II SA/Sz 968/15

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Danuta Strzelecka-Kuligowska (spr.), Sędziowie Sędzia WSA Katarzyna Grzegorczyk-Meder, Sędzia WSA Arkadiusz Windak, Protokolant starszy sekretarz sądowy Anita Jałoszyńska, po rozpoznaniu w Wydziale II na rozprawie w dniu 11 lutego 2016 r. sprawy ze skargi E. J. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w S. z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie umorzenia należności z tytułu nienależnie pobranego świadczenia I. oddala skargę, II. przyznaje od Skarbu Państwa – Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie na rzecz adwokat P. S. kwotę [...] złotych zawierającą należny podatek od towarów i usług, tytułem kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu. Prezydent Miasta , decyzją z dnia [...] r. orzekł o obowiązku zwrotu przez E.J. nienależnie pobranego świadczenia pieniężnego na zakup żywności w ramach programu wieloletniego "Pomoc państwa w zakresie dożywiania" za okres od [...] r. w wysokości [..] zł. Pismem z dnia 24 lutego 2015 r. skarżący E.J. zwrócił się do organu o umorzenie należności z tytułu nienależnie pobranego świadczenia wskazując na posiadanie orzeczenia o niepełnosprawności oraz trudną sytuację materialną. Decyzją z dnia [...] Prezydent Miasta, na podstawie art. 104 § 1 K.p.a., art. 104 ust. 1 i ust. 4, art. 110 ust. 7 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (t.j. Dz. U. z 2015 r., poz. 163 ze zm.) odmówił E.J. umorzenia należności z tytułu nienależnie pobranego świadczenia pieniężnego na zakup żywności w ramach programu wieloletniego "Pomoc państwa w zakresie dożywiania" za okres od dnia[...] w wysokości [..]zł. W uzasadnieniu swojej decyzji organu I instancji przedstawił sytuację osobistą i materialną strony, wyjaśnił charakter umorzenia nienależnie pobranych świadczeń. Dalej organ wskazał, że strona nie współpracuje z pracownikiem socjalnym w celu wykazania faktycznej sytuacji w jakiej się znajduje. W związku z powyższym, w ocenie organu I instancji, nie zachodzi szczególna okoliczność uzasadniająca umorzenia należności z tytułu nienależnie pobranych świadczeń w formie świadczenia pieniężnego na zakup żywności w ramach programu wieloletniego "Pomoc państwa w zakresie dożywiania" w wysokości [...] zł. E.J. odwołał się od przedmiotowej decyzji podnosząc, że jest osobą niepełnosprawną. Wskazał, że w dniach [..] r. nie mógł skontaktować się z pracownikiem socjalnym, pomimo wielokrotnych prób dodzwonienia się do urzędu – nikt w urzędzie nie podnosił słuchawki. Samorządowe Kolegium Odwoławcze, decyzją z dnia [..] na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 K.p.a., w związku z art. 104 ust. 1 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej utrzymało w mocy decyzję organu I instancji. W uzasadnieniu decyzji organ odwoławczy wskazał, że zgodnie z art. 104 ust. 4 ustawy o pomocy społecznej, w przypadkach szczególnie uzasadnionych, zwłaszcza jeżeli żądanie zwrotu wydatków na udzielone świadczenie, z tytułu opłat określonych w ustawie oraz z tytułu nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części stanowiłoby dla osoby zobowiązanej nadmierne obciążenie lub też niweczyłoby skutki udzielanej pomocy, właściwy organ, który wydał decyzję w sprawie zwrotu należności, o których mowa w ust. 1, na wniosek pracownika socjalnego lub osoby zainteresowanej może odstąpić, od żądania takiego zwrotu umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty. Organ wskazał, że ustawa o pomocy społecznej wprawdzie nie zawiera definicji legalnej "przypadku szczególnie uzasadnionego", o którym mowa w art. 104 ust. 4, jednakże wskazuje dwa kryteria mające ułatwić interpretację tego pojęcia, a mianowicie: 1) jeżeli żądanie zwrotu stanowiłoby dla