II SA/Sz 896/17

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Maria Mysiak Sędziowie Sędzia WSA Marzena Iwankiewicz Sędzia WSA Katarzyna Sokołowska (spr.) Protokolant starszy sekretarz sądowy Anita Jałoszyńska po rozpoznaniu w Wydziale II na rozprawie w dniu 14 grudnia 2017 r. sprawy ze skargi R. G. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w K. z dnia [...] nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego I. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta K. z dnia [...] nr [...], II. przyznaje od Skarbu Państwa – Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie na rzecz adwokata D. R. kwotę [...]([...]) złotych zawierającą należny podatek od towarów i usług, tytułem wynagrodzenia za nieopłaconą pomoc prawną udzieloną skarżącemu z urzędu. Decyzją z dnia [...] r., nr [...] wydaną na podstawie art. 104 Kodeksu postępowania administracyjnego oraz art. 12 ust. 2, art. 30 ust. 2 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. z 2017 r., poz. 489), zwanej dalej "u.p.o.u.a.", działający z upoważnienia Prezydenta Miasta K., Dyrektor Miejskiego Ośrodka Pomocy Rodzinie w K. odmówił R. G. umorzenia należności z tytułu wypłaconych osobie uprawnionej świadczeń z funduszu alimentacyjnego. W uzasadnieniu decyzji organ wyjaśnił, że w dniu 20 września 2017 r. wpłynął wniosek R. G. o umorzenie należności wypłaconych osobie uprawnionej świadczeń z funduszu alimentacyjnego w całości lub w części. Organ decyzją z dnia [...] r. odmówił wnioskodawcy umorzenia przedmiotowych należności. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w K. w wyniku rozpatrzenia odwołania, decyzją z dnia [...] r. uchyliło ww. decyzję w całości i przekazało sprawę do ponownego rozpoznania organowi pierwszej instancji, ze wskazaniem, że sprawa wymaga rozpatrzenia w oparciu o aktualną sytuację materialną, rodzinną i zdrowotną strony. Ponownie rozpatrując sprawę organ wskazał, że na dzień 24 kwietnia 2017 r. przedmiotowe zadłużenie wnioskodawcy wyniosło [...] zł (należność główna), plus [...] zł (odsetki), czyli łącznie [...] zł. Organ badając sytuację życiową i materialną wnioskodawcy ustalił, że mieszka on w W., przy ul. [...], gdzie użyczany jest mu jeden pokój (koszt wynajmu wynosi [...] zł). Od stycznia 2015 r. wnioskodawca objęty jest pomocą finansową i pracą socjalną przez Ośrodek Pomocy Społecznej Dzielnicy B. . Źródłem dochodu wnioskodawcy jest zasiłek stały w wysokości [...] zł, przyznany w okresie od 1 maja 2016 r. do 15 kwietnia 2019 r. Wnioskodawca korzysta z pomocy finansowej w formie zasiłków celowych na zaspokojenie niezbędnych potrzeb, tj. na zakup żywności, środków higieny i czystości. Ponadto wnioskodawca legitymuje się orzeczeniem o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności, wydanym do dnia [...] r. Miejski Zespół ds. Orzekania o Stopniu Niepełnosprawności w W. orzekł, że wskazane jest uczestnictwo wnioskodawcy w terapii zajęciowej umożliwiającej pozyskanie lub przywrócenie umiejętności niezbędnych do podjęcia zatrudnienia. Organ stwierdził, że nie zachodzi w sprawie szczególnie uzasadniona przesłanka do umorzenia zadłużenia. Powstanie tego zadłużenia i obowiązek jego uregulowania jest następstwem zaniechania, które polegało na niewywiązywaniu się z ciążącego na wnioskodawcy obowiązku alimentacyjnego wobec dzieci, ustanowionego wyrokiem niezawisłego sądu. Fakt wypłaty z budżetu państwa świadczeń z funduszu