SA/Sz 458/02

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA M. Włodarczak-Siuda, Sędziowie NSA M. Kowalewska (spr.), A. Windak, Protokolant K. Chudy, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 23 marca 2004r. sprawy ze skargi B. B., H. W., T. S. i S. B. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...]r. Nr [...] w przedmiocie odmowy wydania poświadczenia własności gospodarstwa rolnego i jego przynależności I. u c h y l a zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję Starosty z dnia [...]r. Nr [...], II. nie orzeka o wstrzymaniu wykonania zaskarżonej decyzji. Wnioskiem z dnia [...]r. Pani A. B. wystąpiła do Kierownika Urzędu Rejonowego w [...] o uznanie, iż jej mąż A. B. stał się właścicielem gospodarstwa rolnego, położonego w miejscowości [...]stanowiącego działkę nr [...] o pow. [...]ha, którego był posiadaczem. W wyniku przeprowadzonego postępowania administracyjnego Kierownik Urzędu Rejonowego w [...] decyzją z dnia [...]r. nr [...] stwierdził brak podstaw do uznania prawa własności A. B. do ww. nieruchomości. W dniu [...]r. do Urzędu Rejonowego w [...] wpłynął kolejny wniosek Pani A. B. o nadanie jej prawa własności do ww. nieruchomości. Po rozpatrzeniu powyższego wniosku Kierownik Urzędu Rejonowego w [...] w decyzji z dnia [...]r. nr [...] stwierdził brak podstaw prawnych do nadania działki. W wyniku postępowania odwoławczego zakończonego wyrokiem Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 20 czerwca 2000 r., sprawa z wniosku Pani A. B. została przekazana Starostwu do ponownego rozpatrzenia. W związku z tym, że skarżąca zmarła, w jej miejsce wstąpili spadkobiercy: H. W., T. S., B. B. i S. B. Starosta [...] po ponownym rozpoznaniu sprawy, decyzją z dnia [...]r. nr [...] umorzył postępowanie w przedmiotowej sprawie, ponieważ stało się zdaniem organu bezprzedmiotowe. W uzasadnieniu decyzji podano, że w chwili wystąpienia Pani A. B. z wnioskiem o nadanie prawa własności przedmiotowej nieruchomości, stanowiła ona własność Skarbu Państwa i została w dniu [...]r. sprzedana osobie trzeciej. Wobec powyższego, zdaniem organu postępowanie należało umorzyć. Od ww. decyzji odwołanie wnieśli spadkobiercy A. i A. B. zarzucając, że decyzja organu nie uwzględnia orzeczenia, wskazań i zaleceń zawartych w wyroku NSA z dnia 29 czerwca 2000 r. Decyzją z dnia [...]r. nr [...] Wojewoda uchylił zaskarżoną decyzję w całości i przekazał sprawę do ponownego rozpatrzenia. Organ wskazał, iż odwołanie skarżących zasługuje na uwzględnienie, gdyż nie znajduje uzasadnienia w przepisach kodeksu postępowania administracyjnego wydanie decyzji o umorzeniu postępowania kończącej formalnie postępowanie w sprawie, w której strona jest zainteresowana uzyskaniem decyzji merytorycznej po dokładnym ustaleniu okoliczności faktycznych. W wyniku ponownie przeprowadzonego postępowania wyjaśniającego ustalono, że: A. B. protokołem zajęcia gospodarstwa poniemieckiego z dnia [...]r. wszedł w posiadanie gospodarstwa rolnego w [...]. W skład gospodarstwa wchodziło [...] ha ziemi, dom mieszkalny ( w stanie dobrym), stodoła i szopa. Zaświadczeniem z dnia [...]r. [...]. powierzono Panu A. B. w tymczasowy zarząd w/w gospodarstwo. Z zebranych w toku postępowania dokumentów wynika, iż w latach [...] część gruntów gospodarstwa została przekazana pod zalesienie i w rezultacie pozostało ich [...] ha. W dniu [...]r. Pan A. B. zmarł, a gospodarstwem zajęła się jego żona A. B., która w [...]r. wystąpiła do Urzędu Gminy [...] z wnioskiem o przeniesienie na nią prawa własności gospodarstwa rolnego. Jednakże w teczce archiwalnej gospodarstwa brak jest dokumentów potwierdzających prawo własności Państwa B. do przedmiotowej nieruchomości. Z otrzymanych przez Starostwo informacji z księgi meldunkowej wynika, iż Pani A. B. zameldowana była w miejscowości [...] od dnia [...]r. do dnia [...]r. Po wymeldowaniu z [...] wyjechała do [...], gdzie podjęła pracę zarobkową w [...]