II SA/Sz 827/06

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Elżbieta Makowska, Sędziowie Sędzia WSA Katarzyna Grzegorczyk-Meder (spr.),, Sędzia WSA Kazimierz Maczewski, Protokolant Katarzyna Skrzetuska-Gajos, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 15 listopada 2006 r. sprawy ze skargi E. O. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] nr [...] w przedmiocie odstąpienia od zwrotu wydatków na udzielone świadczenia I. stwierdza nieważność zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji Kierownika Ośrodka Pomocy Społecznej z dnia [...] nr [...]; II. orzeka, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu; III. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego na rzecz skarżącej kwotę [...] ([...]) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania. Kierownik Ośrodka Pomocy Społecznej decyzją, z dnia [...] Nr [...] na podstawie art. 104 ust. 4 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz.U. Nr 64, poz. 593 ze zmianami), po rozpatrzeniu wniosku E.O. z dnia [...] postanowił odstąpić od żądania zwrotu należności z tytułu wydatków na świadczenia z pomocy społecznej w kwocie [...] zł. W uzasadnieniu decyzji organ podał, że zobowiązanie E. O. wobec Ośrodka Pomocy Społecznej wynosiło [...] zł. Na poczet wpłaty należności w [...] dokonano wpłaty kwoty [...] zł, w [...] po [...] zł, natomiast w [...] – [...] zł. Do spłaty pozostała kwota [...] zł. Organ I instancji ustalił nadto po przeprowadzeniu wywiadu środowiskowego u E. O., że jej sytuacja materialna uległa pogorszeniu, bowiem nie prowadzi samodzielnego gospodarstwa domowego, lecz zamieszkuje i prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z dwoma synami. Rodzina utrzymuje się wyłącznie z renty E. O. w wysokości [...] zł oraz dodatku mieszkaniowego w kwocie [...] zł. W tej sytuacji uznano, że po spłaceniu przez E. O. należności przysługującej Ośrodkowi w wysokości [...]zł, żądanie zwrotu pozostałej kwoty czyli [...] zł z tytułu wydatków na świadczenia z pomocy społecznej przyczyniłoby się do pogorszenia sytuacji materialno-bytowej wnioskodawczyni. E. O. odwołała się od decyzji organu I instancji do Samorządowego Kolegium Odwoławczego domagając się umorzenia należności w wysokości [...] zł zgodnie z wnioskiem z [...]. Odwołująca się podniosła, że ze względu na trudną sytuację rodzinną domagała się umorzenia należności i wstrzymania potrąceń, jednakże organ celowo z opóźnieniem udzielał odpowiedzi na składane wnioski, natomiast jej sytuacja bytowa stawała się coraz trudniejsza. E. O. zarzuciła, że skoro dokonano umorzenia kwoty [...] zł, to umorzeniu winna podlegać również pozostała część należności, którą potrącono z jej renty. Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzją z dnia [...] Nr [...] na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 Kpa oraz art. 104 ust. 4 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej utrzymało w mocy decyzję organu I instancji. W uzasadnieniu decyzji Kolegium przedstawiło stan faktyczny sprawy, z którego wynikało, że E. O. w okresie od [...] do dnia [...] otrzymywała zasiłek stały przyznany decyzjami Kierownika Ośrodka Pomocy Społecznej z dnia [...] oraz z dnia [...]. W [...] Zakład Ubezpieczeń Społecznych przyznał E. O. rentę z tytułu niezdolności do pracy z wyrównaniem od dnia [...]. W związku z tym, organ I instancji wystąpił do organu rentowego z wnioskiem o przekazanie na konto Ośrodka Pomocy Społecznej kwoty wypłaconego stronie zasiłku stałego za okres, w którym świadczenie to zbiegało się z rentą, czyli od [...] do [...] w łącznej kwocie [...] zł. ZUS dokonywał potrąceń w ratach miesięcznych po [...] zł od dnia [...] począwszy. W dniu [...] E. O. wystąpiła do Kierownika Ośrodka Pomocy Społecznej z wnioskiem o odstąpienie od żądania zwrotu należności z tytułu wydatków na świadczenia z pomocy społecznej. W ocenie Kolegium, odstąpienie od żądania zwrotu wydatków na udzielone