II SA/Sz 843/15

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Arkadiusz Windak (spr.), Sędziowie Sędzia WSA Marzena Iwankiewicz,, Sędzia NSA Elżbieta Makowska, Protokolant starszy sekretarz sądowy Aneta Ciesielska, po rozpoznaniu w Wydziale II na rozprawie w dniu 4 listopada 2015 r. sprawy ze skargi A. D. na decyzję Szefa Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w W. z dnia [...] nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania uprawnień kombatanckich I. uchyla zaskarżoną decyzję, II. zasądza od Szefa Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w W. na rzecz skarżącego A. D. kwotę [...] ([...]) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania. Wnioskiem z dnia 5 marca 2015 r. A.D. zwrócił się do Szefa Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych o przyznanie statusu osoby represjonowanej z tytułu wysiedlenia wraz z rodzicami z W. w sierpniu 1944 r. do obozu przejściowego w P. i pobytu w tym obozie, a następnie przesiedlenie do miejscowości D. Decyzją z dnia [...] Szef Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, działając na podstawie art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. b i c oraz art. 22 § 1 ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego (Dz. U. z 2014 r., poz. 1206 ze zm.), odmówił A.D. przyznania uprawnień kombatanckich. W uzasadnieniu decyzji organ powołał się na opinię Prezesa IPN-u z dnia 11 października 2006 r., w której stwierdzono, że obóz w P. nie spełnia przesłanek z art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. b i c ustawy kombatanckiej. Opinię tę stworzono na podstawie ekspertyzy dr. M.W., która stwierdziła, że obóz nie był obozem koncentracyjnym ani obozem zagłady. Organ powołał się na wyroki Wojewódzkich Sądów Administracyjnych, akceptujące odmowne rozstrzygnięcia organów w przedmiocie wniosków o przyznanie uprawnień kombatanckich za pobyt w obozie w P., których podstawą była opinia Instytutu. Organ wskazał, że strona we wniosku nie stwierdziła jaki charakter (przymusowy czy dobrowolny podyktowany koniecznością utrzymania rodziny) miała praca rodziców w gospodarstwie rolnym, zatem nie może zakwalifikować tej okoliczności jako mogącej spełniać przesłankę do przyznania uprawnień do świadczenia pieniężnego za deportację do pracy przymusowej. Ponadto, praca taka musiała być wykonywana przynajmniej przez sześć miesięcy, a we wniosku brak informacji w tej kwestii. A.D. nie zgadzając się z powyższą decyzją wniósł od niej odwołanie. Decyzją z dnia [...] Szef Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, powołując się na art.127 § 3 i art.138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2013 r., poz. 267) oraz art. 1-4 ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego, po ponownym rozpatrzeniu sprawy, utrzymał w mocy decyzję własną z dnia 2 kwietnia 2015 r. Organ wskazał, że zgodnie z treścią z art. 4 ust. 1 pkt 1 ustawy o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego, uprawnienia kombatanckie przysługują osobom, które podlegały represjom wojennym i okresu powojennego przebywając z przyczyn politycznych, narodowościowych, religijnych i rasowych w hitlerowskich więzieniach, obozach koncentracyjnych i ośrodkach zagłady (lit. a), w innych miejscach odosobnienia, w których warunki pobytu nie różniły są od warunków w obozach koncentracyjnych, a osoby tam osadzone pozostawały w dyspozycji hitlerowskich władz bezpieczeństwa (lit. b) bądź też w innych miejscach odosobnienia, w których pobyt dzieci do lat 14 miał charakter eksterminacyjny, a osoby tam osadzone pozostawały w dyspozycji hitlerowskich władz bezpieczeństwa (lit. c). Następnie wyjaśnił, że daje wiarę wyjaśnieniom wnioskodawcy, że w sierpniu 1944 r., podczas trwania Powstania Warszawskiego, został on wysiedlony i przewieziony do obozu zbiorczego w P. Jednakże dla rozpoznania wniosku strony o przyznanie uprawnień kombatanckich, zgodnie z art. 4 ust. 1 pkt 1 ustawy, kluczowe jest wyjaśnienie charakteru miejsca, w których zainteresowany przebywał. Powołując się na inne postępowania prowadzone przez Szefa UdSKiOR, organ wskazał, że z opinii Instytutu Pamięci Narodowej Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu wynika, że wnioskowane miejsce represji nie było miejscem odosobnienia, o którym mowa w art. 4 ust. 1 pkt 1 ustawy o kombatantach. Jak ustalono, obóz w P. był obozem przejściowym, zarządzanym początkowo przez SS i niemiecką żandarmerię, a