alimentacyjnego na rzecz zasądzonych alimentów, nie zwalnia z obowiązku alimentacji wobec własnych dzieci. Organ argumentował, że większość ludzi reguluje swoje zobowiązania wobec własnych dzieci, często kosztem dużych wyrzeczeń osobistych, bez konieczności podejmowania przez Państwo zastępczych działań i wypłacania ogromnych kwot w zastępstwie osób zobowiązanych. Skoro wnioskodawca nie wywiązywał się ze swoich zobowiązań, to powinien mieć świadomość, że jego zadłużenie będzie wzrastać i powinien się liczyć z koniecznością zapłaty tych należności. W oparciu o przedstawione dokumenty, organ wywnioskował, że wnioskodawca jest osobą młodą, legitymującą się orzeczeniem o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności. Po uprzednim uczestnictwie w warsztatach terapii zajęciowej, istnieje możliwość pozyskania lub przywrócenia umiejętności niezbędnych do podjęcia zatrudnienia. Dodał, że ww. orzeczenie zostało wydane do dnia [...] r., zatem nie ma charakteru trwałego. Według organu, można wnioskować, że stan zdrowia wnioskodawcy może ulec poprawie. W ww. orzeczeniu nie uznano, iż wnioskodawca jest całkowicie niezdolny do pracy, więc stwierdzenie, że nie będzie mógł spłacić zadłużenia, organ uznał za przedwczesne. Z zebranej dokumentacji nie wynika, aby strona kiedykolwiek podejmowała próby podjęcia zatrudnienia. W opinii organu, nie było podstaw, aby stwierdzić trwałą niemożliwość spłaty zadłużenia ze względu na stan zdrowia strony. Ponadto organ podniósł, że pomimo przewidzianej w ustawie, możliwości rozłożenia zadłużenia na raty, wnioskodawca nigdy nie wykazał chęci skorzystania z tej ulgi. Wskazał, że wnioskodawca spłat mógłby dokonywać w zadeklarowanych przez siebie kwotach, a wysokość odsetek byłaby ustalona na dzień złożenia prośby i nie wzrastałaby. Dodatkowo organ zauważył, że wyrokiem z dnia 3 sierpnia 2015 r., sygn. akt III RC [...] zniesiono, od 1 września 2015 r., obowiązek alimentacyjny w stosunku do D. G. i wnioskodawca został zwolniony z bieżących alimentów, czyli jego zadłużenie nie wzrasta (w odniesieniu do należności głównej). Odwołanie od powyższej decyzji organu z dnia [...] r., wniósł R. G., który zarzucił jej: - wydanie z naruszeniem art. 30 ust. 2 u.p.o.u.a., poprzez zaniechanie oceny aktualnej sytuacji dochodowej i rodzinnej strony, co skutkowało nieuwzględnieniem wniosku, - błędną ocenę sytuacji zdrowotnej i finansowej, poprzez przyjęcie, że umożliwia ona spłatę zadłużenia w ratach. Decyzją z dnia [...] r., nr [...] wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2016 r., poz. 23 ze zm.), zwanej dalej: "k.p.a.", art. 30 ust. 2 w zw. z art. 27 ust. 1 u.p.o.u.a., Samorządowe Kolegium Odwoławcze w K. utrzymało w mocy decyzję organu pierwszej instancji z dnia [...] r. Organ odwoławczy wskazał, że organ pierwszej instancji ponownie rozpatrując sprawę podjął działania, występując pisemnie do Ośrodka Pomocy Społecznej Dzielnicy B. w sprawie informacji o otrzymywanych przez wnioskodawcę świadczeniach z pomocy społecznej, a także wezwał wnioskodawcę do złożenia oświadczenia i innych dokumentów o swojej sytuacji rodzinnej i materialnej. Organ uzyskał ponadto uaktualnienie opinii komisji do rozpatrywania wniosków świadczeniobiorców MOPR w K. o umorzenie należności wypłaconych z tytułu świadczeń podlegających zwrotowi. W oparciu o zgromadzony w sprawie materiał dowodowy, organ odwoławczy wskazał, że wnioskodawca jest w wieku