II SA/Sz 970/15

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Danuta Strzelecka-Kuligowska, Sędziowie Sędzia WSA Katarzyna Grzegorczyk-Meder (spr.), Sędzia WSA Arkadiusz Windak, Protokolant starszy sekretarz sądowy Anita Jałoszyńska, po rozpoznaniu w Wydziale II na rozprawie w dniu 11 lutego 2016 r. sprawy ze skargi E. J. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w S. z dnia [...] r. nr [....] w przedmiocie umorzenia należności z tytułu nienależnie pobranego świadczenia I. oddala skargę, II. przyznaje od Skarbu Państwa – Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie na rzecz adwokata P. M. kwotę [...] złotych zawierającą należny podatek od towarów i usług, tytułem kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w S. decyzją z dnia [...] r. nr [...] , na podstawie art. 138 § 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2013 r. poz. 267 ze zm.), zwanej dalej "K.p.a." w związku z art. 104 ust. 4 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz.U. z 2015 r. poz. 163), po rozpatrzeniu odwołania E. J. od decyzji Prezydenta Miasta S. z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu nienależnie pobranego świadczenia w formie zasiłku okresowego za okres [...] r. w kwocie [...] złotych- utrzymało w mocy decyzję organu I instancji. W uzasadnieniu decyzji Kolegium przedstawiło stan faktyczny i prawny sprawy, z którego wynikało, że decyzją z dnia [...] r. Prezydent Miasta S. orzekł o obowiązku zwrotu przez E. J. nienależnie pobranego świadczenia w formie zasiłku okresowego w wysokości [...] zł. Decyzja ta stała się ostateczna. Po rozpatrzeniu wniosku strony z dnia [...] r. o umorzenie ww. należności ze względu na trudną sytuację materialną, organ I instancji decyzją z dnia [...] r. odmówił umorzenia nienależnie pobranego zasiłku okresowego. W uzasadnieniu decyzji organ wskazał, że podstawą odmowy uwzględnienia wniosku E. J. był brak współpracy z pracownikiem socjalnym. Organ stwierdził, że z poczynionych w toku postępowania ustaleń wynika, iż E. J. , jak sam podawał - utrzymuje się z prac dorywczych, jego dochód z tego tytułu w miesiącach [...] r. wyniósł [...] zł, w lutym [...] zł, a w marcu [...] zł Jednocześnie z ustaleń organu zawartych w przeprowadzonym wywiadzie środowiskowym wynika, że wnioskodawca jest zarejestrowany jako bezrobotny, bez prawa do zasiłku oraz posiada orzeczenie o niepełnosprawności. Również z poczynionych przez organ I instancji ustaleń oraz dostarczonych przez stronę dokumentów wynika, że w [...] r. dokonał wpłaty [...] zł, a w marcu [...] zł tytułem opłat za zużycie gazu. Z tytułu czynszu poniósł następujące wydatki: [...] zł. Na poczet opłat za energię elektryczną E. J. poniósł wydatki: [...] zł. Organ ustalił nadto, że wnioskodawca nie posiada zaległości w spółdzielni mieszkaniowej oraz u dostawców energii elektrycznej i gazu. Dokonywane przez niego wpłaty na poczet czynszu, a także opłat za energię elektryczną i gaz wskazują na znaczną różnicę pomiędzy udokumentowanymi dochodami i wydatkami. Z wywiadu środowiskowego wynika również, że zajmuje [....] mieszkanie o wysokim standardzie, wyposażone w niezbędny sprzęt RTV i AGD. E. J. w odwołaniu od decyzji Prezydenta Miasta S. podnosił, że zaskarżona decyzja zawiera uzasadnienie niezgodne z prawdą. Podał, że jest osobą niepełnosprawną i nie mógł się skontaktować z pracownikiem socjalnym. Kolegium uzasadniając swoją decyzję stwierdziło, że w rozpatrywanej sprawie nie zachodzi szczególnie uzasadniony wypadek w rozumieniu art. 104 ust. 4 ustawy o pomocy społecznej. Przyjęło, że dysproporcja pomiędzy udokumentowanymi dochodami i wydatkami ponoszonymi przez skarżącego wskazuje na to, iż jego dochody są faktycznie wyższe od tych, które zadeklarował podczas wywiadu środowiskowego. W ocenie organu odwoławczego sam fakt, że skarżący legitymuje się orzeczeniem o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności nie daje podstaw do przyjęcia, że w stosunku do strony zachodzą przesłanki do umorzenia nienależnie pobranego świadczenia, w sytuacji, gdy jest w stanie utrzymać duże mieszkanie i na bieżąco regulować opłaty. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w S. E. J. zakwestionował prawdziwość ustaleń dokonanych przez organ oraz wskazał, że uzasadnienie decyzji jest przesadzone oraz, że jest na jego niekorzyść. Wyznaczony w ramach prawa pomocy pełnomocnik, o którego ustanowienie skarżący wystąpił w skardze z dnia [...] r., w piśmie procesowym z dnia [...] r. wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji w całości. W uzasadnieniu pisma, które określił jako "sprecyzowanie żądań skargi oraz zarzutów skarżącego" wskazywał, że skarżący znajduje się w trudnej sytuacji materialnej, która uzasadnia uwzględnienie skargi na decyzję Kolegium z dnia [...] r. Podkreślał, że dokonana przez organ odwoławczy ocena mieszkania skarżącego i jego wyposażenia jest niesłuszna, albowiem lokal ten wymaga gruntownego remontu ze względu na zły stan techniczny oraz miejsca, w których wystąpiła pleśń. Podał również, że terminowe regulowanie należności za media jest możliwe dzięki pomocy rodziny skarżącego oraz pożyczkom udzielanym przez znajomych. Dochód uzyskiwany przez skarżącego pochodzi natomiast w całości z dorywczych prac porządkowych. Pełnomocnik E. J. zwrócił również uwagę na uraz kończyny dolnej, którego doznał skarżący, i który uniemożliwia mu podjęcie pełnej aktywności zawodowej, co umożliwiłoby dokonanie pełnego zwrotu udzielonych mu świadczeń. Podkreślił nadto, że skarżący legitymuje się orzeczeniem o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności z dnia [...] r. Do pisma pełnomocnik załączył kserokopię umowy z dnia [...] r. zawartej przez skarżącego z działającym z upoważnienia Prezydenta Miasta S. Dyrektorem Powiatowego Urzędu Pracy w S. na sfinansowanie wskazanego przez skarżącego szkolenia w zakresie specjalności[...] . Samorządowe Kolegium Odwoławcze w S. w odpowiedzi na skargę wniosło o jej oddalenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w S. zważył, co następuje: Wniesiona skarga nie jest zasadna. Zgodnie z przepisem art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2014 r., poz. 1647 ze zm.) kontrola sądowa zaskarżonych decyzji, postanowień bądź innych aktów, wymienionych w art. 3 § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.) – zwanej dalej: "P.p.s.a.", sprawowana jest przez sądy administracyjne w oparciu o kryterium zgodności z prawem. Zgodnie z art. 134 § 1 P.p.s.a., Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną w niej podstawą prawną. Sądowa kontrola zaskarżonej decyzji według wskazanych wyżej kryteriów wykazała, że została ona wydana zgodnie z przepisami prawa materialnego i procesowego obowiązującymi w dniu jej wydania. Z akt administracyjnych sprawy załączonych do skargi oraz wydanych w sprawie decyzji administracyjnych wynika, że E. J. domagał się umorzenia przyznanego mu w okresie od [..] ze względu na trudna sytuację ekonomiczną oraz problemy zdrowotne. Podstawę umorzenia nienależnie pobranych świadczeń stanowi art. 104 ust. 4 ustawy o pomocy społecznej, zgodnie z którym w przypadkach szczególnie uzasadnionych, zwłaszcza jeżeli żądanie zwrotu wydatków na udzielone świadczenie, z tytułu opłat określonych w ustawie oraz z tytułu nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części stanowiłoby dla osoby