świadczenia w całości lub części umożliwiał art. 104 ust. 4 ustawy o pomocy społecznej w sytuacji, gdy żądanie zwrotu stanowiłoby dla osoby zobowiązanej nadmierne obciążenie lub też niweczyłoby skutki udzielonej pomocy. Zakład Ubezpieczeń Społecznych do dnia [...] dokonał potrąceń na łączną kwotę [...] zł, natomiast do spłaty pozostała kwota [...] zł. Po przeprowadzeniu wywiadu środowiskowego u E. O., ustaleniu, że jej [...] rodzina utrzymuje się z renty w wysokości [...] zł oraz dodatku mieszkaniowego w wysokości [...] zł, organ I instancji odstąpił od żądania zwrotu pozostałej do spłaty należności z tytułu wypłaconego zasiłku stałego. Kolegium dokonując oceny zaskarżonej decyzji stwierdziło, że decyzja organu I instancji jest zgodna z prawem, zaś odstąpienie od żądania zwrotu wydatków na udzielone świadczenie uzasadnia treść art. 104 ust. 4 ustawy o pomocy społecznej. Organ odwoławczy stwierdził nadto, że żaden przepis nie daje podstaw do umorzenia - zgodnie z wnioskiem odwołującej się - potrąconej kwoty [...] zł. E. O. zaskarżyła decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie. Zarzuciła w skardze opieszałość i celowe przeciąganie sprawy przez Kolegium oraz podawanie błędnych informacji przez organ I instancji co do umorzenia należności. Skarżąca wskazała, ze wielokrotnie występowała zarówno do organu I instancji jak i Samorządowego Kolegium Odwoławczego o umorzenie całej kwoty wypłaconego zasiłku stałego, tak jak to podniosła w piśmie z dnia [...]. Tymczasem Kierownik Ośrodka Pomocy Społecznej , jak i Kolegium załatwiało jej wniosek kolejnymi pismami, natomiast decyzję wydano dopiero w [...], gdy potrącono już kwotę [...] zł. Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o oddalenie skargi. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie zważył, co następuje: Zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.), sądy administracyjne sprawują kontrolę administracji publicznej według kryterium zgodności z prawem. Oznacza to między innymi, że sąd kontrolując zaskarżoną decyzję bada, czy decyzja ta jest zgodna z przepisami prawa materialnego stanowiącymi podstawę prawną rozstrzygnięcia oraz czy w toku postępowania nie zostały naruszone w sposób istotny przepisy procedury administracyjnej. W przypadku ustalenia, że decyzja obarczona jest istotnymi wadami prawnymi sąd - w zależności od ustalonego rodzaju i stopnia naruszenia decyzje taką uchyla lub stwierdza jej nieważność. W sprawie będącej przedmiotem rozpoznania E. O. domagała się umorzenia kwoty [...] zł, do której zwrotu została zobowiązana tytułem wypłaconego na jej rzecz zasiłku stałego w okresie, w którym nabyła uprawnienie do renty z tytułu niezdolności do pracy, tj. od [...] do [...]. Spór pomiędzy E. O. a organami administracji publicznej orzekającymi w I i II instancji dotyczył sposobu rozpatrzenia wniosku skarżącej z dnia [...], który złożyła w związku z pismem Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] w sprawie zajęcia kwoty [...] zł z tytułu wypłaty zasiłku stałego. Organy orzekające w postępowaniu administracyjnym uznały zgodnie, że wniosek skarżącej należy rozpatrzyć na podstawie art. 104 ust. 4 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz.U. Nr 64, poz. 593 ze zmianami) jako żądanie odstąpienia od zwrotu należności z tytułu wydatków na świadczenia z pomocy społecznej i w oparciu o ten przepis prawa rozstrzygnęły w przedmiocie żądania zgłoszonego przez skarżącą. Zdaniem Sądu, rozpoznanie wniosku skarżącej o umorzenie należności z tytułu wypłaconego przez organ pomocy społecznej zasiłku stałego w kategoriach odstąpienia od żądania zwrotu należności jest nieuprawnione. Powołany wyżej przepis art. 104 ust. 4 stanowi, że w przypadkach szczególnych, zwłaszcza jeżeli żądanie zwrotu wydatków na udzielone świadczenia w całości lub w części stanowiłoby dla osoby zobowiązanej nadmierne obciążenie lub też niweczyłoby skutki udzielonej pomocy, właściwy