II SA/Sz 95/09

Wojewódzki Sąd Administracyjnego w Szczecinie w składzie: Sędzia NSA Henryk Dolecki po rozpoznaniu w dniu 17 września 2009 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku M. i H. M. o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie z Ich skargi na decyzję Wojewódzkiego Inspektora Nadzoru Budowlanego z dnia [...] r., Nr [...] w przedmiocie nałożenia obowiązku wykonania określonych czynności w celu doprowadzenia robót budowlanych do stanu zgodnego z prawem p o s t a n a w i a I. przyznać prawo pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od wpisu w kwocie powyżej [...] złotych, II. w pozostałym zakresie wniosek oddalić M. i H. M. wezwani do uiszczenia wpisu w kwocie [...] zł od złożonej skargi na decyzję Wojewódzkiego Inspektora Nadzoru Budowlanego z dnia [...] r. nr [...] w sprawie uchylenia - w części dotyczącej terminu wykonania obowiązków - decyzji Inspektora Nadzoru Budowlanego, nakładającą na M. M. obowiązek wykonania określonych czynności, w celu doprowadzenia robót budowlanych do stanu zgodnego z prawem, wnieśli o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. W uzasadnieniu wniosku podnieśli, że uiszczenie wpisu sądowego w wysokości [...] zł, stanowi dla nich duży uszczerbek w domowym budżecie. Skarżący prowadzą gospodarstwo rolne, w które muszą cały czas inwestować, a w ubiegłym roku dotknęła ich klęska żywiołowa, która spowodowała duże straty. Wnioskodawcy zmuszeni byli zaciągnąć kredyty, by móc kontynuować produkcję rolną. Z oświadczenia o stanie rodzinnym, majątku i dochodach wynika, że M. i H. M. mają na utrzymaniu [...] dzieci, z których [...] jest w wieku szkolnym, najstarsza córka studiuje. Posiadany majątek stanowi mieszkanie o pow. [...] m2, nieruchomość rolna o pow. [...] ha oraz budynki gospodarcze tj. obora, stodoła, nadto kombajn zbożowy zakupiony na kredyt. Dochód osiągany z prowadzonego gospodarstwa rolnego wynosi [...] zł rocznie, co miesięcznie na osobę daje kwotę [...] zł. Miesięczne wydatki kształtują się następująco: gaz [...] zł, opał [...] zł, energia elektryczna [...] zł, woda [...] zł, czesne [...] zł, koszty dojazdu dzieci do szkół [...] zł, podatek [...] zł, lekarstwa [...] zł, nadto spłata rat kredytu inwestycyjnego i klęskowego. Pismem z dnia [...] r. wnioskodawcy zostali wezwani do nadesłania w terminie 7 dni pod rygorem odmowy przyznania prawa pomocy : - dowodów potwierdzających wydatki ponoszone na utrzymanie domu za okres ostatnich trzech miesięcy, - wyciągów z kont bankowych wszystkich członków rodziny z okresu ostatnich trzech miesięcy, - dowodów potwierdzających wydatki ponoszone na zakup lekarstw za okres ostatnich trzech miesięcy, - dowodów potwierdzających wydatki na dojazd dzieci do szkoły, - oświadczenia, gdzie studiuje córka i czy otrzymuje stypendium socjalne bądź naukowe, - zaświadczenia o posiadanym kredycie i wysokości miesięcznie spłacanych rat, - zaświadczenia o posiadanych kredytach na zakup maszyn rolniczych i wysokości miesięcznej raty, - oświadczenia, czy skarżący korzystają z dopłat bezpośrednich, jeżeli tak to przedłożenie kserokopii decyzji potwierdzającej ten fakt. W odpowiedzi skarżący nadesłali zaświadczenie Banku A. z [...] r. z którego wynika, że mają zaciągnięty kredyt klęskowy oraz [...] kredytów inwestycyjnych w różnych wysokościach na różne okresy czasu. Terminy spłat kapitału są raz w roku, odsetek kwartalnie, w roku [...] z posiadanego zadłużenia spłacono [...] zł kapitału. Nadto wnioskodawcy dołączyli rachunek za wodę na kwotę [...] zł, gaz – [...] zł oraz za energię elektryczną na kwotę [...] zł (za okres [...] miesięcy). Dodatkowo M. i H. M. wnieśli o przedłużenie terminu do dostarczenia pozostałych dokumentów wymienionych w wezwaniu. Zarządzeniem z dnia [...] r. referendarz sądowy przedłużył wnioskowany termin o dalsze 7 dni, liczonych od dnia doręczenia zarządzenia. W zakreślonym terminie wnioskodawcy ponownie przesłali zaświadczenie z banku, ponadto rachunek za telefon w kwocie [...] zł, wodę w kwocie [...] zł i [...] zł, prąd [...] zł i [...] zł, kserokopię decyzji przyznającej dopłaty bezpośrednie oraz zaświadczenie o studiowaniu córki w [...] i o niepobieraniu przez nią stypendium. Równocześnie wnioskodawcy wyjaśnili, że syn oraz córka dojeżdżają do szkoły samochodami kolegów, co kosztuje [...] zł dziennie (syn), zaś dopłaty z Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa wynoszą [...] zł i są przeznaczone na odtworzenie produkcji. Węgiel oraz drewno wnioskodawcy kupują w małych ilościach i nie posiadają rachunków na ich zakup. Pozostałych dokumentów wymienionych w wezwaniu nie przedłożyli. Postanowieniem z dnia [...] r. referendarz sądowych przyznał wnioskodawcom prawo pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od wpisu w kwocie powyżej [...] zł, w pozostałym natomiast zakresie wniosek oddalił. W uzasadnieniu wskazano, że wnioskodawcy nie wykazali, że znajdują się w sytuacji materialnej kwalifikującej Ich do przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. W formularzu skarżący określili miesięczne koszty utrzymania na kwotę [...] zł na co składają się następujące kwoty: gaz [...] zł, opał [...] zł, prąd [...] zł, woda [...] zł, czesne [...] zł, dojazdy do szkoły [...] zł, podatek [...] zł, [...] zł leki, nadto wskazali, że spłacają kredyty, ale nie określili miesięcznej wysokości spłacanych rat. Wezwani do udokumentowania ww. wydatków nadesłali jedynie rachunki za wodę, prąd i telefon oraz zaświadczenie z banku i decyzję w sprawie dopłat bezpośrednich. W pozostałej części ignorując wezwanie, nie odnieśli się w ogóle do wydatków za leki, czy kwestii nadesłania wyciągów z posiadanych kont bankowych. Należy również zauważyć, że z przedstawionych wydatków nie wszystkie ponoszone są co miesiąc, dotyczy to zakupu opału, czy nawozu, jak też podatku od nieruchomości. Skarżący prowadzą gospodarstwo rolne z którego osiągają dochód, a zatem nie należą do osób pozbawionych zupełnie środków do życia, a niewątpliwie do takich przypadków powinno sprowadzać się udzielenie prawa pomocy. Jednakże biorąc pod uwagę wysokość wpisu ([...] zł) oraz sytuację majątkową i osobistą skarżących – zwłaszcza wysokość zaciągniętych kredytów, referendarz sądowy uznał, że uiszczenie wpisu w całości w obecnej sytuacji mogłoby prowadzić do uszczerbku utrzymania koniecznego dla nich i rodziny. Pismem z dnia [...] r., uzupełnionym w dniu [...] r., M. i H. M. wnieśli sprzeciw od wyżej wymienionego postanowienia referendarza sądowego. Wnioskodawcy oświadczyli w nim, że ponoszą wydatki z różnych tytułów i nie wiedzą, jakie zaświadczenia należy przesłać do Sądu. Z aptek nigdy nie biorą rachunków, leki kupowane są w razie potrzeby. Cała rodzina leczy się u różnych specjalistów. Ponoszą wydatki na ubezpieczenie obowiązkowe i dobrowolne, często kupują części do maszyn i środki ochrony roślin, paliwo, oleje i nasiona. Ostatnio zakupili nowy ciągnik. Starają się o dopłatę w ARiMR, ale jeszcze jej nie otrzymali. Muszą jednak spłacać odsetki w wysokości ponad [...] miesięcznie. Dodatkowo, zaciągnęli kolejną pożyczkę pod zastaw hipoteczny ziemi. Do pisma załączono: kserokopie dokumentów potwierdzających zawarcie umowy kredytu za ustanowienie zastawu rejestrowego oraz spłatę rat za [...] i [...] r. w wysokości [...] zł oraz kosztów ubezpieczenia i opłaty manipulacyjnej w kwocie [...] zł; [...] wyciągi z rachunku bankowego z uwzględnieniem operacji finansowych dokonanych w dniach [...], [...] oraz [...] r. z saldem końcowym ujemnym na kwotę: [...] zł, [...] zł oraz [...] zł; kserokopie dokumentów potwierdzających spłatę odsetek od kredytów w [...] r.: na zakup gruntów rolnych, inwestycyjnego, klęskowego oraz na adaptację stodoły na kwotę łączną w wysokości [...] zł; rachunki za telefon i internet na kwotę [...] zł, energię elektryczną – [...] zł, wodę – [...] zł; rachunki m.in. za części do maszyn rolniczych, przeglądy, olej napędowy, obsługę księgową. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zgodnie z art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), zwanej dalej ustawą, w razie wniesienia sprzeciwu, który nie został odrzucony, postanowienie, przeciwko któremu został wniesiony, traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd. Mając to na względzie, Sąd ocenił sytuację skarżących – wynikającą ze złożonego oświadczenia i przedłożonych dokumentów – w świetle przesłanek, o których mowa w art. 246 ustawy, i stwierdził, że nie zachodzą okoliczności, które dawałyby podstawę do zwolnienia ich w całości od kosztów sądowych, o co skarżący ubiegają się. Stosownie do treści art. 245 § 1 ustawy, prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 2). Prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 3). Przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie całkowitym - gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (art. 246 § 1 pkt 1), w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (art. 246 § 1 pkt 2). Powyższe oznacza, że instytucja przyznania prawa pomocy jest instytucją nadzwyczajną stanowiącą pomoc państwa dla osób, które żyją w ubóstwie lub znajdują się w wyjątkowo trudnej sytuacji materialnej. Ubiegający się o taką pomoc winien więc w każdym przypadku poczynić oszczędności we własnych wydatkach do granic zabezpieczenia koniecznych kosztów utrzymania siebie i rodziny. Dopiero gdy poczynione w ten sposób oszczędności okazałyby się niewystarczające, a także gdy wnioskodawca ze względu na stan zdrowia, sytuację osobistą, rodzinną, wiek, zawód nie ma realnych możliwości wykorzystania swej zdolności zarobkowej, albo nie korzysta z niej z przyczyn społecznie uzasadnionych – może zwrócić się o pomoc państwa. Przytoczone powyżej przepisy jednoznacznie wskazują, że przy całkowitym zwolnieniu, osoba fizyczna winna wykazać brak możliwości poniesienia jakichkolwiek kosztów postępowania, a przy częściowym - brak możliwości poniesienia pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Należy przy tym podkreślić, że przepisy te stanowią odstępstwo od zasady ustanowionej w art. 199 ustawy, zgodnie z którą strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Przytoczone we wniosku o przyznanie prawa pomocy okoliczności, jak również przedstawione dokumenty, powinny zatem uzasadniać wyjątkowe traktowanie, o jakim mowa w powołanych wyżej przepisach. Z oświadczenia o stanie rodzinnym, majątku i dochodach wynika, że M. i H. M. mają na utrzymaniu [...] dzieci, z których [...] jest w wieku szkolnym, najstarsza córka studiuje. Posiadany majątek stanowi mieszkanie o pow. [...] m2, nieruchomość rolna o pow. [...] ha oraz budynki gospodarcze tj. obora, stodoła, nadto kombajn zbożowy zakupiony na kredyt. Dochód osiągany z prowadzonego gospodarstwa rolnego wynosi [...] zł rocznie, co miesięcznie na [...] rodzinę daje kwotę [...] zł. Miesięczne koszty utrzymania wynoszą: [...] zł na co składają się następujące kwoty: gaz [...] zł, opał [...] zł, prąd [...] zł, woda [...] zł, czesne [...] zł, dojazdy do szkoły [...] zł, podatek [...] zł, [...] zł leki. Ponadto, skarżący oświadczyli, że spłacają liczne kredyty, co znalazło odzwierciedlenie m.in. w przedłożonych kserokopiach dokumentów potwierdzających spłatę odsetek od kredytów w [...] r.: na zakup gruntów rolnych, inwestycyjnego, klęskowego oraz na adaptację stodoły na kwotę łączną w wysokości [...] zł. Dodatkowo, w piśmie z dnia [...] r., skarżący podnieśli, że zaciągnęli kolejną pożyczkę pod zastaw hipoteczny ziemi. Do pisma załączono: kserokopie dokumentów potwierdzających zawarcie umowy kredytu za ustanowienie zastawu rejestrowego oraz spłatę rat za [...] i [...] r. w łącznej wysokości [...] zł oraz kosztów ubezpieczenia i opłaty manipulacyjnej w kwocie [...] zł. Z oświadczeń skarżących oraz dokumentów znajdujących się w aktach sprawy wynika również, że ponoszą oni wydatki na ubezpieczenie obowiązkowe i dobrowolne, przeglądy maszyn, obsługę księgową, często kupują części do maszyn i środki ochrony roślin, paliwo, oleje i nasiona. Mając powyższe na uwadze, Sąd uznał, że oświadczenie o stanie majątkowym i dochodach złożone przez skarżących budzi wątpliwości co do faktycznej sytuacji finansowej wnioskodawców i ich możliwości płatniczych, bowiem wyszczególnione wydatki związane z ich utrzymaniem ([...] zł) oraz spłatą rat kredytowych ([...] zł) konsumują praktycznie w całości uzyskiwane dochody. Należy przy tym zwrócić uwagę na fakt, że wskazane wydatki nie obejmują wydatków na jedzenie, czy też odzież, jak również wydatków związanych z przeglądami maszyn, obsługą księgową, kupnem części do maszyn, środków ochrony roślin, paliwa, oleju i nasion oraz wydatków związanych ze spłatą kredytu za ustanowienie zastawu rejestrowego. Jednocześnie wskazać należy, że biorąc pod uwagę wysokość wpisu ([...] zł) oraz sytuację majątkową i osobistą skarżących – zwłaszcza wysokość zaciągniętych kredytów, uiszczenie wpisu w całości w obecnej sytuacji mogłoby prowadzić do uszczerbku utrzymania koniecznego dla skarżących i ich rodziny. Z tych względów, Sąd postanowił, na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 ustawy, zwolnić skarżących od wpisu w zakresie częściowym, o czym orzeczono w sentencji.