produkcyjnym, ma [...] lat. Według złożonego oświadczenia wnioskodawca choruje od 2008 r. Na podstawie orzeczenia z dnia [...] r. wnioskodawca legitymuje się orzeczeniem o niepełnosprawności w stopniu umiarkowanym, który ma charakter okresowy do 15 kwietnia 2019 r. (przyczyna niepełnosprawności 02-P). Według orzecznika, wskazane jest uczestnictwo w warsztatach terapii zajęciowej. Powyższe rozstrzygnięcie wskazuje, że na dzień orzekania nie było podstaw do stwierdzenia o trwałej niepełnosprawności. Zdaniem Kolegium, nie można więc zakładać, że stan zdrowia wnioskodawcy nie ulegnie poprawie, a ponieważ jest on osobą młodą, to nie można również wykluczyć w przyszłości podjęcia przez niego pracy. Kolegium wskazało, że z aktualnego zaświadczenia lekarskiego, wydanego przez lekarza psychiatrę z dnia [...] r. wynika, że wnioskodawca znajduje się pod opieką lekarską specjalistyczną, ma zaordynowane leki, choroba jest obecnie w stanie remisji częściowej. Aktualnie, do 30 września 2017 r., wnioskodawca niezdolny jest do uczestnictwa w warsztatach terapii zajęciowych. Kolegium uznało, iż wynika z tego, że wnioskodawca jest niezdolny również do podjęcia pracy. W ocenie organu odwoławczego, również obecnie, w związku z ograniczeniami wynikającymi z obecnego stanu częściowej remisji choroby, w realiach niniejszej sprawy, istnieją realne szanse na poprawę stanu zdrowia strony, umożliwiające uczestnictwo w terapii zajęciowej, stwarzającej możliwość rehabilitacji społecznej i zawodowej w zakresie pozyskania lub przywrócenia umiejętności niezbędnych do podjęcia zatrudnienia. Dodał, że wnioskodawca korzysta z systemu wsparcia, którym jest pomoc społeczna, objęty jest pracą socjalną ośrodka pomocy społecznej. Według Kolegium, wnioskodawca nie jest pozbawiony możliwości poprawy obecnie trudnej sytuacji materialnej. Na podstawie przeprowadzonej analizy, Kolegium stwierdziło, że aktualna sytuacja materialna i rodzinna strony nie ulega pogorszeniu. Organ odwoławczy zgodził się ze stanowiskiem organu pierwszej instancji, że w obecnym stanie faktycznym nie zachodzi szczególnie uzasadniona przesłanka stanowiąca podstawę do umorzenia zadłużenia. Nie ma aktualnie również podstaw do twierdzenia o trwałej niemożliwości spłaty zadłużenia ze względu na stan zdrowia. Wieloletnie niewywiązywanie się z obowiązku alimentacyjnego nie może prowadzić do przerzucenia obowiązku spłaty powstałych należności na wszystkich podatników, bowiem sprzeciwia się temu interes społeczny. Zdaniem Kolegium, zasadnie organ pierwszej instancji wskazał, iż wbrew zarzutom wnioskodawcy, ma on możliwość wystąpienia z wnioskiem o rozłożenie płatności i podkreślił, że wnioskodawca nigdy nie wykazał chęci skorzystania z tej możliwości. Podkreśliło, że art. 30 ust. 2 u.p.o.u.a., stwarza również możliwość odroczenia terminu płatności. Kolegium nie zgodziło się z zarzutem strony, że organ proponując rozwiązania przewidziane przepisami, umożliwiające wywiązanie się obowiązku spłaty zadłużenia spowodował pogorszenie jego sytuacji finansowej, czy pozbawienie niezbędnych środków utrzymania. Kolegium uznało, że ustalenia organu pierwszej instancji nie budzą zastrzeżeń, a materiał dowodowy sprawy został należycie zebrany. Stwierdziło, iż organ pierwszej instancji słusznie przyjął, że wnioskodawca nie jest osobą niezdolną do pracy. Wskazało na charakter uznaniowy decyzji o umorzeniu przedmiotowych należności, w której