następnie (od 11 sierpnia 1944r.) przez Wehrmacht. Na terenie obozu działało Gestapo, którego funkcjonariusze przesłuchiwali powstańców oraz osoby biorące udział w Powstaniu Warszawskim. Łącznie przez to miejsce odosobnienia przeszło 650 tys. osób, warunki w obozie były katastrofalne: przeludnienie, brak żywności, w obozie szerzyły się epidemie tyfusu, czerwonki, duru brzusznego, biegunki i krwawej dyzenterii. Ustalenia te, w opinii IPN, nie dają jednakże podstaw do stwierdzenia, że obóz w P., na tle innych miejsc hitlerowskiej kaźni, był miejscem odosobnienia, o którym mowa w art. 4 ust. 1 pkt 1 ustawy o kombatantach. Szef Urzędu podkreślił, że wyłącznie Instytut Pamięci Narodowej Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu może określić charakter represyjny danego miejsca odosobnienia. Wolą ustawodawcy, wysiedlenie, pobyt w miejscu odosobnienia o charakterze innym, niż określony w art. 4 ust. 1 pkt 1 ustawy o kombatantach oraz przebywanie na deportacji, nie jest represją uzasadniającą przyznanie uprawnień kombatanckich wynikających z ustawy o kombatantach. Szef Urzędu wskazał, że okoliczność wysiedlenia i wykonywania pracy przymusowej w miejscowości D., nie została przewidziana przez ustawodawcę polskiego, jako przesłanka uprawniająca do przyznania uprawnień kombatanckich. Z tego tytułu możliwe jest uzyskanie odrębnej rekompensaty dla robotników przymusowych, w formie świadczenia pieniężnego, przyznawanego w oparciu o przepisy ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej. Jednakże okoliczność tą, należy w odpowiedni sposób udokumentować. A.D. powyższą decyzję zaskarżył do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego. Na poparcie swojego uprawnienia skarżący powołał się na treść preambuły ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego. Skarżący opisał katastrofalne warunki w obozie w P. podkreślając, że obóz ten miał charakter eksterminacyjny. W skardze zawnioskował o przyznanie statusu osoby represjonowanej oraz o wyjaśnienie pojęcia "dziecko do lat 14" zawarte w art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. c ww. ustawy. W odpowiedzi na skargę, organ wniósł o jej oddalenie podtrzymując stanowisko wyrażone w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. W piśmie z dnia 29 lipca 2015 r., stanowiącym uzupełnienie skargi, A.D. wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji w całości oraz postawił zarzut naruszenia: - art. 7, art. 77 § 1 K.p.a. poprzez niepodjęcie wszelkich niezbędnych czynności dla wyjaśnienia okoliczności faktycznych oraz niezebranie i nierozpatrzenie w sposób wyczerpujący materiału zgromadzonego w sprawie, co skutkowało wadliwą analizą stanu faktycznego i oparcie rozstrzygnięcia na niepełnym materiale dowodowym; - art. 136 K.p.a. poprzez jego niezastosowanie przez organ drugiej instancji, pomimo że organ odwoławczy zobligowany jest do ponownego merytorycznego rozstrzygnięcia w sprawie; - art. 138 § 1 pkt. 1 K.p.a. przez jego zastosowanie mimo braku ku temu podstaw; - art. 107 § 3 w zw. z art. 9. i art. 11 K.p.a. poprzez brak wskazania w uzasadnieniu decyzji organu drugiej instancji przyczyn którymi organ kierował się, nie uwzględniając argumentacji skarżącego; - art. 4 ust. 1 lit. c ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego, poprzez błędną wykładnię polegającą na nieuznaniu obozu w P. jako obozu o charakterze eksterminacyjnym. Skarżący powołał się orzecznictwo sądów administracyjnych oraz Sądu Najwyższego odnoszące się do kierunku wykładni wskazanego przepisu. Pismem procesowym z dnia 15 października 2015 r. oraz na rozprawie skarżący podtrzymał swoje stanowisko w sprawie. Wojewódzki Sąd Administracyjny z w a ż y ł, co następuje: Przyznanie statusu osoby podlegającej represjom wojennym i okresu powojennego uzależnione jest od wystąpienia, potwierdzonych w toku postępowania administracyjnego, przesłanek sprecyzowanych w przepisach ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego. Zgodnie z art. 4 ust. 1 ww. ustawy, represjami tymi w rozumieniu ustawy, są m.in. okresy przebywania z przyczyn politycznych, narodowościowych, religijnych i rasowych: a) w hitlerowskich więzieniach, obozach koncentracyjnych i ośrodkach zagłady, b) w innych miejscach odosobnienia, w których warunki pobytu nie różniły się od warunków w obozach koncentracyjnych, a osoby tam osadzone pozostawały w dyspozycji hitlerowskich władz bezpieczeństwa, c) w innych miejscach