II SA/Sz 917/10

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Elżbieta Makowska, , , po rozpoznaniu w w dniu 25 listopada 2010 r. na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym sprawy ze skargi J. L. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie świadczenia pieniężnego z tytułu pracy przymusowej I uchyla zaskarżoną decyzję, II. stwierdza, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych decyzją z dnia [...] r., Nr [...] działając na podstawie art. 2 pkt 2 i art. 4 ust. 1,2 i 4 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 87, poz. 395 z poźn. zm.) – odmówił J. L. przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego określonego w wyżej wskazanej ustawie. W uzasadnieniu decyzji organ wskazał, że strona złożyła wniosek o przyznanie uprawnienia do świadczenia pieniężnego określonego w przepisach przywołanej wyżej ustawy. Zgodnie z art.2 pkt 2 lit. a ustawy, represją jest deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed 1 września 1939 r. na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939 – 1945. Wyrokiem z dnia 16 grudnia 2009 r. sygn. akt K 49/07 (Dz. U. z dnia 23 grudnia 2009 r. Nr 220, poz. 1739) Trybunał Konstytucyjny stwierdził niezgodność art. 2 pkt 2 powołanej wyżej ustawy, w zakresie, w jakim pomija przesłankę deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej w graniach przedwojennego państwa polskiego, z art. 32 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. Trybunał stwierdził, że: "nie ma (...) zastrzeżeń co do samej zasady, aby świadczenia otrzymywały tylko te osoby, wobec których obowiązek pracy przymusowej(...) przybierał szczególnie dotkliwą formę tzn. był połączony z wysiedleniem (przymusową zmianą miejsca pobytu) i "wyrwaniem" z dotychczasowego środowiska". Zdaniem organu, ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego wynika, że strona w okresie okupacji wykonywała pracę przymusową w pobliżu stałego miejsca zamieszkania. Praca ta nie przybrała zatem szczególnie dotkliwej formy, o której mówi Trybunał w/w wyroku, tzn. nie była połączona z wysiedleniem i "wyrwaniem" z dotychczasowego środowiska. J. L. wniósł o ponowne rozpatrzenie sprawy podnosząc, że błędna jest zawarta w uzasadnieniu decyzji implikacja, że skoro praca przymusowa była wykonywana w pobliżu stałego miejsca zamieszkania, to nie przybrała dotkliwej formy. Strona powołała się przy tym na wskazane we wniosku warunki pracy: brak opieki lekarskiej w czasie choroby, brak środków medycznych i opatrunkowych, regularna praca również w czasie choroby, nieprzystosowanie do warunków atmosferycznych miejsca schronienia i snu, wszawica, wylęgarnia pluskiew, niedożywienie, praktyki gospodarza aktywnego członka SS, który ze szczególnym cynizmem i przekonaniem realizował politykę wyniszczenia narodu polskiego, brak zapewnienia ubrania, obuwia, środków higieny. J. L. zakwestionował też twierdzenie organu, że wykonywana przez niego praca przymusowa nie była połączona z "wyrwaniem z dotychczasowego środowiska". Wyjaśnił mianowicie, że w dołączonej do wniosku dokumentacji wskazał, że praca przymusowa była wykonywana poza stałym miejscem zamieszkania, w innym powiecie. Miejsce, w którym pracował zostało wyznaczone odgórnie nakazem Arbeitsamt (Urząd Pracy), co jest poświadczone załączonym dokumentem [...]. Kontakt z domem rodzinnym był sporadyczny, głównie listowny. Wizyty domowe były niemożliwe z powodu odległości, która dla [...] - letniego dziecka była zbyt duża, oraz charakteru pracy - całodzienna, niewolnicza, do późnych godzin nocnych. Ważnym czynnikiem był także zakaz opuszczania gospodarstwa wydany przez gospodarza. J. L. wniósł zatem o bardziej wnikliwe przestudiowanie załączonej przez niego dokumentacji przy kolejnym rozpatrzeniu wniosku. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych decyzją z dnia [...]r. Nr [...] wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 w zw. z art. 127 § 3 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn. - Dz. U. z 2000 r. Nr 98, póz. 1071 z późn. zm.) oraz art. 2 pkt 2 i art. 4 ust 1, 2 i 4 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 87, poz. 395 z późn. zm.) po rozpoznaniu wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy - utrzymał w mocy decyzję własną z dnia [...]r. Nr [...]o odmowie przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego przewidzianego w powołanej wyżej ustawie. W uzasadnieniu decyzji organ stwierdził, że wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy nie zasługuje na uwzględnienie. W myśl art. 2 pkt 2 lit. a represją w rozumieniu ustawy jest deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed dnia 1 września 1939r., na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945. Przepis ten podlegał ocenie w postępowaniu przed Trybunałem Konstytucyjnym. Wyrokiem z dnia 16 grudnia 2009 r. sygn. akt K 49/07 (Dz. U. z dnia 23 grudnia 2009 r. Nr 220, poz. 1734) Trybunał Konstytucyjny stwierdził niezgodność art. 2 pkt 2 powołanej wyżej ustawy, w zakresie, w jakim pomija przesłankę deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej w granicach przedwojennego państwa polskiego, z art. 32 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. W uzasadnieniu wyroku Trybunał Konstytucyjny stwierdził, że: "Trybunał Konstytucyjny nie ma (...) zastrzeżeń do samej zasady, aby świadczenia otrzymywały tylko te osoby, wobec których obowiązek pracy przymusowej podczas II wojny światowej i tuż po jej zakończeniu przybierał szczególnie dotkliwą formę. tzn. był połączony z wysiedleniem (przymusową zmianą miejsca pobytu) i "wyrwaniem" z dotychczasowego środowiska." Zatem – zdaniem organu - niezbędnym warunkiem uzyskania prawa do świadczenia pieniężnego określonego w ustawie jest udowodnienie wykonywania pracy przymusowej połączonej z wysiedleniem (wyrwaniem) z dotychczasowego środowiska. W omawianym uzasadnieniu wyroku Trybunał Konstytucyjny podziela pogląd ustawodawcy, że: "wśród wszystkich osób świadczących pracę przymusową (...), szczególnie dotkliwie poszkodowane były osoby, które pracę tę świadczyły w warunkach przesiedlenia pozą dotychczasowe miejsce zamieszkania. Świadectwa osób poddanych tej formie represji skłaniają do akceptacji poglądu, że znajdowały się one w znacznie trudniejszej sytuacji niż osoby wykonujące nawet tego samego typu pracę, ale w dotychczasowym miejscu zamieszkania lub w niewielkim od niego oddaleniu (np. sąsiednie miejscowości), w znanej okolicy i w otoczeniu rodziny i znajomych." W związku z powyższym Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych stwierdził, że nie każda praca przymusowa w okresie okupacji uprawnia do przyznania świadczenia pieniężnego, o którym mowa w ustawie. Z materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie wynika, iż J. L. pracował w miejscowości [...], odległej od miejsca jego zamieszkania ok. [...] km. Praca wykonywana przez stronę w pobliżu miejsca zamieszkania nie przybrała zatem szczególnie dotkliwej formy, o której mówi Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 16 grudnia 2009 r., tzn. nie była połączona z wysiedleniem (przymusową zmianą miejsca pobytu) i "wyrwaniem" z dotychczasowego środowiska. Dlatego kierując się wskazanymi powyżej okolicznościami faktycznymi i prawnymi Kierownik Urzędu rozstrzygnął jak na wstępie. J. L. wniósł na wyżej opisaną decyzję ostateczną skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie. Nie zgadzając się z zawartą w tej decyzji argumentacją podniósł, że nie istnieją kryteria dokładnej odległości, która konstytuuje wysiedlenie. Skarżący zwrócił w szczególności uwagę na to, że organ rozpatrujący wniosek oparł się na następującym fragmencie uzasadnienia wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 r. "Świadectwa osób poddanych tej formie represji skłaniają do akceptacji poglądu, że