organ pierwszej instancji nie przekroczył granic tego uznania. Zarzuty odwołania Kolegium uznało za niezasadne. R. G. wystąpił ze skargą do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w K. z dnia [...] r., wnosząc o jej zmianę i umorzenie zaległych alimentów, ewentualnie uchylenie tej decyzji i poprzedzającej ją decyzji organu pierwszej instancji i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania. Zaskarżonej decyzji R. G. zarzucił: - naruszenie prawa materialnego, poprzez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie art. 30 ust. 2 u.p.o.u.a., polegające na zaniechaniu oceny aktualnej sytuacji dochodowej i rodzinnej strony i odmowie umorzenia należności wyłącznie w oparciu o całkowite bezpodstawne obecnie, hipotetyczne założenie poprawy sytuacji zdrowotnej i materialnej skarżącego, - błąd w ustaleniach faktycznych polegający na przyjęciu, iż sytuacja zdrowotna i finansowa skarżącego, umożliwiają spłatę zadłużenia w ratach, podczas gdy otrzymywane przez skarżącego środki finansowe nie zaspokajają jego nawet podstawowych potrzeb, a dochodzenie należności mogłoby pozbawić go niezbędnych środków utrzymania, - naruszenie przepisów postępowania, tj. art. 7, art. 11, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a., poprzez nieustosunkowanie się do argumentacji podnoszonej przez skarżącego w odwołaniu oraz pominięcie materiału dowodowego przedłożonego przez skarżącego w postaci zaświadczeń lekarskich, a także dokonanie jego oceny wbrew zasadom logiki i doświadczenia życiowego, poprzez przesądzenie o prawdopodobnie hipotetycznej poprawie stanu zdrowia skarżącego, pomimo braku jakichkolwiek przesłanek w tym względzie. W uzasadnieniu skargi, skarżący wskazał na pogląd orzecznictwa, że na gruncie art. 30 ust. 2 u.p.o.u.a. nie jest dopuszczalne dokonanie oceny we wskazanym przepisem zakresie w oparciu o przypuszczalne zmiany sytuacji materialnej i zdrowotnej dłużnika. Sądy wskazują, że w takich przypadkach należy opierać się na danych odzwierciedlających bieżącą sytuację dłużnika. Skarżący podniósł, że argumenty powyższe przytoczył w odwołaniu, ale Kolegium nie odniosło się do nich w jakikolwiek sposób, sprowadzając decyzję do bardziej szczegółowego opisu zgromadzonego materiału dowodowego, jednakże bez wyciągania z niego jakichkolwiek wniosków. Skarżący nie zgodził z taką argumentacją organu. Przedmiotem oceny organu winna być obecna sytuacja i zdrowotna skarżącego, gdyż ubiega się o umorzenie przedmiotowych należności obecnie. Organ winien dokonać szczegółowej analizy położenia skarżącego, jego wydatków, sytuacji zdrowotnej i ocenić obiektywnie, czy ma on obiektywnie możliwość spłaty zadłużenia. Zdaniem skarżącego, decyzja organu jest tym samym wewnętrznie sprzeczna, gdyż z jednej strony organ potwierdza, że jedynym dochodem skarżącego jest zasiłek stały w kwocie [...]zł i jest objęty pomocą finansową i socjalną przez OPS B. , a z drugiej strony nie widzi podstaw do umorzenia zadłużenia skarżącego. Nie wymaga szczególnych wyliczeń finansowych stwierdzenie, że kwota [...]zł zaspokaja wyłącznie elementarne środki utrzymania – środki absolutnie niezbędne do tego aby przeżyć. Skarżący argumentował, iż z faktu, że został zwolniony od płacenia bieżących alimentów nie wynika jeszcze wniosek, że posiada większe dochody. Wskazał, że ww. kwota zasiłku stałego nie jest wystarczająca i często musi prosić on o dodatkowe wsparcie ośrodka