odosobnienia, w których pobyt dzieci do lat 14 miał charakter eksterminacyjny, a osoby tam osadzone pozostawały w dyspozycji hitlerowskich władz bezpieczeństwa. Z uzasadnienia zaskarżonej decyzji wynika, że organ rozpoznając wniosek skarżącego z dnia 5 marca 2015 r. uznał, że skarżący przebywał w obozie w P., bez bliższego określenia okresu tego pobytu jak i dowodów go potwierdzających. Tym niemniej organ przyjął, powołując się na stanowisko Instytutu Pamięci Narodowej Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, że obóz w P. był jedynie obozem przejściowym, nie był miejscem odosobnienia, o którym mowa w art. 4 ust. 1 pkt 1 ustawy o kombatantach. Nie negując w żadnej mierze umocowania Instytutu Pamięci Narodowej do wypowiadania się w tym zakresie oraz mając na względzie podstawę wyrażonego poglądu, znajdującą oparcie w opracowaniach naukowo-historycznych i materiałach źródłowych, za uprawnione Sąd przyjął twierdzenie organu, że obóz w P. nie był obozem koncentracyjnym i ośrodkiem zagłady. Zwrócić należy uwagę, że przywoływane stanowisko Instytutu Pamięci Narodowej wyrażone zostało w pismach z dnia 11 października 2006 r. i z dnia 3 listopada 2006 r., które to pisma zostały dołączone do akt sprawy po złożeniu przez skarżącego wniosku o ponowne rozpoznanie sprawy, co wynika z układu chronologicznego dokumentów zgromadzonych w aktach. Zatem skarżący nie miał możliwości zapoznania się z podstawowymi dowodami mającymi wpływ na treść zaskarżonej decyzji i wypowiedzenia się co do tego materiału, co stanowi istotne naruszenie przepisów postępowania, tj. art. 10 § 1 K.p.a. Przede wszystkim jednak Sąd zauważył, że w piśmie z dnia 3 listopada 2006 r. Instytut Pamięci Narodowej nie wypowiedział się co do przesłanek uzasadniających uznanie obozu w P. za miejsce odosobnienia o którym mowa w art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. b lub c. W podsumowaniu pisma tego stwierdzono jedynie, że obóz w P. nie był "obozem koncentracyjnym i zagłady". Stanowisko to, jak już Sąd wskazał wyżej, poparte zostało danymi znajdującymi się w informatorze encyklopedycznym "Obozy hitlerowskie na ziemiach polskich 1939-1945". Wątpliwości Sądu budzi jednak przyczyna nieuznania obozu w P. za miejsce odosobnienia, w którym warunki pobytu nie różniły się od warunków w obozach koncentracyjnych, a osoby tam osadzone pozostawały w dyspozycji hitlerowskich władz bezpieczeństwa. Argumentów takich nie sposób odnaleźć w piśmie Prezesa Instytutu Pamięci Narodowej z dnia 11 października 2006 r. O ile bowiem, z racji charakteru obozu (celu jego funkcjonowania, jako obozu przejściowego) trudno uznać go za obóz o charakterze eksterminacyjnym, a więc taki o którym mowa w art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. c, to z uzasadnienia zaskarżonej decyzji, jak i z ww. pisma z dnia 11 października 2006 r. nie wynika, na podstawie jakich ustaleń stwierdzono, że warunki pobytu w obozie w P. różniły się od warunków panujących w obozach koncentracyjnych. Przy tym z dołączonych do akt materiałów wynika, że w obozie znajdowało się m.in. Gestapo (Geheime Staatspolizei), a więc Tajna Policja Państwowa, będąca w strukturach szeroko rozumianych służb bezpieczeństwa. W ocenie Sądu, dla pełnego wyjaśnienia tej kwestii koniecznym było uchylenie zaskarżonej decyzji, celem umożliwienia organowi ustosunkowania się do przedstawionych wyżej wątpliwości, których Sąd nie był w stanie wyjaśnić i przesądzić samodzielnie na podstawie zgromadzonych w aktach sprawy dokumentów. W związku z tym, że ustalenia organu w tym zakresie okazały się nie dość wyczerpujące a uzasadnienie zaskarżonej decyzji niewystarczające, Wojewódzki Sąd Administracyjny, nie przesądzając ostatecznej treści rozstrzygnięcia, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.), orzekł jak w sentencji, bowiem dostrzeżone uchybienia przepisom postępowania (art. 7, art. 77 § 1 i art. 107 § 3 K.p.a.), mogły mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Ustosunkowując się do podnoszonych przez skarżącego okoliczności przyznania uprawnień kombatanckich innym osobom Sąd wyjaśnia, że wynik innych postępowań administracyjnych nie mógł być brany pod uwagę przy dokonywaniu zgodności z prawem zaskarżonej decyzji, jako wykraczający poza zakres tej konkretnej sprawy. O kosztach postępowania (pkt II wyroku), obejmujących uiszczony wpis od skargi, Sąd orzekł zgodnie z art. 200 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.