znajdowały się one w znacznie trudniejszej sytuacji niż osoby wykonujące nawet tego samego typu pracę, ale w dotychczasowym miejscu zamieszkania lub w niewielkim od niego oddaleniu (np. sąsiednie miejscowości), w znanej okolicy i w otoczeniu rodziny i znajomych." Zdaniem skarżącego Trybunał w orzeczeniu stosuje koniunkcję kilku warunków dla formy przymusowej pracy, która nie jest przesiedleniem: "praca (...) w dotychczasowym miejscu zamieszkania lub w niewielkim od niego oddaleniu, w znanej okolicy i w otoczeniu rodziny i znajomych". W jego zaś przypadku była wykonywana w odległości ok. [...] km od miejsca dotychczasowego zamieszkania, jednak ani w znanej mi okolicy, ani w otoczeniu rodziny i znajomych. W ocenie strony, wniosek został odrzucony jedynie na podstawie kryterium geograficznego - wszystkie dokumenty załączone, w tym Protokół z Przesłuchania Strony na okoliczność wysiedlenia do pracy przymusowej (nr [...]) zostały zignorowane. W oryginalnym materiale przedstawionym organowi decyzyjnemu opisał, że wykonywał prace przymusową w oderwaniu od dotychczasowego środowiska i bez kontaktu z rodziną. Miejscowość, do której został przeniesiony była zamieszkana wyłącznie przez ludność niemiecką. Wizyty w domu rodzinnym były niemożliwe z powodu odległości, która dla [...] - letniego dziecka była zbyt duża do samodzielnego pokonania oraz charakteru pracy - całodziennej, niewolniczej, do późnych godzin nocnych. Niemożliwe było opuszczanie gospodarstwa z powodu zarządzenia niemieckiego gospodarza. Skarżący wniósł o uchylenie decyzji Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...]r. Nr [...] oraz przyznanie świadczenia pieniężnego przysługującego osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w obszernej odpowiedzi na skargę wniósł o jej oddalenie i podtrzymał stanowisko zajęte w zaskarżonej decyzji. Odnosząc się do zarzutów skargi organ podniósł, że organ Kierownik Urzędu podjął wszelkie kroki niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego. Zebrał i rozpatrzył cały materiał dowodowy a jego oceny dokonał z uwzględnieniem zasad prawidłowego rozumowania, wskazań wiedzy oraz doświadczenia życiowego. W uzasadnieniu decyzji wyjaśniono również jej podstawy prawne wraz z przytoczeniem przepisów prawa. Wojewódzki Sąd Administracyjny z w a ż y ł, co następuje: Skarga okazała się zasadna. Materialnoprawną podstawą rozstrzygnięcia sprawy administracyjnej stanowi powołany w podstawie prawnej zaskarżonej decyzji art. 2 pkt 2 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 87, poz. 395 z poźn. zm.). W rozumieniu art. 2 pkt 2 lit. a wskazanej ustawy represją jest deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed dnia 1 września 1939 r. na terytorium III Rzeszy i terenach przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939 – 1945. W świetle i nie kwestionowanego skargą ustalenia, że skarżący wykonywał pracę przymusową w miejscowości [...], która była położona na terytorium państwa polskiego w jego granicach sprzed 1 września 1939 r., należałby przyjąć, kierując się literalnym brzmieniem cytowanego przepisu, że nie zaistniał fakt deportacji w rozumieniu ustawy. Jednakże, jak trafnie dostrzegł to Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, i co legło u podstaw złożenia przez J. L. wniosku z dnia [...]r. o przyznanie świadczenia pieniężnego z tytułu pracy przymusowej na rzecz III Rzeszy, zaistniała istotna zmiana powyższego stanu prawnego wywołana wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 r. w sprawie o sygn. akt K 49/07. Trybunał Konstytucyjny w wyroku tym orzekł, że art. 1 pkt 2 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 87, poz. 395), z 1988 r., Nr 162, poz. 1118, z 1999 r. Nr 28, poz. 257, z 2001 r. Nr 154, poz. 1788, z 2003 r. Nr 110 poz. 1060 oraz z 2005r., Nr 85, poz. 725) w zakresie, w jakim pomija przesłankę deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej w granicach przedwojennego państwa polskiego, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. Wskazać należy, że przytoczony wyrok Trybunału Konstytucyjnego ma charakter zakresowy, w konsekwencji czego uznany został za niekonstytucyjny przepis w określonym w tym orzeczeniu zakresie. Przepis ten nie został jeszcze w dosłownym sensie derogowany z systemu prawnego ponieważ jego dostosowanie do stanu zgodnego z Konstytucją, Trybunał pozostawił ustawodawcy, zaś do dnia wyrokowanie w niniejszej sprawie odpowiednia interwencja ustawodawcza jeszcze nie nastąpiła. Jednakże fakt stwierdzenia niekonstytucyjności powołanego przepisu w określonym zakresie nie jest okolicznością obojętną dla rozstrzygania spraw o świadczenia pieniężne osób deportowanych do pracy przymusowej. Wyrok zakresowy powoduje, że usuwane jest z systemu prawnego jego niekonstytucyjne rozumienie (zob. Roman Hauzer, Janusz Trzcińskii "Prawotwórcze znaczenie orzeczeń Trybunału Konstytucyjnego w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego, Lexis Nexis, Warszawa 2008 r., s. 42). Posłużenie się przez Trybunał techniką "wyroku zakresowego" powoduje, że nawet przy stwierdzeniu niekonstytucyjności lub nielegalności przepisu, formalnie pozostaje on w systemie prawa (jednostka redakcyjna tekstu aktu normatywnego nie zostaje derogowana), uchylana jest (natomiast zawarta w nim prawna (jedna z norm prawnych mających - potencjalne - źródło w brzmieniu przepisu). Tym samym - w wymiarze praktycznym - ustanowiony zostaje powszechnie obowiązujący zakaz interpretacji przepisu, która mogłaby doprowadzić do jego "odczytania" i zastosowania w sposób sprzeczny z dyspozytywem (sentencją) wyroku sądu konstytucyjnego (Piotr Radziewicz - glosa do wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 20 lutego 2006 r. Skoro zatem na skutek wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 r. w sprawie K 49/07, utraciła byt prawny zawarta w art. 2 pkt 2 ustawy z dnia 13 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym (...) norma w zakresie w jakim pomija przesłankę deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej w granicach przedwojennego państwa polskiego, przeto należało uznać, że zaistniał w sensie dosłownym fakt deportacji (wywiezienia) skarżącego do pracy przymusowej. W świetle wyżej wskazanego wyroku Trybunału Konstytucyjnego ogłoszonego w Dzienniku Ustaw z dnia 23 grudnia 2009 r. (Nr 220, poz. 1739), zachodzi zatem konieczność rozważenia, co również trafnie dostrzegł organ, czy takie wywiezienie do pracy przymusowej, jakiego podmiotem był skarżący stanowi represję w rozumieniu ustawy. W ocenie Sądu, Kierownik Urzędu wprawdzie poczynił rozważania w tym zakresie, jednakże z treści uzasadnienia faktycznego i prawnego zaskarżonej decyzji oraz decyzji ją poprzedzającej wynika, że ocena organu w powyższym zakresie jest niezupełna, nie bierze pod uwagę wszystkich tych okoliczności, które w świetle wyroku Trybunału Konstytucyjnego należałoby mieć na względzie. Mianowicie, organ kierując się ustaleniami, że skarżący wywieziony został do pracy przymusowej w gospodarstwie niemieckiego bauera w miejscowości [...]położonej ok. [...] km od miejsca stałego wówczas zamieszkania strony przyjął, że taki stan faktyczny nie był na tyle dotkliwy aby można było uznać go za równoważny z represją w rozumieniu ustawy, uzasadniają przyznanie świadczenia pieniężnego. Mieć trzeba jednakże na względzie, że w uzasadnieniu wyroku Trybunał Konstytucyjny motywując kwestię stwierdzonego naruszenia art. 32 Konstytucji RP odwołał się nie tylko do kryterium odległości miejsca wykonywania pracy przymusowej od miejsca skąd nastąpiło wywiezienie. Trybunał stwierdził mianowicie, że: "(...) niniejszy wyrok Trybunału Konstytucyjnego ma charakter zakresowy i kwestionuje nieprawidłowy sposób ukształtowania przesłanek dostępu do świadczeń deportacyjnych. Naruszenie w tym zakresie zasady równości