II SA/Sz 969/15

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Renata Bukowiecka-Kleczaj, Sędziowie Sędzia WSA Barbara Gebel (spr.),, Sędzia WSA Katarzyna Grzegorczyk-Meder, Protokolant starszy sekretarz sądowy Aneta Ciesielska, po rozpoznaniu w Wydziale II na rozprawie w dniu 24 marca 2016 r. sprawy ze skargi E. J. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w S. z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie umorzenia należności z tytułu nienależnie pobranego świadczenia I. uchyla zaskarżoną decyzję, II. przyznaje od Skarbu Państwa - Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie na rzecz adwokat M. Ł. wynagrodzenie w kwocie [...] złotych, obejmujące należny podatek od towarów i usług, tytułem nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu. Prezydent Miasta S., decyzją z dnia [...] orzekł o obowiązku zwrotu przez E.J. nienależnie pobranego świadczenia w formie zasiłku celowego w wysokości [...] zł. Wnioskiem z dnia [...] E.J. wystąpił o umorzenie należności z tytułu nienależnie pobranego świadczenia motywując swój wniosek sytuacją materialną i zdrowotną. Wyjaśnił, że powinien otrzymywać zasiłek z tytułu niepełnosprawności, ale został go pozbawiony. Obecnie nie korzysta z pomocy Miejskiego Ośrodka Pomocy Rodzinie w S., pomimo tego, że kwalifikuje się do otrzymania pomocy. Pomaga mu rodzina, a nadto utrzymuje się z prac dorywczych. Jego sytuacja zdrowotna i majątkowa jest krytyczna, w przypadku odmowy umorzenia należności popadnie w zadłużenie, którego nie będzie w stanie spłacić. Decyzją z dnia [...], nr [...] Dyrektor Miejskiego Ośrodka Pomocy Rodzinie w S., działając z upoważnienia Prezydenta Miasta S., na podstawie art. 104 § 1 K.p.a., art. 104 ust. 1 i ust. 4, art. 110 ust. 7 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz. U. z 2015 r., poz. 163 ze zm.), odmówił umorzenia należności z tytułu nienależnie pobranego świadczenia w formie zasiłku celowego w wysokości [...] zł. W uzasadnieniu decyzji organ wskazał, że podstawą odmowy uwzględnienia wniosku E.J. był brak współpracy z pracownikiem socjalnym. Organ stwierdził, że z poczynionych w toku postępowania ustaleń wynika, iż E.J., jak sam podawał - utrzymuje się z prac dorywczych, jego dochód z tego tytułu w miesiącu [...] wyniósł [...] zł, w lutym [...] zł, a w marcu [...] zł. Jednocześnie z ustaleń organu zawartych w przeprowadzonym wywiadzie środowiskowym wynika, że wnioskodawca jest zarejestrowany jako bezrobotny, bez prawa do zasiłku oraz posiada orzeczenie o niepełnosprawności. Również z poczynionych przez organ I instancji ustaleń oraz dostarczonych przez stronę dokumentów wynika, że w [...] dokonał wpłaty [...] zł, a w [...] zł tytułem opłat za zużycie gazu. Z tytułu czynszu poniósł następujące wydatki: w [...]. Na poczet opłat za energię elektryczną E.J. poniósł wydatki: [...]. Organ ustalił nadto, że wnioskodawca nie posiada zaległości w spółdzielni mieszkaniowej oraz u dostawców energii elektrycznej i gazu. Dokonywane przez niego wpłaty na poczet czynszu, a także opłat za energię elektryczną i gaz wskazują na znaczną różnicę pomiędzy udokumentowanymi dochodami i wydatkami. Z wywiadu środowiskowego wynika również, że zajmuje dwupoziomowe mieszkanie o wysokim standardzie, wyposażone w niezbędny sprzęt RTV i AGD. E.J. odwołał się od przedmiotowej decyzji podnosząc, że zaskarżona decyzja zawiera uzasadnienie niezgodne z prawdą. Podał, że jest osobą niepełnosprawną i w dniach [...] nie mógł skontaktować się z pracownikiem socjalnym, gdyż pomimo wielokrotnych prób dodzwonienia się do urzędu – nikt w urzędzie nie podnosił słuchawki. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w S. decyzją z dnia [...], nr [...], wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 K.p.a. w związku z art. 104 ust. 1 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej, po rozpoznaniu odwołania E.J., utrzymało w mocy decyzję organu I instancji. Kolegium uzasadniając swoją decyzję stwierdziło, że w rozpatrywanej sprawie nie zachodzi szczególnie uzasadniony wypadek w rozumieniu art. 104 ust. 4 ustawy o pomocy społecznej. Przyjęło, że dysproporcja pomiędzy udokumentowanymi dochodami i wydatkami ponoszonymi przez skarżącego wskazuje na to, iż jego dochody są faktycznie wyższe od tych, które zadeklarował podczas wywiadu środowiskowego. W ocenie organu odwoławczego, sam fakt, że skarżący legitymuje się orzeczeniem o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności nie daje podstaw do przyjęcia, że w stosunku do strony zachodzą przesłanki do umorzenia nienależnie pobranego świadczenia w sytuacji, gdy jest w stanie utrzymać duże mieszkanie i na bieżąco regulować opłaty. Skargę na ww. decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w S., wniósł E.J. wskazując, że uzasadnienie decyzji jest przesadzone oraz jest na jego niekorzyść. W piśmie procesowym z dnia [...] stanowiącym uzupełnienie skargi, skarżący poinformował, że prowadzone wobec niego postępowanie egzekucyjne umorzono. Do pisma załączył postanowienie Prezydenta Miasta S. z dnia [...], nr [...], orzekające o umorzeniu postępowania egzekucyjnego prowadzonego na podstawie tytułów wykonawczych nr [...] wobec zobowiązanego E.J. Wyznaczony w ramach prawa pomocy pełnomocnik skarżącego, w piśmie procesowym z dnia [...] popierając skargę, zarzucił zaskarżonej decyzji obrazę przepisu prawa materialnego w postaci art. 104 ust. 4 ustawy o pomocy społecznej, poprzez błędną jego wykładnię wobec wyprowadzenia normy prawnej, zgodnie z którą przypadek szczególnie uzasadniony zachodzi przede wszystkim wtedy, gdy żądanie zwrotu wydatków na udzielone świadczenia z tytułu nienależnie pobranych świadczeń stanowiłoby dla osoby zobowiązanej nadmierne obciążenie lub też niweczyłoby skutki udzielonej pomocy oraz dotyczy tylko strony- w sytuacji gdy okoliczności powyższe wymienione w przepisie prawa mają charakter wyliczenia przykładowego, zaś szczególnie uzasadniony przypadek zachodzi także w szeregu odmiennych sytuacjach w szczególności, gdy zwrot nienależnie pobranego świadczenia wywoła skutki niepożądane społecznie, bądź stanowić będzie naruszenie interesu publicznego. W związku z powyższym zarzutem wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji i poprzedzającej ją decyzji organu I instancji w całości i przekazanie sprawy organowi I instancji do ponownego rozpoznania. Niezależnie od powyższego pełnomocnik podniósł, że należność, której umorzenia żąda skarżący mogła ulec przedawnieniu, co uzasadniałoby umorzenie postępowania sądowoadministracyjnego wobec faktu, iż stało się ono bezprzedmiotowe (art. 161 § 1 pkt 3 P.p.s.a.). Decyzja ustalająca obowiązek zwrotu została bowiem wydana dnia 25 stycznia 2012 r., zaś obowiązek zwrotu nienależnie pobranego świadczenia wygasa na skutek przedawnienia po 3 latach od uostatecznienia się decyzji ustalającej ten obowiązek, co mogłoby wskazywać, iż do przedawnienia doszło z dniem [...]. Jednakże nie jest pewne, czy skarżący wywiódł odwołanie od przedmiotowej decyzji. Tym nie mniej umorzenie postępowania egzekucyjnego przez organ administracji na podstawie art. 59 § 1 pkt 2 ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji potwierdza, że organ ten przekonany jest o wygaśnięciu obowiązku. W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w S. wniosło o jej oddalenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w S. zważył, co następuje: Stosownie do art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2014 r., poz. 1647) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem. W pierwszej kolejności sąd zobowiązany był zbadać podniesiony przez skarżącego zarzut przedawnienia