zobowiązanej nadmierne obciążenie lub też niweczyłoby skutki udzielanej pomocy, właściwy organ, który wydał decyzję w sprawie zwrotu należności, o których mowa w ust. 1, na wniosek pracownika socjalnego lub osoby zainteresowanej, może odstąpić od żądania takiego zwrotu, umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty. W związku ze złożonym wnioskiem o umorzenie świadczenia z pomocy społecznej, zadaniem organów orzekających w sprawie było zbadanie, czy w rozpoznawanej sprawie zachodzą szczególne okoliczności dotyczące sytuacji majątkowej i zdrowotnej skarżącego, które uzasadniałyby pozytywne rozpoznanie jego wniosku. W szczególności ustalenia te powinny dotyczyć dochodów skarżącego, ponoszonych przez niego wydatków oraz jego sytuacji zdrowotnej. Następnie organ winien dokonać oceny tychże w kontekście przesłanek warunkujących umorzenie nienależnie pobranych świadczeń. W niniejszej sprawie organ I instancji poczynił ustalenia dotyczące sytuacji skarżącego i wyniku analizy zgromadzonej dokumentacji i doszedł do przekonania, że brak jest podstaw do umorzenia należności z uwagi na udokumentowane dysproporcje pomiędzy wykazywanymi przez skarżącego dochodami i ponoszonymi przez niego wydatkami na utrzymanie. W ocenie organu, powyższa okoliczność przemawia za tym, że skarżący ukrywa dochody i nie ujawnia rzeczywistego stanu majątkowego. Kolegium podzieliło stanowisko organu I instancji. W ocenie sądu, dokonane przez organy administracji ustalenia oraz ich ocena w zestawieniu z obowiązującymi przepisami prawa jest prawidłowa. Podkreślić należy, w kontekście przepisu art. 98 ustawy o pomocy społecznej, że trudna sytuacja dochodowa, nie zawsze stoi na przeszkodzie domaganiu się zwrotu nienależnie pobranego świadczenia. Przepis ten stanowi bowiem, że świadczenia nienależnie pobrane podlegają zwrotowi od osoby lub rodziny korzystającej ze świadczeń z pomocy społecznej, niezależnie od dochodu rodziny. Art. 104 stosuje się odpowiednio. Warunkiem umorzenia nienależnie pobranego świadczenia jest zatem wystąpienie szczególnych okoliczności, które czyniłyby żądanie zwrotu nieuzasadnionym. W rozpoznawanej sprawie, co prawidłowo ustaliły organy, nie zachodzą szczególne okoliczności uzasadniające umorzenie należności, do których zwrotu został zobowiązany skarżący. Wykazywane przez skarżącego dochody i ponoszone przez niego wydatki, tylko na opłaty związane z utrzymaniem mieszkania i mediów, wskazują na posiadanie przez niego innych źródeł dochodu. W takim przypadku to na skarżącym, jako osobie ubiegającej się o umorzenie nienależnie pobranych świadczeń spoczywał obowiązek wykazania jakie są jego rzeczywiste dochody. Współpraca z organem powinna polegać na dostarczeniu wszelkich wiarygodnych informacji o sytuacji majątkowej tak, aby organ miał pełen obraz i mógł w sposób pełny dokonać jej oceny. W myśl art. 8 ustawy o pomocy społecznej, za dochód uważa się sumę miesięcznych przychodów z miesiąca poprzedzającego złożenie wniosku lub w przypadku utraty dochodu z miesiąca, w którym wniosek został złożony, bez względu na tytuł i źródło ich uzyskania, jeżeli ustawa nie stanowi inaczej. Pomniejszeń tego dochodu, które enumeratywnie wymienia ustawa skarżący nie wykazał. Z definicji ustawowej dochodu wynika zatem, że dochodem są również środki pieniężne otrzymane od innych osób. Skarżący powinien zatem, ubiegając się o umorzenie nienależnie pobranych świadczeń wskazać, jakie kwoty, kiedy i od kogo otrzymał, aby umożliwić pracownikowi socjalnemu weryfikację tych informacji. Sąd nie podziela stanowiska skarżącego, że ogólne wskazanie, z którego wynika, że w utrzymaniu pomagają mu rodzina i znajomi, w sytuacji, gdy nie podał