organ na wniosek pracownika socjalnego lub osoby zainteresowanej może odstąpić od żądania takiego zwrotu. Z treści tego przepisu jak również z systematyki art. 104 ustawy o pomocy społecznej jednoznacznie wynika, że organ administracji publicznej może orzekać w przedmiocie odstąpienia od żądania zwrotu wydatków na świadczenia z pomocy społecznej w sytuacji, gdy dane świadczenie zostało przyznane z zastrzeżeniem jego zwrotu ( art. 41) lub gdy przedmiot zwrotu stanowią świadczenia nienależnie pobrane ( art. 98 ust. 1 i 2 ). W ocenie składu orzekającego w niniejszej sprawie, nieuprawnione jest dokonywanie wykładni rozszerzającej art. 104 ust. 4 do wszystkich świadczeń przyznawanych w oparciu o przepisy ustawy o pomocy społecznej, albowiem świadczenia, dla których ustawodawca zastrzegł obowiązek zwrotu stanowią katalog zamknięty. Przechodząc na grunt sprawy stanowiącej przedmiot rozpoznania Sądu zauważyć należy, że w razie zbiegu uprawnień do świadczenia z pomocy społecznej w postaci zasiłku stałego oraz renty z tytułu niezdolności do pracy, w sytuacji, gdy zasiłek stały wypłacono osobie uprawnionej w okresie, w którym już nabyła uprawnienia do renty, zgodnie z art. 99 ust. 1 ustawy o pomocy społecznej, Zakład Ubezpieczeń Społecznych oraz inne organy rentowe wypłacają rentę pomniejszoną o kwotę odpowiadającą wysokości wypłaconych za ten okres zasiłków. Kwoty podlegające potrąceniu właściwy organ rentowy przekazuje na rachunek bankowy właściwego ośrodka pomocy społecznej, a potrącenia wypłaconego zasiłku stałego z emerytury lub renty, w przeciwieństwie do świadczeń podlegających zwrotowi, dokonuje się ex lege. Art. 104 ust. 4 ustawy o pomocy społecznej - co wprost wynika z treści tego przepisu - nie mógł zatem stanowić podstawy prawnej do wydania przez organy administracji publicznej decyzji w przedmiocie odstąpienia od żądania zwrotu świadczenia, które na podstawie ustawy o pomocy społecznej nie należy do kategorii świadczeń przyznawanych z zastrzeżeniem zwrotu. Zastrzeżenia takiego nie stanowi przy tym art. 99 tej ustawy, albowiem zgodnie z tym przepisem obowiązek potrącenia, a nie zwrotu należności następuje w sytuacji, gdy osoba uprawniona do zasiłku stałego otrzymała świadczenie ekwiwalentne. Zdaniem Sądu, podkreślenia wymaga również okoliczność, że organy orzekające w postępowaniu administracyjnym w istocie nie rozpatrzyły wniosku skarżącej, który dotyczył umorzenia należności podlegającej potrąceniu z jej świadczenia rentowego, a nadto bez porozumienia ze skarżącą nadały kierunek postępowaniu, które zakończyło wydanie decyzji z takim naruszeniem prawa, które należy ocenić jako rażące. Przesądziła o tym oczywistość naruszenia przepisu, na którym organ oparł swoją decyzję jak również charakter przepisu, który został naruszony. Z punktu widzenia wymagań praworządności zaskarżona decyzja winna zostać wyeliminowana z obrotu prawnego. Zgodnie z art. 145 § 1 pkt 2 P.p.s.a, jeżeli zachodzą przyczyny określone w art. 156 Kpa, a w tej sprawie naruszono § 1 pkt 2 tego przepisu, sąd stwierdza nieważność zaskarżonej decyzji. Wskazać również należy, wbrew twierdzeniom zawartym w decyzji Kolegium, że jakkolwiek ustawa o pomocy społecznej nie przewiduje umarzania należności podlegających potrąceniu lub zwrotowi, to należności pieniężne, do których nie stosuje się ustawy - Ordynacja podatkowa, przypadające jednostce samorządu terytorialnego lub jej jednostkom organizacyjnym mogą być umarzane, ich spłata odroczona lub rozłożona na raty według zasad wynikających z art. 43 stawy z dnia 30 czerwca 2005 r. o finansach publicznych (Dz.U. Nr 249, poz. 2104 ze zmianami). W tym stanie rzeczy Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie orzekł jak w sentencji. Na podstawie art. 152 P.p.s.a. Sąd orzekł, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu od dnia ogłoszenia wyroku do jego uprawomocnienia. o kosztach orzeczono na podstawie art. 200 tej ustawy.