawie przepisu art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 roku – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153 poz. 1269 ze zm.), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrole działalności organów administracji publicznej. Jeżeli ustawy nie stanowią inaczej, kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem – art. 1 § 2 powyższej ustawy. Oznacza to, że badaniu w postępowaniu sądowoadministracyjnym podlega prawidłowość zastosowania przepisów prawa w odniesieniu do ustalonego w sprawie stanu faktycznego oraz trafność wykładni tych przepisów. Zgodnie z kolei z art. 134 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 roku – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153 poz. 1270 ze zm.), zwanej dalej "P.p.s.a", sąd rozstrzyga w granicach sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, przy czym – jak wynika z treści art. 145 § 1 – Sąd uwzględnia skargę na decyzję lub postanowienie i orzeka o ich uchyleniu w sytuacji, gdy stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania, lub inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Skarga w przedmiotowej sprawie jest zasadna, aczkolwiek z innych powodów niż podnoszone w skardze. Podstawowym zagadnieniem prawnym wymagającym rozstrzygnięcia jest ustalenie stanu prawnego, który ma zastosowanie w przedmiotowej sprawie. Organ I instancji jako podstawę rozstrzygnięcia wskazał przepisy obowiązującej aktualnie ustawy, tj. art. 41 i art. 43 ustawy z dnia 7 września 2007r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów oraz art. 12 ust. 1 i art. 16 ustawa z dnia 22 kwietnia 2005r. o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej. Samorządowe Kolegium Odwoławcze, rozpatrując sprawę w postępowaniu odwoławczym, powołało się na analogiczną jak w decyzji pierwszoinstancyjnej podstawę prawną. Wskazane ustawy w odmienny sposób regulują zarówno właściwość organu do rozpatrzenia wniosku dłużnika alimentacyjnego o umorzenie należności, jak i same zasady umarzania. Zdaniem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego, stanowisko Samorządowego Kolegium Odwoławczego oraz Prezydenta Miasta polegające na wskazaniu jako podstawy prawnej rozstrzygnięcia ustawy z dnia 22 kwietnia 2005r. o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych i zaliczce alimentacyjnej jest nieprawidłowe. Organy uzasadniały swoje stanowisko przepisem przejściowym, tj. art. 41 ustawy z dnia 7 września 2007r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów zgodnie z którym "sprawy o zaliczki alimentacyjne do których prawo powstało do dnia wejścia w życie ustawy, podlegają rozpatrzeniu na zasadach i w trybie określonych w przepisach dotychczasowych". Zarówno Samorządowe Kolegium Odwoławcze jak Prezydent Miasta odczytują znaczenie przepisu art. 41 ustawy z dnia 7 września 2007 r. ograniczając się tylko do jego treści i wykładni językowej – nadając określeniu "sprawy o zaliczkę alimentacyjną" tak szerokie znaczenie, iż obejmuje ono także sprawy o umorzenie tej zaliczki. Tymczasem wyjaśniając ten przepis należy mieć na uwadze, że zgodnie z przyjętymi zasadami wykładni prawa nie jest dopuszczalny proces wykładni w oderwaniu od całości przepisów zawartych w danej ustawie, jak również od rozwiązań przyjętych w obowiązującym systemie prawa. Powołany art. 41 ustawy, na co organy nie zwróciły uwagi, nie jest jedynym przepisem przejściowym; reguły intertemporalne zawarte są również w przepisach art. 42 i 43 ustawy, stąd też ustalając stan prawny nie można ich pomijać. Art.42 ust. 2 ustawy stanowi, że sprawy o nienależnie pobrane zaliczki alimentacyjne podlegają rozpatrzeniu i dochodzeniu na zasadach i w trybie określonych w dotychczasowych przepisach, zgodnie zaś z art. 43 ust.1 egzekucję należności z tytułu wypłaconych zaliczek alimentacyjnych prowadzi się w dalszym ciągu aż do ich zaspokojenia na podstawie dotychczasowych przepisów. Powołane przepisy wskazują do jakich rodzajów spraw mają zastosowanie dotychczasowe przepisy są to: sprawy o zaliczki alimentacyjne (art.41), sprawy o nienależnie pobrane zaliczki alimentacyjne (art.42), sprawa egzekucji należności z tytułu wypłaconych zaliczek alimentacyjnych (art.43). Tym samym zakres przepisu art.41 określony jako "sprawy o zaliczki alimentacyjne" nie może być interpretowany w sposób rozszerzający obejmujący m.in. sprawy należności dłużnika alimentacyjnego. Gdyby ustawodawca chciał zakresem tego przepisu objąć wszelkie sprawy jakie mogą powstać w związku z zaliczkami alimentacyjnymi, wówczas wskazanie w kolejnych przepisach rodzajów spraw i reguł intertemporalnych byłoby zbędne. Zdaniem Sądu, w przepisach art. 41, art. 42, art. 43 pośród wymienionych rodzajów spraw, nie ma spraw dotyczących należności dłużnika alimentacyjnego z tytułu wypłaconych zaliczek, stąd też do tych spraw nie mają zastosowania przepisy dotychczasowe, tylko aktualnie obowiązujące przepisy, tj. ustawa z 7września 2007r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. W rozpoznawanej sprawie przedmiotem jest wniosek dłużnika o umorzenie należności powstałych z tytułu zaliczek alimentacyjnych, a nie sprawa o zaliczkę. O stosowaniu przepisów nowej ustawy z 2007 r. wprost przesądza art. 30 ust. 1 ustawy z 7 września 2007 r. stanowiący, że organ właściwy dłużnika może umorzyć należności, o których mowa m.in. w art. 28 ust. 1 pkt 2, a są to należności powstałe z tytułu zaliczek alimentacyjnych wypłaconych osobie uprawnionej na podstawie ustawy z dnia 22 kwietnia 2005 r. o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej. Nowa regulacja, w art. 30 ust. 1 przewiduje podobnie, jak art. 16 ustawy z 2005 r., możliwość umorzenia należności powstałych z tytułu wypłaconych zaliczek alimentacyjnych, precyzując jedynie warunki jakie winien spełnić dłużnik alimentacyjny w spłacie należności alimentacyjnych. Organy ponownie rozpatrując sprawę A. R. zastosują właściwe w dacie orzekania przepisy prawa materialnego, zgodnie z oceną prawną zawartą w niniejszym wyroku oraz dokonają oceny sytuacji ekonomicznej i zdrowotnej dłużnika alimentacyjnego z punktu widzenia przesłanek zawartych w przepisie art. 30 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. Sąd, na podstawie art. 135 P.p.s.a. uchylił decyzję organu I instancji, albowiem stwierdzone w niej uchybienia są tożsame ze stwierdzonymi w decyzji organu odwoławczego. Należy również zauważyć, że skarżący powinien aktywnie uczestniczyć w postępowaniu administracyjnym, albowiem to rzeczą dłużnika alimentacyjnego jest przedstawienie dowodów na okoliczność istnienia przesłanek do umorzenia należności z tytułu wypłaconej osobom uprawnionym zaliczki alimentacyjnej, na poparcie twierdzeń zawartych w złożonym organowi oświadczeniu. W tym stanie rzeczy Wojewódzki Sąd Administracyjny na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a P.p.s.a. orzekł jak w pkt. I wyroku. W kwestii wykonalności wyroku (pkt II) Sąd orzekł na podstawie art. 152 P.p.s.a., natomiast o wynagrodzeniu pełnomocnika skarżącego w oparciu o przepis art. 250 tej ustawy.