. W tym czasie gospodarstwo rolne w [...] Pani B. wydzierżawiła - najpierw Panu B. H., a następnie Państwu A. i S. Z. Z treści otrzymanych z Ośrodka Dokumentacji Geodezyjnej i Kartograficznej w [...] archiwalnych dokumentów techniczno-prawnych wynika, że regulacji gospodarstw osadniczych na [...] (jej wyniki stanowiły podstawę ustaleń zawartych w orzeczeniach o wykonaniu aktów nadania) dokonano w latach [...]. W sporządzonych w roku [...]: wykazie uczestników regulacji, wykazie ustalenia stanu władania i rejestrze pomiarowo-klasyfikacyjnym osoby A. B. nie wykazano (jej mąż A. B. w tym czasie już nie żył). Stąd należy założyć, że w procesie regulacyjnym udziału nie brała i nie otrzymała aktu nadania oraz orzeczenia o wykonaniu aktu nadania. W rejestrze gruntów prowadzonym dla [...], założonym w czerwcu [...]r., a więc po procesie regulacji, zabudowana działka nr [...] o pow. [...] ha stanowi własność Skarbu Państwa - Państwowego Funduszu Ziemi. Ponadto w wyniku postępowania ustalono, że w chwili wystąpienia Pani A. B. z wnioskiem o nadanie gospodarstwa rolnego, działka nr [...] o pow. [...]ha wraz z zabudowaniami stanowiła własność Skarbu Państwa. Decyzją z dnia [...]r. nr [...] Wojewoda przekazał przedmiotową nieruchomość nieodpłatnie na własność Gminy [...]. Następnie powyższa nieruchomość w dniu [...]r. została przez Gminę sprzedana osobom trzecim. Zgodnie z art. 2 dekretu z dnia 6 września 1951r. o ochronie i uregulowaniu własności osadniczych gospodarstw chłopskich na obszarze Ziem Odzyskanych ( Dz. U. 46 poz. 340 z 1951r. z późn. zm.) "osoby, które posiadają gospodarstwa rolne i prowadzą je osobiście lub przez członków rodziny żyjących z nimi we wspólności gospodarczej, a do dnia wejścia w życie niniejszego dekretu nie nabyły ich własności, stają się z mocy prawa właścicielami tych gospodarstw". Na podstawie zebranych dokumentów dowodowych w przedmiotowej sprawie stwierdzono, że w dniu 7 września 1951r. - tj. w dniu wejścia w życie w/w dekretu, Pan A. B. żył i prowadził gospodarstwo, w którego posiadanie wszedł na podstawie wcześniej wymienionego protokołu zajęcia gospodarstwa poniemieckiego. Ponadto do dnia 7 września 1951r. nie uzyskał dokumentu potwierdzającego własność. W związku z powyższym należy uznać, iż Pan A. B., stał się z mocy prawa właścicielem posiadanego gospodarstwa rolnego. Jednakże aktualny stan prawny i faktyczny przedmiotowej nieruchomości uniemożliwia wydanie spadkobiercom A. i A. B., na podstawie art. 6 ww. dekretu, orzeczenia o wykonaniu aktu nadania gospodarstwa, gdyż nieruchomość ta została zbyta przez Gminę [...] małżonkom – N. i K. I. i prawo ich zostało ujawnione w księdze wieczystej [...], prowadzonej przez Sąd [...]. W tym stanie rzeczy spadkobiercy Państwa A. i A. B. mogą dochodzić roszczeń odszkodowawczych na drodze cywilnej - przed sądem powszechnym. W odwołaniu od powyższej decyzji odwołujący wniósł o ponowne rozpoznanie sprawy i wydanie decyzji spełniającej oczekiwania odwołującego a w szczególności o: -uznanie, że oboje nieżyjący rodzice A. i A. B. byli właścicielami opisanego gospodarstwa rolnego, gdyż wydana decyzja uznaje właścicielem jedynie ojca, - uwzględnienie w niniejszej sprawie załączonych dokumentów z prowadzonej regulacji gruntów na terenie [...]w roku [...]i uczestników tej regulacji oraz oświadczeń świadków, - zwrot opisanej nieruchomości rolnej rodziców położonej w miejscowości [...], a jeżeli z przyczyn prawnych obecnie niemożliwy jest zwrot, przyznanie rekompensaty zamiennej odpowiadającej rozmiarom mienia tj. grunty rolne [...] ha, budynek mieszkalny i gospodarczy, - rozważenie kwestii dochodzenia przez odwołującego się odszkodowania. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...]utrzymując w mocy rozstrzygnięcie organu I instancji wskazało, że zgodnie z art. 2 dekretu z dnia 6 września 1951r. o ochronie i uregulowaniu własności osadniczych gospodarstw chłopskich na obszarze Ziem Odzyskanych ( Dz. U. Nr 46, poz. 340 ze zm.) "osoby, które posiadają gospodarstwa rolne i prowadzą osobiście lub przez członków rodziny żyjących z nimi we wspólności gospodarczej, a do dnia wejścia w życie niniejszego dekretu nie nabyły ich własności stają się z mocy prawa właścicielami tych gospodarstw". W celu poświadczenia własności gospodarstwa rolnego i jego przynależności starosta wydaje z urzędu akty nadania, które zawierają określenie osób uprawnionych oraz powierzchni gruntów i innych składników gospodarstwa rolnego (art. 5 ust.1 dekretu). W ocenie Kolegium nie może być wątpliwości, że osobami uprawnionymi w świetle cytowanych przepisów są osoby, które posiadają gospodarstwo rolne i prowadzą je osobiście lub przez członków rodziny, żyjących z nimi we wspólności gospodarczej. Państwo B. B., S.·B., H. W. i T. S. nie spełniają ·powyższych warunków albowiem nie są posiadaczami przedmiotowego gospodarstwa rolnego położonego w [...], działka nr [...] o pow. [...]ha i nie prowadzą tego gospodarstwa osobiście lub przez członków rodziny, żyjących z nimi we wspólności gospodarczej. Wyżej wymienione okoliczności uniemożliwiają zdaniem Kolegium wydanie stronie skarżącej aktów nadania poświadczających własność omawianego gospodarstwa rolnego. Kolegium nie dostrzega również możliwości przyznania w drodze decyzji administracyjnej rekompensaty zamiennej odpowiadającej rozmiarom przedmiotowego gospodarstwa. W skardze do Naczelnego Sądu Administracyjnego Ośrodek Zamiejscowy w Szczecinie skarżący wniósł o uznanie, że: - rodzice są właścicielami gospodarstwa na podstawie art. 2 ust. 1 i ust. 2 dekretu z 1951 r., - rodzice posiadali akt nadania, o którym mowa w art. 28 ust. 1 i ust. 2 dekretu z 1946 r., ponadto, żeby: - zobowiązać starostę do wydania "duplikatu" aktu nadania na podstawie art.2 dekretu z 1951 r., z datą 7 września 1951 r., - ustalić i stwierdzić, że przejęcie w [...] r. gruntów rolnych gospodarstwa rodziców przez [...] za zaległe zobowiązania (podatek gruntów i obowiązkowe dostawy) i zaliczenie ich do Państwowego Funduszu Ziemi bez orzeczenia sądowego odbyło się sprzecznie z obowiązującym prawem, - ustalenie i stwierdzenie, że zawłaszczenie w [...] r. budynku mieszkalnego i gospodarczego wyłącznie na podstawie inwentaryzacji gminy [...]jest niezgodne z prawem, - stwierdzenie nieważności (uchylenie) decyzji o przekazaniu gminie [...]bezpłatnie działki rolnej rodziców skarżących, - unieważnienie uchwały Rady Miasta i Gminy w [...]w przedmiocie zbycia nieruchomości. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie z uzasadnieniem jak w rozstrzygnięciu. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Sądowa kontrola zaskarżonej decyzji prowadzona na podstawie art. 3 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270) wykazała, że skarga jest zasadna. Właściwość Sądu ustalono na podstawie art. 97 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. (Dz. U. Nr 153, poz. 1271) przepisy wprowadzające ustawę - Prawo o ustroju sądów administracyjnych i ustawę - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. W myśl tego przepisu sprawy, w których skargi zostały wniesiono do Naczelnego Sądu Administracyjnego przed dniem 1 stycznia 2004 r. i postępowanie nie zostało zakończone, podlegają rozpoznaniu przez właściwe wojewódzkie sądy administracyjne. Przechodząc do oceny zgodności z