osoby zobowiązane nadmierne obciążenie, 2) lub też niweczyłoby skutki udzielonej pomocy. Jest to wyliczenie przykładowe o czym świadczy zwrot: "zwłaszcza jeżeli". Oznacza to, że ustawodawca zobligował organ orzekający w ramach uznania administracyjnego w sprawie wniosku o umorzenie nienależnie pobranego świadczenia do rozważenia wszystkich okoliczności sprawy w kontekście przede wszystkim tych dwóch kryteriów. Przy czym szczególne przypadki muszą być wyraziste i odbiegające od sytuacji osób kwalifikujących się do pomocy przy spełnieniu kryterium dochodowego. Jak wynika z akt sprawy, E.J. legitymuje się orzeczeniem zaliczającym go do umiarkowanego stopnia niepełnosprawności. Prowadzi samodzielne gospodarstwo domowe. Jest on zarejestrowany w P. Urzędzie Pracy, bez prawa do zasiłku dla bezrobotnych, utrzymuje się z prac dorywczych (według jego oświadczenia, dochód z tego tytułu wynosił: w [..] zł, [...]zł, w [..] zł). Od [...] r. nie korzysta z pomocy społecznej. Na jego stan majątkowy składa się własnościowe spółdzielcze prawo do lokalu mieszkalnego o pow. [..] metrów kwadratowych. Nadto organ ustalił, że E.J. nie posiada zaległości w opłatach za zużycie gazu i za czynsz. W ocenie Kolegium, w przypadku E.J., nie zachodzi szczególnie uzasadniony przypadek, o którym mowa w art. 104 ust. 4 ustawy o pomocy społecznej, dający; podstawę do umorzenia nienależnie pobranego świadczenia. Odwołującego się stać na utrzymanie dużego, dwupoziomowego mieszkania o wysokim standardzie, wyposażonego w sprzęt AGP, RTV i komputerowy. Również duża różnica między wydatkami, a deklarowanym dochodem, wskazuje, iż jego dochody są faktycznie wyższe, od tych, które zadeklarował podczas wywiadu środowiskowego. Przykładowo, w miesiącu marcu br., jak sam oświadczył, uzyskał dochód z tytułu prac dorywczych w wysokości [..] zł. Natomiast w tym samym miesiącu, za gaz opłacił rachunek na kwotę [...] zł, a za czynsz zapłacił kwotę [..] zł, Z tego wynika, że strona posiada dochody, których nie ujawniła, pracownikowi socjalnemu w trakcie wywiadu środowiskowego. Zdaniem organu, sam fakt legitymowania się orzeczeniem o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności nie daje podstawy do przyjęcia, iż w stosunku do skarżącego zachodzi szczególnie uzasadniony przypadek w sytuacji, gdy jest ona w stanie utrzymywać sama duże mieszkanie i na bieżąco regulować opłaty. Skargę na ww. decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego, wniósł E.J., który nie zgadza się z ww. decyzją bowiem uzasadnienie decyzji jest przesadzone oraz jest na jego niekorzyść. Na rozprawie w dniu 11 lutego 2016 r., działająca w imieniu skarżącego adw. P. S. wyznaczona jako pełnomocnik w ramach prawa pomocy wniosła o uchylenie decyzji organów obu instancji, zarzucając naruszenie art. 107 § 1 i § 3 K.p.a. oraz art. 77 K.p.a. Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o oddalenie skargi. Wojewódzki Sąd Administracyjny z w a ż y ł, co następuje: Wniesiona skarga nie jest zasadna. Zgodnie z przepisem art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2014 r., poz. 1647 ze zm.) kontrola sądowa zaskarżonych decyzji, postanowień bądź innych aktów, wymienionych w art. 3 § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.) – zwanej dalej: "P.p.s.a.", sprawowana jest przez sądy administracyjne w oparciu o kryterium zgodności z prawem. Zgodnie z art. 134 § 1 P.p.s.a., Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną w niej podstawą prawną. Sądowa kontrola zaskarżonej decyzji według wskazanych wyżej kryteriów wykazała, że została ona wydana zgodnie z przepisami prawa materialnego i procesowego obowiązującymi w dniu jej wydania. Z akt administracyjnych sprawy załączonych do skargi oraz wydanych w sprawie decyzji administracyjnych