II SA/Sz 95/24

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Joanna Wojciechowska (spr.) Sędziowie Sędzia WSA Katarzyna Sokołowska, Asesor WSA Joanna Świerzko-Bukowska po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 11 kwietnia 2024 r. sprawy ze skargi M. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie nieodpłatnego przyznania własności działki gruntu rolnego oddala skargę. Starosta [...] wydał w dniu 12 października 2023 r. decyzję nr GKN.6846.6.2022.KS na podstawie art. 118 ust. 2a i 4 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (Dz. U. z 2023 r. poz. 208 ze zm.; dalej ".u.s.r."), art. 104 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2023 r. poz. 775, dalej "K.p.a"), w której odmówił przyznania M. K. (dalej "skarżący) prawa własności położnej w obrębie W. gmina M. działki gruntu rolnego oznaczonej w ewidencji gruntów i budynków numerem [...] stanowiącej własność Skarbu Państwa – Krajowego Ośrodka Wsparcia Rolników (KOWR). W uzasadnieniu organ I instancji podał, że wnioskiem z 2 sierpnia 2022 r. skarżący wystąpił o nadanie mu prawa własności ww. działki. Organ I instancji przeanalizował dokumenty dotyczące ojca skarżącego i wskazał, że gospodarstwo rolne położone w W. było własnością rodziców skarżącego, którzy przekazali je Skarbowi Państwa w zamian za rentę i spłaty pieniężne, co wynikało z decyzji Naczelnika Miasta i Gminy M. z dnia 28 grudnia 1974 r. nr [...] Rodzice skarżącego otrzymali wówczas do bezpłatnego użytkowania działkę gruntu oznaczoną nr [...] o pow. 0, 50 ha, obecnie 0.3636 ha. Organ I instancji przytoczył treść art. 118 ust. 1, ust. 2a u.s.r. i wskazał, że w dniu 10 lutego 2023 r. wydał decyzję nr GKN.6846.2022.AM, w której przyznał skarżącemu własność ww. działki, lecz KOWR złożył od niej odwołanie, zaś Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzją z dnia 5 maja 2023 r. nr SKO.WE.442/1348/2023 uchyliło decyzję organu I instancji. Organ I instancji wskazał, że skarżący jest zstępnym rolników B. i J. K. i ma prawo ubiegać się o bezpłatne przyznanie mu ww. działki, lecz musi wykazać, że faktycznie nią włada, co wymaga osobistego jej użytkowania. Organ I instancji podał, że w dniu 20 czerwca 2023 r. odbyły się oględziny ww. działki w obecności skarżącego i widać było, że działka jest użytkowana, tj. trawa była skoszona i zagrabiona; na działce leżały kołki, mające służyć za ogrodzenie. Organ I instancji przesłuchał świadków: I. A., B. P., J. P., K. P., R. K., P. K., J. W. i skarżącego. Na podstawie zebranego materiału dowodowego organ I instancji ustalił, że skarżący nie użytkował wcześniej ww. nieruchomości i zaczął ją użytkować dopiero około maja/czerwca 2023 r. Skarżący złożył odwołanie od ww. decyzji i wskazał, że poniósł różne nakłady na działkę, wykosił trawę, wykarczował drzewa i krzaki, zakupił ciągnik rolniczy, przystąpił do ogrodzenia działki. Podał, że zamierza uprawiać działkę i zbierać plony oraz razem z synem założyć pasiekę. Samorządowe Kolegium Odwoławcze wydało w dniu 13 grudnia 2023 r. decyzję nr SKO/KU/442/4334/2023, w której utrzymało w mocy decyzję organu I instancji. Organ odwoławczy przedstawił stan faktyczny w sprawie oraz przywołał treść art. 118 ust. 1, ust. 2a, ust. 3 u.s.r. Organ odwoławczy wskazał, że zstępnemu osoby, której przysługiwało prawo użytkowania działki gruntu z tytułu przekazania gospodarstwa rolnego Państwu, można przyznać nieodpłatnie