prawem zaskarżonej decyzji, w ocenie Sądu Administracyjnego przede wszystkim należy zwrócić uwagę, iż sprawa odmowy poświadczenia własności była poddana kontroli Naczelnego Sądu Administracyjnego, który wyrokiem z dnia 29 czerwca 2000r. sygn. akt SA/Sz - 1023/2000, uchylił decyzję Wojewody z dnia [...]r. i poprzedzającą ją decyzję Kierownika Urzędu Rejonowego w [...]z dnia [...]r. Równocześnie należy podkreślić, że zgodnie z art. 153 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, ocena prawna i w konsekwencji wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w orzeczeniu Sądu wiąże w sprawie ten Sąd oraz organ, którego działania lub bezczynność były przedmiotem zaskarżenia. Sformułowana w tym artykule zasada, w myśl, której ocena prawna i w konsekwencji wskazania co do dalszego postępowania wyrażona w orzeczeniu Sądu wiąże w sprawie ten Sąd oraz organ oznacza, że także w przyszłości, ilekroć dana sprawa będzie przedmiotem rozpoznania przez ten Sąd i organ, będą oni związani oceną prawną i wskazaniami wyrażonymi w tym orzeczeniu, jeżeli nie zostaną one uchylone w prawem określonym trybie i oczywiście o ile nie uległy zmianie przepisy prawne stanowiące podstawę oceny w danej sprawie. Sąd uchylając decyzje wskazał, że "z uwagi na brak sporu co do ustaleń faktycznych dotyczących lat [...], organy winny zanalizować jakie przepisy winny mieć zastosowanie w tak ustalonym stanie faktycznym. Zdaniem Sądu interpretując art. 2 przez pryzmat art. 21 ust.2 pkt 2 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. w kontekście art.3 ww. dekretu z dnia 6 września 1951 r. oraz art. 17 i art.18 ust.2 ww. dekretu z dnia 6 września 1946 r. można przyjmować, że obecnie otrzymanie na własność ww. nieruchomości rolnej (o pow. [...]ha jako części byłego gospodarstwa rolnego o pow. [...] ha, w którego posiadanie został wprowadzony przez władze państwowe A. B. w [...]r.) mogłoby nastąpić w drodze aktu nadania niejako z mocą wsteczną (z dniem [...]r.). W owym akcie nadania powinni być wymienieni ci osadnicy (repatrianci), którzy zostali wprowadzeni we władanie państwowej nieruchomości rolnej w wyniku działań organów administracji rolnej i byli posiadaczami takiej nieruchomości, a zarazem użytkownikami takiej nieruchomości w dniu [...]r. Przy wydaniu orzeczenia o wykonaniu aktu nadania na podstawie art.6 ust.1 ww. dekretu z dnia 6 września 1951 r. po śmierci osoby (osób) wymienionej (-ych) w akcie nadania, należy przyjąć, że adresatami takiego orzeczenia mogą być spadkobiercy osoby (osób) wymienionej (-ych) w akcie nadania." Cytowany przepis ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi rodzi obowiązek podporządkowania się tej ocenie przez organ. Ciążący na organie obowiązek może być wyłączony tylko w przypadku istotnej zmiany stanu prawnego lub faktycznego, a także po wzruszeniu wyroku pierwotnego w drodze rewizji nadzwyczajnej. Ponieważ w sprawie niniejszej nie mamy do czynienia z sytuacją, o której mowa wyżej, organy były związane wynikającymi z oceny prawnej wskazaniami co do dalszego prowadzenia sprawy, wyrażonymi w wyroku Sądu. Nadal obowiązuje dekret z 6 września 1951 r., który ma zastosowanie już tylko do spraw niezakończonych tj. tryb administracyjny daje możliwość uregulowania spraw własnościowych tych wszystkich, którzy objęli ziemię w posiadanie przed dniem wejścia w życie ustawy z 12 marca 1958 r. o sprzedaży państwowych nieruchomości (...), a nie uzyskali dokumentu poświadczającego własność gospodarstwa i orzeczenia wykonawczego. Organ nie wskazał też na zmianę stanu faktycznego sprawy, bo za taką nie można uznać sprzedaży gospodarstwa przez Skarb Państwa na rzecz osoby trzeciej, w sytuacji nie wykazania, że nastąpiła utrata własności przez uprawnionych z