on wysokości dochodów uzyskiwanych z tego tytułu, jest wystarczające dla prawidłowej oceny jego sytuacji. W świetle poczynionych w tej sprawie ustaleń nie ulega wątpliwości, że wykazywane przez skarżącego dochody nie pokrywały wydatków na mieszkanie, opłacenie mediów i codzienne utrzymanie – zakupy żywności, odzieży, środków czystości. Zasadnie zatem organy obu instancji uznały, że brak jest w tej sprawie przesłanek do umorzenia nienależnie pobranego świadczenia. Podkreślenia bowiem wymaga, że w tej sytuacji brak jest podstaw do uznania, iż zachodzi szczególnie uzasadniony przypadek, o którym mowa w art. 104 ust. 4 ustawy o pomocy społecznej chociażby ze względu na dysproporcje pomiędzy wykazanym dochodem a rzeczywistą sytuacją majątkową skarżącego. W ocenie sądu, nie należy przypisywać zasadniczego znaczenia dokonanej przez organ ocenie wyposażania mieszkania i którą to ocenę skarżący kwestionuje. Zasadnicze znaczenie dla rozstrzygnięcia niniejszej sprawy ma bowiem sytuacja dochodowa skarżącego, której wobec braku dostatecznych informacji ze strony skarżącego nie można ustalić, a która wskazuje na inną sytuację dochodową aniżeli to podaje skarżący regulując na bieżąco wysokie rachunki za utrzymanie mieszkania z nieujawnionych źródeł dochodu. Przepisy ustawy o pomocy społecznej nie zawierają definicji legalnej pojęcia "przypadku szczególnie uzasadnionego", jednak biorąc pod uwagę redakcję art. 98 i art. 104 ust. 4, należałoby przyjąć, że pod pojęciem tym można rozumieć takie sytuacje, które mają charakter nadzwyczajny i w takim stopniu rzutują na sytuację osoby zobowiązanej do zwrotu, iż nieuzasadnionym byłoby egzekwowanie nienależnie pobranego świadczenia. W szczególności, w ocenie sądu, może to dotyczyć takich sytuacji, gdy osoba zobowiązana do zwrotu korzysta ze świadczeń z pomocy społecznej i zwrot nienależnie pobranego świadczenia spowodowałby znaczne pogorszenie jej sytuacji. W takim przypadku odmowa umorzenia należności prowadziłaby do sytuacji, w której udzielane z pomocy społecznej świadczenia byłyby następnie zwracane temu samemu organowi, co w oczywisty sposób przeczy idei pomocy społecznej. Sytuacja taka jednak w niniejszej sprawie nie zachodzi bowiem, jak słusznie zauważył organ, skarżący posiada możliwości uzyskania dodatkowego dochodu, chociażby poprzez wynajęcie części mieszkania. Przede wszystkim jednak skarżący posiada środki na utrzymanie, co przesądza o tym, że brak jest podstaw do uznania, iż zachodzi szczególnie uzasadniony przypadek, a w konsekwencji, że ziściły się przesłanki do umorzenia nienależnie pobranego świadczenia. Sąd zauważa, że sytuacja zdrowotna, na którą powołuje się skarżący również budzi wątpliwości co do możliwości podjęcia przez skarżącego jakiejkolwiek pracy. Z jednej strony skarżący przedkłada orzeczenie o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności, z drugiej zaś kserokopię umowy dotyczącej szkolenia, w którym bierze udział w okresie od [...] r., organizowanego przez[...] , w zakresie specjalności wymagającej bardzo dobrego stanu zdrowia[...] . Reasumując, sąd stwierdził, że zaskarżonej decyzji nie można zarzucić braku legalności, w tym przekroczenia granic uznania administracyjnego. W ocenie sądu, organy orzekające w sprawie dokonały prawidłowej oceny przesłanek umorzenia nienależnie pobranego świadczenia określonych w art. 104 ust. 4 ustawy o pomocy społecznej oraz - w odniesieniu do tychże- sytuacji skarżącego, co skutkowało wydaniem zgodnych z prawem decyzji. Z tych względów, na podstawie art. 151 P.p.s.a. sąd skargę oddalił. Wynagrodzenie dla pełnomocnika ustanowionego na zasadzie prawa pomocy Sąd przyznał na podstawie art. 250 P.p.s.a.