własność tej działki o ile faktycznie włada daną nieruchomością i to w sposób nieprzerwany. Organ odwoławczy podał, że na podstawie decyzji wydanej przez Naczelnika Miasta i Gminy M. w dniu 28 grudnia 1974 r. małżonkowie B. i J. K. przekazali na rzecz Skarbu Państwa gospodarstwo rolne o powierzchni 9,56 ha, w tym grunty rolne o powierzchni 8,01 ha, wpisane do księgi wieczystej KW nr [...] w zamian za rentę i spłaty pieniężne. Zgodnie z punktem 5 ww. decyzji B. i J. K. otrzymali do bezpłatnego użytkowania część działki gruntu rolnego oznaczoną numer [...] o powierzchni 0,50 ha. Powyższe nastąpiło na podstawie przepisów ustawy z dnia 27 października 1977 r. o zaopatrzeniu emerytalnym oraz innych świadczeniach dla rolników i ich rodzin (Dz. U. z 1977 r. poz. 32, nr 140). Jak wynikało z ww. decyzji, poziom produkcji ww. gospodarstwa był na poziomie średnim w tej gminie, co oznaczało, że rodzice skarżącego prowadzili gospodarstwo rolne. Z dokumentacji "zmiany ewidencyjne" wynikało, iż działka [...] uległa podziałowi na działki nr [...], [...], [...]. Przy działce [...] widnieje wzmianka, że działka ta znajduje się w dożywotnim użytkowaniu B. K. w zamian za rentę. W 1989 r. działka [...] uległa podziałowi na działki [...] i [...] oraz [...]. Decyzją z dnia 21 czerwca 1989 r. Naczelnika Wydziału Miasta i Gminy w M. na podstawie art. 6 ustawy z dnia 24 lutego 1989 r. o zmianie ustawy o ubezpieczaniu społecznym rolników indywidualnych członków ich rodzin oraz o zmianie ustawy o podatku rolnych - na rzecz W. K. - również syna J. i B. K., brata skarżącego została przeniesiona własność działki nr [...] oraz działki nr [...] o łącznej powierzchni 0,3266 ha położonej we wsi W. gmina M.. Skarżący domaga się nieodpłatnego przeniesienia działki [...], dla której prowadzona jest księga wieczysta nr [...] [...], a której właścicielem jest Skarb Państwa - Krajowy Ośrodek Wsparcia Rolnictwa. Organ odwoławczy wskazał, że skarżący spełnił przesłankę w postaci wykazania, iż jest osobą uprawnioną do wystąpienia z wnioskiem, lecz nie spełnił przesłanki w postaci faktycznego władania nieruchomością w zakresie odpowiadającym osobie uprawnionej, tj. utrzymywania gospodarstwa na poziomie średnim produkcji rolniczej, jak jego rodzice. Organ odwoławczy podał, że z protokołu oględzin z dnia 20 czerwca 2023 r. ww. działki wynikało, iż na terenie nieruchomości widać znamiona użytkowania, trawa jest koszona, widoczne są słupki ogrodzeniowe przygotowane do wstawienia w grunt. Skarżący wyjaśnił, że poniósł nakłady na nieruchomość objętą wnioskiem, wyciął drzewa, dokonał rekultywacji gruntu, poniósł nakłady na maszyny i urządzenia rolnicze. Skarżący podał, że w 2013 r. zachorował i przez pewien okres nie uprawiał gruntów rolnych. Obecnie na działce wraz z synem zakłada pasiekę. Skarżący zamierza uprawiać działkę i uzyskiwać plony. Jak wynika z zeznań skarżącego, jego rodzice uprawiali na nieruchomości zboże i ziemniaki cały czas. Skarżący podał, że od początku obrabiał pole, orał, siał, miał część gruntu z żytem i ziemniakami, obecnie wykarczował drzewa i krzewy, skosił trawę, wcześniej użyźniał ziemię, bo leżała odłogiem i co roku użyźnia ziemię. W ocenie organu odwoławczego, nie można jednoznacznie stwierdzić, że skarżący włada działką w takim samym zakresie, w jakim władali nią jego rodzice jako użytkownicy. Jak zeznał skarżący, jego rodzice zawsze użytkowali nieruchomość