wynika, że E.J. domagał się umorzenia przyznanego mu w okresie od [...] świadczenia pieniężnego na zakup żywności w ramach programu wieloletniego "Pomoc państwa w zakresie dożywiania" w kwocie [..] zł. ze względu na trudna sytuację ekonomiczną oraz problemy zdrowotne. Podstawę umorzenia nienależnie pobranych świadczeń stanowi art. 104 ust. 4 ustawy o pomocy społecznej, zgodnie z którym w przypadkach szczególnie uzasadnionych, zwłaszcza jeżeli żądanie zwrotu wydatków na udzielone świadczenie, z tytułu opłat określonych w ustawie oraz z tytułu nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części stanowiłoby dla osoby zobowiązanej nadmierne obciążenie lub też niweczyłoby skutki udzielanej pomocy, właściwy organ, który wydał decyzję w sprawie zwrotu należności, o których mowa w ust. 1, na wniosek pracownika socjalnego lub osoby zainteresowanej, może odstąpić od żądania takiego zwrotu, umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty. W związku ze złożonym wnioskiem o umorzenie świadczenia z pomocy społecznej, zadaniem organów orzekających w sprawie było zbadanie, czy w rozpoznawanej sprawie zachodzą szczególne okoliczności dotyczące sytuacji majątkowej i zdrowotnej skarżącego, które uzasadniałyby pozytywne rozpoznanie jego wniosku. W szczególności ustalenia te powinny dotyczyć dochodów skarżącego, ponoszonych przez niego wydatków oraz jego sytuacji zdrowotnej. Następnie organ winien dokonać oceny tychże w kontekście przesłanek warunkujących umorzenie nienależnie pobranych świadczeń. W niniejszej sprawie organ I instancji poczynił ustalenia dotyczące sytuacji skarżącego i w wyniku analizy zgromadzonej dokumentacji doszedł do przekonania, że brak jest podstaw do umorzenia należności z uwagi na udokumentowane dysproporcje pomiędzy wykazywanymi przez skarżącego dochodami i ponoszonymi przez niego wydatkami na utrzymanie. W ocenie organu, powyższa okoliczność przemawia za tym, że skarżący ukrywa dochody i nie ujawnia rzeczywistego stanu majątkowego. Kolegium podzieliło stanowisko organu I instancji. W ocenie sądu, dokonane przez organy administracji ustalenia oraz ich ocena w zestawieniu z obowiązującymi przepisami prawa jest prawidłowa. Podkreślić należy, w kontekście przepisu art. 98 ustawy o pomocy społecznej, że trudna sytuacja dochodowa, nie zawsze stoi na przeszkodzie domaganiu się zwrotu nienależnie pobranego świadczenia. Przepis ten stanowi bowiem, że świadczenia nienależnie pobrane podlegają zwrotowi od osoby lub rodziny korzystającej ze świadczeń z pomocy społecznej, niezależnie od dochodu rodziny. Art. 104 stosuje się odpowiednio. Warunkiem umorzenia nienależnie pobranego świadczenia jest zatem wystąpienie szczególnych okoliczności, które czyniłyby żądanie zwrotu nieuzasadnionym. W rozpoznawanej sprawie, co prawidłowo ustaliły organy, nie zachodzą szczególne okoliczności uzasadniające umorzenie należności, do których zwrotu został zobowiązany skarżący. Wykazywane przez skarżącego dochody i ponoszone przez niego wydatki, tylko na opłaty związane z utrzymaniem mieszkania i mediów, wskazują na posiadanie przez niego innych źródeł dochodu. W takim przypadku to na skarżącym, jako osobie ubiegającej się o umorzenie nienależnie pobranych świadczeń spoczywał obowiązek wykazania jakie są jego rzeczywiste dochody. Współpraca z organem powinna polegać na dostarczeniu wszelkich wiarygodnych informacji o sytuacji majątkowej tak, aby organ miał pełen obraz i mógł w sposób pełny dokonać jej oceny. W myśl art. 8 ustawy o pomocy społecznej, za dochód uważa się sumę miesięcznych przychodów z miesiąca poprzedzającego złożenie wniosku lub w przypadku utraty dochodu z miesiąca, w którym wniosek został złożony, bez względu na tytuł i źródło ich uzyskania, jeżeli ustawa nie stanowi