jest bezpośrednim warunkiem uzależnienia prawa do analizowanego świadczenia od kryteriów geograficznych (tzn. przekroczenie granic państwa polskiego) i wykluczenie możliwości otrzymania świadczeń przez osoby deportowane (wywiezione) do pracy przymusowej w ramach terytorium państwa polskiego, Trybunał Konstytucyjny nie ma natomiast zastrzeżeń co do samej zasady, aby świadczenie to otrzymywały tylko te osoby wobec których obowiązek pracy przymusowej podczas II wojny światowej i tuż po jej zakończeniu przybierał szczególnie dotkliwą formę, tzn. był połączony w wysiedleniem (przymusową zmianą miejsca pobytu i "wyrwaniu" z dotychczasowego środowiska". Zgodzić się trzeba z Kierownikiem Urzędu, że nie każda praca przymusowa w okresie okupacji uprawnia jest do przyznania świadczenia pieniężnego, o którym mowa w ustawie. Nie można jednak, bez głębszych rozważań podzielić stanowiska tego organu, że w realiach niniejszej sprawy praca przymusowa wykonywana w odległości ok. [...] km od dotychczasowego miejsca zamieszkania nie była "wyrwaniem z dotychczasowego środowiska". Nie przesądzając ostatecznego sposobu rozstrzygnięcia wskazać należy, że organ ten nie ustalił czym zajmował się skarżący przed wywiezieniem do pracy przymusowej, ile miał w tym momencie lat i czy wywieziony został sam, czy z członkami rodziny. Nie ustalił także czy skarżący miał w miejscu pracy przymusowej osoby znajome w środowisku których mógł czuć się bezpiecznie, czy miał możliwość odwiedzania rodzinnej wsi lub utrzymywania inną drogą kontaktów z rodziną. Wyżej opisane braki w ustaleniach faktycznych organu pozbawiły ten organ możliwości dokonania wszechstronnej oceny sytuacji strony podczas wykonywania pracy przymusowej uniemożliwiając Sądowi odniesienie się do twierdzeń skarżącego zawartych w skardze na te okoliczności. Z tego względu Sąd przyjął, że dokonana ocena prawna jest co najmniej przedwczesna, ponieważ nie została poprzedzona wyjaśnieniem całokształtu istotnych dla sprawy okoliczności faktycznych, co stanowi naruszenia art. 7, 77 § 1 i art. 80 a także wobec nie odniesienia się w decyzji ostatecznej do argumentacji strony zawartej we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy stanowi również naruszenie art. 138 § 1 pkt 1 kpa Kodeksu postępowania administracyjnego, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Wprawdzie w odpowiedzi na skargę organ stwierdził, że rozpatrzył cały materiał dowodowy, jednakże deklaracja ta nie znajduje odzwierciedlenia w treści uzasadnienia decyzji, która jest nad wyraz lakoniczna i niemalże pozbawiona ustaleń faktycznych. W tej sytuacji, wywody odpowiedzi na skargę nie mogą konwalidować samej decyzji ponieważ nie jest to prawna forma uzupełnienia decyzji, a jedynie odniesienie się do argumentacji skargi. Do obrotu prawnego wchodzi decyzja ostateczna, a nie odpowiedź na skargę i to decyzja ta powinna zawierać wszystkie niezbędne z punktu widzenia art. 107 § 3 kpa elementy uzasadnienia wyjaśniające podstawę faktyczną i prawną rozstrzygnięcia. Z tych powodów należało uznać, że skarga zasługuję na uwzględnienie i uchylić zaskarżoną decyzję. Zawarty w skardze wniosek dalej idący tj. wniosek o przyznanie prawa do wnioskowanego świadczenia jest bezprzedmiotowy, bowiem nie leży to w zakresie kompetencji Sądu administracyjnego, który nie zastępuje właściwych organów administracji publicznej w rozstrzyganiu spraw administracyjnych i nie wydaje decyzji oraz innych aktów administracyjnych, lecz stosownie do art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju Sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.) sprawuje kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Dlatego należało orzec jak w sentencji na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c oraz art. 152 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo po postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 152, poz. 1270 ze zm.).