zbierali plony, natomiast on często użyźniał działkę, więc sposób gospodarowania był znacząco różny. Ze zgromadzonego materiału dowodowego w postaci zeznania świadków I. A., B. P., J. P., K. P., R. K. (sołtysa wsi) - współwłaścicieli nieruchomości nr [...] wynikało że skarżący, jako zstępny rolnika faktycznie nie władał ww. działką w całym okresie od śmierci matki, tj. od 2012 r. (ojciec zmarł w 1979 r.). Skarżący zaczął użytkować ww. nieruchomość jakieś 2-3 miesiące przed złożeniem zeznań przez świadków. Świadkowie zeznali, że drzewa zasadzone były dawniej, lecz nie przez skarżącego. W latach 80-tych działka była użytkowana przez dwa sezony przez brata skarżącego - W. K., zaś w latach 90-tych działka nie była użytkowana. Zeznania świadków organ odwoławczy uznał za wiarygodne. I. A. zeznała, że skarżący nigdy nie użytkował danej nieruchomości do chwili obecnej oraz że skarżący rozpoczął użytkowanie tej działki od dwóch może trzech miesięcy. B. P. zaprzeczyła, żeby skarżący faktyczne władał nieruchomością. Zeznała, że jedynie skosił trawę w maju lub czerwcu 2023 r. J. P. stwierdził, że skarżący nigdy nie użytkował działki. K. P. stwierdziła, że widziała jak skarżący w czerwcu kosił i wyciął wszystkie drzewa na tej działce. Świadek zeznała, że w ogóle nie widać było, że skarżący użytkuje działkę, czasami tam bywał, może 2-3 razy widziałam go jak coś robił na działce w czerwcu. P. K. zeznała, że działka w latach 80-tych była użytkowana przez dwa sezony przez brata skarżącego, a potem w latach 90-tych nie była użytkowana i dopiero teraz jest użytkowana przez skarżącego. W maju lub czerwcu działka została wykoszona, zostały wycięte drzewa, a kiedyś była tam droga. J. W. zeznał, że skarżący nie użytkował działki, dopiero dziś działka nosi znamiona użytkowania. Świadek wskazał, że skarżący "zaczął grzebać w tej działce około pół roku temu". R. K., który stwierdził faktyczne użytkowanie działki przez skarżącego na podstawie rozmowy ze skarżącym oraz mieszkańcami wsi, których nazwiska nie pamiętał, były to przypadkowe osoby. Sam jednak nie widział, czy skarżący użytkuje działkę. Organ odwoławczy podał, że dla uzyskania prawa do nieodpłatnego nabycia działki niezbędne jest wykazanie, że w dacie zgłoszenia żądania i rozstrzygania przez organy zstępny rolnika faktycznie tą nieruchomością. Nie jest wystarczające samo posiadanie nieruchomości. Warunkiem przyznania działki zstępnym jest faktyczne władanie daną nieruchomością po śmierci rolnika, w zakresie odpowiadającym jego uprawnieniom. Celem tego przepisu jest przyznanie na własność działki, co do której rolnikowi przysługiwało dożywotnie prawo użytkowania, jego zstępnym, którzy zazwyczaj z nim mieszkali i prowadzili wspólne gospodarstwo. Warunkiem przyznania działki zstępnym jest faktyczne władanie daną nieruchomością po śmierci rolnika w zakresie odpowiadającym jego uprawnieniom. Celem tej regulacji nie było bezwarunkowe uwłaszczenie zstępnych rolnika, który przekazał gospodarstwo pod rządami poprzednio obowiązujących przepisów, lecz zapewnienie zstępnym prawnej możliwości nabycia własności działki na własne potrzeby po wygaśnięciu prawa użytkowania działki po śmierci rolnika. Celem tej regulacji nie było również przysporzenie zstępnym majątku, lecz przyznanie im na własność tzw. przydomowej działki, aby mogli z niej faktycznie korzystać na ich własne potrzeby po wygaśnięciu przysługującego