inaczej. Pomniejszeń tego dochodu, które enumeratywnie wymienia ustawa skarżący nie wykazał. Z definicji ustawowej dochodu wynika zatem, że dochodem są również środki pieniężne otrzymane od innych osób. Skarżący powinien zatem, ubiegając się o umorzenie nienależnie pobranych świadczeń wskazać, jakie kwoty, kiedy i od kogo otrzymał, aby umożliwić pracownikowi socjalnemu weryfikację tych informacji. Sąd nie podziela stanowiska skarżącego, że ogólne wskazanie, z którego wynika, że w utrzymaniu pomagają mu rodzina i znajomi, w sytuacji, gdy nie podał on wysokości dochodów uzyskiwanych z tego tytułu, jest wystarczające dla prawidłowej oceny jego sytuacji. W świetle poczynionych w tej sprawie ustaleń nie ulega wątpliwości, że wykazywane przez skarżącego dochody nie pokrywały wydatków na mieszkanie, opłacenie mediów i codzienne utrzymanie – zakupy żywności, odzieży, środków czystości. Zasadnie zatem organy obu instancji uznały, że brak jest w tej sprawie przesłanek do umorzenia nienależnie pobranego świadczenia. Podkreślenia bowiem wymaga, że w tej sytuacji brak jest podstaw do uznania, iż zachodzi szczególnie uzasadniony przypadek, o którym mowa w art. 104 ust. 4 ustawy o pomocy społecznej chociażby ze względu na dysproporcje pomiędzy wykazanym dochodem a rzeczywistą sytuacją majątkową skarżącego. W ocenie sądu, nie należy przypisywać zasadniczego znaczenia dokonanej przez organ ocenie wyposażania mieszkania i którą to ocenę skarżący kwestionuje. Zasadnicze znaczenie dla rozstrzygnięcia niniejszej sprawy ma bowiem sytuacja dochodowa skarżącego, której wobec braku dostatecznych informacji ze strony skarżącego nie można ustalić, a która wskazuje na inną sytuację dochodową aniżeli to podaje skarżący regulując na bieżąco wysokie rachunki za utrzymanie mieszkania z nieujawnionych źródeł dochodu. Przepisy ustawy o pomocy społecznej nie zawierają definicji legalnej pojęcia "przypadku szczególnie uzasadnionego", jednak biorąc pod uwagę redakcję art. 98 i art. 104 ust. 4, należałoby przyjąć, że pod pojęciem tym można rozumieć takie sytuacje, które mają charakter nadzwyczajny i w takim stopniu rzutują na sytuację osoby zobowiązanej do zwrotu, iż nieuzasadnionym byłoby egzekwowanie nienależnie pobranego świadczenia. W szczególności, w ocenie sądu, może to dotyczyć takich sytuacji, gdy osoba zobowiązana do zwrotu korzysta ze świadczeń z pomocy społecznej i zwrot nienależnie pobranego świadczenia spowodowałby znaczne pogorszenie jej sytuacji. W takim przypadku odmowa umorzenia należności prowadziłaby do sytuacji, w której udzielane z pomocy społecznej świadczenia byłyby następnie zwracane temu samemu organowi, co w oczywisty sposób przeczy idei pomocy społecznej. Sytuacja taka jednak w niniejszej sprawie nie zachodzi bowiem, jak słusznie zauważył organ, skarżący posiada możliwości uzyskania dodatkowego dochodu, chociażby poprzez wynajęcie części mieszkania. Przede wszystkim jednak skarżący posiada środki na utrzymanie, co przesądza o tym, że brak jest podstaw do uznania, iż zachodzi szczególnie uzasadniony przypadek, a w konsekwencji, że ziściły się przesłanki do umorzenia nienależnie pobranego świadczenia. Reasumując, sąd stwierdził, że zaskarżonej decyzji nie można zarzucić braku legalności, w tym przekroczenia granic uznania administracyjnego. W ocenie sądu, organy orzekające w sprawie dokonały prawidłowej oceny przesłanek umorzenia nienależnie pobranego świadczenia określonych w art. 104 ust. 4 ustawy o pomocy społecznej oraz - w odniesieniu do tychże- sytuacji skarżącego, co skutkowało wydaniem zgodnych z prawem decyzji. Z tych względów, na podstawie art. 151 P.p.s.a. sąd skargę oddalił. Wynagrodzenie dla pełnomocnika ustanowionego na zasadzie prawa pomocy Sąd przyznał na podstawie art. 250 P.p.s.a.