pomocy społecznej. Zdaniem skarżącego, organ całkowicie pominął analizę ww. okoliczności oraz fakt, że skarżący jest osobą chorą psychicznie, która dysponuje wyłącznie środkami zabezpieczającymi jej egzystencję w wymiarze podstawowym i choruje od 2008 r. Skarżący nie zgodził się ze stwierdzeniem organu, że w obecnym stanie faktycznym nie zachodzi szczególnie uzasadniona przesłanka do umorzenia zadłużenia. W ocenie skarżącego, ww. stwierdzenie organu jest sprzeczne z art. 30 ust. 2 u.p.o.u.a., gdyż organ nie oparł swojej decyzji na obecnej sytuacji materialnej i zdrowotnej skarżącego, lecz na niczym niepopartych hipotezach, dotyczących ewentualnej zmiany w przyszłości. Tym samym, zdaniem skarżącego, przedmiotowa decyzja narusza zarówno treść ww. przepisu, jak również przepisy k.p.a. dotyczące decyzji uznaniowych. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w K. w odpowiedzi na skargę wniosło o jej oddalenie. Na rozprawie w dniu 14 grudnia 2017 r., pełnomocnik skarżącego będący adwokatem, wyznaczonym na zasadzie prawa pomocy, podtrzymał stanowisko przedstawione w skardze oraz wniósł o przyznanie kosztów pomocy prawnej, udzielonej skarżącemu z urzędu, oświadczając, że koszty te nie zostały wypłacone ani w całości, ani w części. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie z w a ż y ł, co następuje: Skarga zasługiwała na uwzględnienie. Skarżący, wnioskiem z dnia 16 września 2016 r. domagał się umorzenia należności z tytułu świadczeń alimentacyjnych w całości lub w części, wskazując na wydanie przez Miejski Zespół ds. Orzekania o Niepełnosprawności w W. orzeczenie o niepełnosprawności, wydane w dniu [...] r., z którego wynika, że został zaliczony do umiarkowanego stopnia niepełnosprawności do dnia 15 kwietnia 2019 r. Skarżący wskazywał, że w orzeczeniu tym nie wskazano na możliwość podjęcia przez niego zatrudnienia na odpowiednio przygotowanym stanowisku pracy. Podnosił również, że jego stan zdrowia nie ulega poprawie i nie jest w stanie podjąć zatrudnienia. Potwierdzenie tej okoliczności stanowi wystawione w dniu [...] r. zaświadczenie lekarskie, ważne do końca września 2017 r., z którego wynika, że skarżący jest leczony przewlekle i nie jest zdolny do podjęcia pracy lub uczestnictwa w warsztatach terapii zajęciowej. Okoliczność ta nie została jednak dostrzeżona ani oceniona przez organ pierwszej instancji, który w uzasadnieniu swojej decyzji odniósł się jedynie do zawartego w orzeczeniu o niepełnosprawności zapisu dotyczącego wskazania uczestnictwa w warsztatach terapii zajęciowej. W ocenie organu tego rodzaju aktywność skarżącego mogłaby przyczynić się do aktywizacji zawodowej i w efekcie podjęcia zatrudnienia, co z kolei umożliwiłoby mu spłatę zadłużenia. Podobnie organ pierwszej instancji pominął i nie odniósł się w swoich rozważaniach do wniosku skarżącego o częściowe umorzenie należności, uzasadniając swoje stanowisko tym, że instytucja ta ma charakter wyjątkowy i powinna być stosowana jedynie wówczas, gdy realnie nie jest możliwe odzyskanie kwoty pobranego świadczenia w drodze postępowania egzekucyjnego lub, gdyby dochodzenie należności mogło pozbawić osobę zobowiązaną niezbędnych środków utrzymania. Z kolei organ odwoławczy dokonując oceny zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, w tym również opisanego wyżej zaświadczenia lekarskiego, przyjął, że istnieją realne szanse na poprawę stanu zdrowia skarżącego i nie