rolnikowi prawa użytkowania tej działki wraz z jego śmiercią. Organ odwoławczy podał, że zstępny powinien faktycznie władać nieruchomością w zakresie odpowiadającym uprawnieniom rolnika, któremu przysługiwało prawo użytkowania nieruchomości. Organ odwoławczy wskazał, że materiał dowodowy zgromadzony w toku postępowania nie dawał podstaw do tego, ażeby potwierdzić faktyczne władanie przez skarżącego ww. nieruchomością w zakresie odpowiadającym prawu poprzedników prawnych, zarówno w dacie złożenia wniosku o przyznanie prawa własności, jak i w dacie rozstrzygania o nim. Ocena faktycznego władania nieruchomością jako, że musi być kompleksowa i nie może abstrahować od charakteru nieruchomości i jej walorów użytkowych wynikających chociażby z zakwalifikowania gleby do określonej klasy - w tym przypadku pozwalającej na uprawę zbóż i ziemniaków, których skarżący nie pozyskiwał. Skarżący złożył skargę na ww. decyzję i wniósł o jej uchylenie i zobowiązanie organu odwoławczego do wydania mu decyzji o przyznaniu własności ww. działki, a także o zasądzenie kosztów postępowania. Skarżący zarzucił organowi naruszenie: 1. art. 118 ust. 2a u.s.r., przez jego błędną wykładnię; 2. art. 7, art. 77 § 1 K.p.a., przez niewyczerpujące zebranie i rozpatrzenie całego materiału dowodowego, w szczególności przez stwierdzenie, że skarżący nie włada faktycznie ww. działką. Skarżący podał, że w 2013 r. w związku z chorobą zmuszony był ograniczyć swoje prace na działce, nie można wiec wymagać, żeby cały czas użytkował działkę na stałym poziomie. Podkreślił, że jego związek z działką nigdy nie ustał, a teraz ma nadzieję na pobieranie z niej pożytków. Podejmował działania na utrzymaniu działki w stanie niepogorszonym. W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy wniósł o jej oddalenie. Przewodniczący Wydziału skierował sprawę do rozpoznania w trybie uproszczonym w składzie trzech sędziów na podstawie art. 119 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r. poz. 259 ze zm.; dalej "p.p.s.a."). Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie wskazał co następuje: Spór dotyczy odmowy przyznania skarżącemu własności przedmiotowej działki. Zgodnie z art. 118 ust. 1 u.s.r., osobie, której przysługuje prawo użytkowania działki gruntu z tytułu przekazania gospodarstwa rolnego Państwu, w myśl dotychczasowych przepisów, na jej wniosek przyznaje się nieodpłatnie własność tej działki. Z wnioskiem o przyznanie prawa własności działki określonej w ust. 1 lub 2 może wystąpić również zstępny osoby uprawnionej, o której mowa w tych przepisach, który po śmierci tej osoby faktycznie włada, w zakresie odpowiadającym jej uprawnieniom, daną nieruchomością; jeżeli jednak uprawnionymi są oboje małżonkowie, wniosek taki może być zgłoszony dopiero po śmierci obojga małżonków (art. 118 ust. 2a u.s.r.). Bezsporne jest, że skarżący jest zstępnym B. i J. K., którzy przekazali gospodarstwo rolne Skarbowi Państwa w zamian za świadczenia emerytalne, zaś do użytkowania im pozostawiono ww. działkę. Przyznanie własności ww. działki skarżącemu musi poprzedzać ustalenie, że faktycznie użytkował ją od śmierci swoich rodziców. Sąd podzielił stanowisko organów, że z zeznań świadków nie wynikało, żeby skarżący użytkował faktycznie ww. działkę w rozumieniu art. 118 ust. 2a u.s.r. Brak było podstaw do uznania zeznań świadków za niewiarygodne. Zeznania świadków wzajemnie się uzupełniają i dotyczą