należności, której umorzenia skarżący domagał się w niniejszej sprawie. Ostateczne postanowienie o umorzeniu postępowania egzekucyjnego nie oznacza, że na zobowiązanym przestał ciążyć obowiązek, którego wykonanie było przedmiotem umorzonego postępowania. W art. 104 ust. 5 ustawy o pomocy społecznej został przewidziany przez ustawodawcę 3. letni okres przedawnienia roszczeń dotyczących zwrotu należności, między innymi, z tytułu nienależnie pobranych świadczeń. Termin ten liczony jest od dnia, w którym decyzja ustalająca te należności stała się ostateczna. W niniejszej sprawie decyzja ustalająca kwotę nienależnie pobranego świadczenia i wzywająca E.J. do jego zwrotu wydana została [...]. Mogła się ona stać ostateczną w miesiącu [...] (w aktach sprawy brak jest dowodu doręczenia decyzji stronie, a także nie wynika z nich by od decyzji strona wniosła odwołanie). W takiej sytuacji w [...] mogło nastąpić przedawnienie roszczenia o zwrot należności z tytułu nienależnie pobranych świadczeń. Zgodnie z art. 59 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (Dz.U. z 2014 r., poz. 1619 ze zm.) postępowanie egzekucyjne umarza się jeżeli obowiązek nie jest wymagalny, został umorzony lub wygasł z innego powodu albo jeżeli obowiązek nie istniał. Umorzenie postępowania egzekucyjnego zmierzającego do wyegzekowania zwrotu należności (postanowienie Prezydenta Miasta S. z dnia [...]) może sugerować, że podstawą tego umorzenia było przedawnienie roszczenia. W ocenie sądu, organ w toku rozpoznawania wniosku o umorzenie należności wynikających z ostatecznych decyzji administracyjnych winien się pochylić także nad kwestią przedawnienia dochodzonych zobowiązań. Przemawia wręcz za tym usytuowanie instytucji przedawnienia w przepisie art. 104 ustawy o pomocy społecznej. Zawarte tu regulacje dotyczą wszak zasad egzekwowania kwot wynikających z ostatecznych decyzji organów pomocowych, a takie usytuowanie instytucji przedawnienia, wskazuje na celowość badania kwestii przedawnienia należności, tym bardziej w toku postępowania z wniosku o umorzenie należności. Również względy ekonomiki procesowej i racjonalności postępowania wskazują na celowość ustalenia, czy nie doszło do przedawnienia należności bowiem wydaje się niecelowym wręcz przeprowadzenie np. całego postępowania wyjaśniającego, czy rozpoznawczego dotyczącego należności, aby na koniec stwierdzić, że nie mogą one zostać wyegzekwowane, gdyż uległy przedawnieniu. Ustawa o pomocy społecznej milczy, jaką formę winno przybrać ustalenie w toku rozpatrywania sprawy przez organ, że doszło do przedawnienia, o którym mowa w art. 104 ust. 5 ww. ustawy. Zdaniem sądu, w przypadku postępowania w trybie art. 104 ust. 4 ustawy o pomocy społecznej, należałoby rozważyć, czy przedawnienia należności nie należy traktować jako innego szczególnie uzasadnionego przypadku umorzenia należności, o którym mowa w części pierwszej ust. 4 art. 104 ustawy. W ocenie sądu, w sprawie doszło do naruszenia art. 7 i 77 § 1 K.p.a., poprzez niewyjaśnienie wszystkich istotnych dla sprawy okoliczności, a naruszenie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. W tym stanie rzeczy, Wojewódzki Sąd administracyjny w S. na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c w związku z art. 135 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi orzekł, jak w sentencji. Jednocześnie wskazówki co do dalszego postępowania, związanego z koniecznością wyjaśnienia przedawnienia należności wynikają z wcześniejszych rozważań sądu. W tym stanie rzeczy, Wojewódzki Sąd Administracyjny w S., na podstawie art.145 § 1 pkt 1 lit.a i c ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, uchylił zaskarżoną decyzję. Rozstrzygnięcie w pkt II sentencji wyroku zapadło na podstawie art. 152, zaś w pkt III na podstawie art. 200 w zw. z art. 205 ww. ustawy.