można wykluczyć, iż w przyszłości podejmie on zatrudnienie. Również organ odwoławczy nie rozważał możliwości częściowego umorzenia należności, o co zwracał się skarżący. Dokonana przez Sąd ocena zgodności z prawem zaskarżonej decyzji doprowadziła do przekonania, że w badanej sprawie organy obu instancji nie rozpoznały wniosku skarżącego o częściowe umorzenie należności. Rozważania dotyczące zasadności umorzenia należności odnoszą się bowiem wyłącznie do umorzenia całości zadłużenia skarżącego. Organy nie poczyniły natomiast żadnych ustaleń co do możliwości i zasadności zastosowania częściowego umorzenia czy to należności głównej, czy odsetek, zważywszy na ograniczone możliwości podjęcia przez skarżącego zatrudnienia, czy też uczestnictwa w warsztatach terapii zajęciowej. Jak wynika z akt postępowania skarżący cierpi na schizofrenię paranoidalną, jest leczony przewlekle i w dacie wydania decyzji zarówno przez organ pierwszej jak i drugiej instancji znajdował się w fazie częściowej remisji choroby ze wskazaniem, iż jest niezdolny do podjęcia pracy ani uczestnictwa w warsztatach terapii zajęciowej. Jakkolwiek, na co słusznie zwrócił uwagę organ drugiej instancji, nie oznacza to trwałej niezdolności do podjęcia zatrudnienia, to jednak – zdaniem Sądu, powinno mieć wpływ na ocenę wniosku skarżącego o częściowe umorzenie należności. Zważyć bowiem trzeba, że brak aktywności skarżącego na polu aktywizacji zawodowej nie był przez niego zawiniony, a wynikał z nasilenia objawów choroby. Tymczasem w okresie tym zadłużenie skarżącego rosło, bowiem w dalszym ciągu naliczane były odsetki za zwłokę. Przyznać należy rację organom, iż udzielenie ulg w spłacie zadłużenia, w szczególności najdalej idące całkowite umorzenie zadłużenia powinno być stosowane wyjątkowo rozważnie, bowiem ciężar utrzymania dziecka spoczywa przede wszystkim na rodzicu. Należy jednak rozróżnić sytuacje, w których osoba zobowiązana, pomimo możliwości podjęcia zatrudnienia i polepszenia swojej sytuacji materialnej nie czyni w tym kierunku żadnych starań, od sytuacji, w której aktywność zawodowa dłużnika jest ograniczona z przyczyn od niego niezależnych, w szczególności w powodu choroby. Zadaniem organu w takim przypadku jest zbadanie sytuacji wnioskodawcy ze szczególną starannością, w której winna się również mieścić ocena potencjalnych możliwości uzyskania dochodów w przyszłości. W przypadku osób chorych przewlekle ocena ta powinna obejmować również ustalenie, czy istnieją realne szanse na aktywizację zawodową, w szczególności, czy dla osób cierpiących na taką przewlekłą chorobę jak skarżący są dostępne miejsca w warsztatach terapii zajęciowej oraz miejsca pracy. Przede wszystkim jednak dokonując oceny zasadności częściowego umorzenia należności organ powinien wziąć pod uwagę okoliczność, iż w okresie od lutego do końca września 2017 r. skarżący z przyczyn od siebie niezależnych nie mógł podjąć żadnej ze wskazanych wyżej aktywności. To z kolei powinno stanowić asumpt do rozważań w przedmiocie zastosowania częściowej ulgi w spłacie, czego ani organ pierwszej ani drugiej instancji nie uczyniły. Z tych względów uznać należało, że zaskarżona decyzja oraz decyzja ją poprzedzająca nie odpowiadają prawu, bowiem organy obu instancji nie rozpoznały wniosku skarżącego o częściowe umorzenie należności, co stanowiło podstawę ich uchylenia w oparciu o art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a.