okoliczności zaobserwowanych przez nich osobiście. R. K. wyjaśnił, że wcześniej podał, że skarżący użytkuje przedmiotową działkę tylko na podstawie wypowiedzi skarżącego i przypadkowych osób, których nazwisk nie pamięta, jednak sam nie widział czy skarżący użytkował ww. działkę. W postępowaniu administracyjnym ustalono, że skarżący zaczął się interesować ww. działką dopiero na przełomie 2023 r. i jak sam oświadczył, od 2013 r. nie użytkował ww. działki z powodu choroby. Okoliczność ta wyklucza zatem stwierdzenie o jej faktycznym użytkowaniu przez skarżącego po śmierci rodziców. Sam fakt, że obecnie skarżący poczynił pewne prace przygotowawcze do jej użytkowania i zamierza urządzić tam pasiekę, nie świadczy, zdaniem Sądu, o spełnieniu przesłanki z art. 118 ust. 2a u.s.r. W wyroku z dnia 29 września 2010 r. o sygn. akt I OSK 1609/09 NSA wskazał, że ""Zachowanie wnioskodawców polegające na zaprzestaniu jakichkolwiek zabiegów agrotechnicznych na działce i sporadycznym skoszeniu rosnącej na działce trawy, nie stanowiło użytkowania odpowiadającego uprawnieniu zmarłej. Ugorowanie działki rolniczej nie może być uznane za władanie nieruchomością w zakresie odpowiadającym uprawnieniom zmarłego użytkownika nieruchomości." Jak słusznie wskazał organ odwoławczy, celem tego przepisu nie było zagwarantowanie zstępnym przysporzenia majątku, lecz przyznanie im na własność przydomowej działki, aby mogli z niej faktycznie korzystać na ich własne potrzeby, po wygaśnięciu przysługującego rolnikowi prawa użytkowania tej działki wraz z jego śmiercią. W pełni należy też podzielić pogląd zawarty w uzasadnieniu wyroku NSA z dnia 6 lutego 2018 r. o sygn. akt II OSK 958/16, zgodnie z którym dla uzyskania prawa do nieodpłatnego nabycia działki niezbędne jest wykazanie, że w dacie zgłoszenia żądania i rozstrzygania przez organy zstępny rolnika faktycznie tą nieruchomością władał. Za powyższą interpretacją przemawia wykładnia celowościowa omawianego przepisu, wskazująca, iż celem powyższego unormowania było zaspokojenie potrzeb rolnika, który przekazał gospodarstwo rolne na rzecz Państwa oraz jego zstępnych nadal, nieruchomości opisane w ust. 1 i 2 art. 118 ustawy, użytkujących, nie zaś osób, które faktyczny związek z wymienionymi nieruchomościami utraciły, zaspokajając swoje interesy w inny sposób. Dla uzyskania prawa do nieodpłatnego nabycia działki niezbędne jest wykazanie, że w dacie zgłoszenia żądania i rozstrzygania przez organy, zstępny rolnika faktycznie tą nieruchomością władał, a tego według Sądu, skarżący nie wykazał. Uprawnienie uregulowane art. 118 ust. 1 u.s.r. ma charakter roszczenia osobistego uprawnionej osoby, które nie może zostać scedowane na zstępnych tej uprawnionej strony, czy też być potraktowane jako wchodzące do masy spadkowej. Sama potencjalna możliwość władania działką, bez rzeczywistego korzystania z niej przez daną osobę nie jest wystarczająca do uznania za spełnioną przesłankę z art. 118 ust. 2a u.s.r. Zdaniem Sądu, organy zebrały pełny materiał dowodowy, dokonały jego oceny i wywiodły z niego logiczne wnioski. Okoliczność, że skarżący nie podziela stanowiska organów, wynikającego z zebranego materiału dowodowego nie świadczy o naruszeniu przepisów procesowych przez organy. Mając na uwadze powyższe Sąd na podstawie art. 151 p.p.s.a. oddalił skargę. Przywołane orzeczenia sądów administracyjnych dostępne są na www.orzeczenia.nsa.gov.pl.