dekretu z 6 września 1951 r. Nie może też uzasadniać rozstrzygnięcia organu fakt ujawnienia nabywców w księdze wieczystej. Podstawowa zasada wyrażona w art. 3 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece (Dz. U. Nr 19, poz. 147 ze zm.), który brzmi "domniemywa się, że prawo jawne z księgi wieczystej jest wpisem zgodnie z rzeczywistym stanem prawnym" wyklucza jakąkolwiek kontrolę w postępowaniu administracyjnym, dotyczącą treści wpisów własności w tychże księgach. Zauważyć jednocześnie należy, że w systemie obowiązującego prawa dokonanie wpisu w księdze wieczystej nie pociąga za sobą samo przez się zmiany stanu prawnego nieruchomości. Stosownie do przepisu art. 3 ust. 1 ustawy o księgach wieczystych i hipotece tylko domniemywa się, że prawo jawne z księgi wieczystej jest wpisane zgodnie z rzeczywistym stanem prawnym. Jest to domniemanie iuris tantum i jako takie może być obalone przez przeciwstawienie mu dowodu przeciwnego. Uznając zatem, że nie nastąpiła również zmiana stanu faktycznego i prawnego, bez naruszenia art. 153 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, przy ponownym rozpoznaniu sprawy organy nie mogły pominąć oceny prawnej zawartej w wyroku Sądu z 29 czerwca 2000r. W analogiczny sposób związany jest Sąd rozstrzygający ponownie skargę wniesioną od decyzji wydanej po rzeczonym wyroku. Zauważyć należy, że przepisy art. 1 i 2 dekretu z dnia 6 września 1951 r. o ochronie i uregulowaniu własności osadniczych gospodarstw chłopskich na obszarze Ziem Odzyskanych (Dz. U. z dnia 7 września 1951 r. Nr 46, poz. 340) wyraźnie precyzowały, że dekret ten dotyczy gospodarstw rolnych nadanych w trybie osadnictwa rolnego na obszarze Ziem Odzyskanych i odnosi się do osób, które na dzień 7 września 1951 r. posiadają (posiadacz samoistny) gospodarstwa rolne, prowadzą je osobiście i przez członków rodziny żyjących z nimi we wspólności gospodarczej, a do dnia wejścia w życie tego dekretu - nie nabyły ich własności. Z taką sytuacją mamy do czynienia w niniejszej sprawie. Jakkolwiek A. B. przekazano gospodarstwo rolne w tymczasowy zarząd jeszcze w dacie obowiązywania dekretu z 1944 r. to jednak nie otrzymał aktu nadania mocą którego nabyłby prawo własności. Na podstawie dekretu z dnia 6 września 1951 r. uwłaszczenie nastąpiło z mocy samego prawa i to w dacie 7 września 1951 r. Nie było istotne czy osadnik otrzymał akt nadania. W celu poświadczenia własności gospodarstwa rolnego i jego przynależności starosta zobowiązany został do wydania z urzędu aktu nadania. Akt nadania potwierdzał jedynie fakt nabycia własności z mocy prawa w dacie 7 września 1951 r. gospodarstwa rolnego, inwentarza, zabudowań. Ustawodawca po dacie 7 września 1951 r. co prawda nadal przewidział wydawanie orzeczeń o wykonaniu aktu nadania, jednakże miały one charakter jedynie deklaratoryjny, porządkowy, umożliwiający dokonanie wpisów w księgach wieczystych. Orzeczenia o wykonaniu aktu nadania określały granice gospodarstwa rolnego a prawomocne są podstawą wpisu w księdze wieczystej zgodnie z art. 6 ust.2 ww. dekretu. Prawo zatem własności nie może być ujawnione w księdze wieczystej bez orzeczenia o wykonaniu aktu nadania. Zgodnie z art. 7 dekretu z dnia 6 września 1951 r. władza nie może zmieniać granic gospodarstw rolnych po wydaniu aktu nadania, przed jego wydaniem jedynie w związku regulacją i gdy jest to potrzebne dla racjonalnego rozmieszczenia gospodarstw, a poczynając od 29 kwietnia 1955 r. również po akcie nadania wskutek przejęcia gospodarstwa na własność państwa (gospodarstwa opuszczone, podupadłe, za zaległości). Nie oznacza to jednak, że poprzez własne działanie właściciel nie mógł doprowadzić do zmiany stanu posiadania. Zgodnie bowiem z przepisem art.8 ww. dekretu w przedmiocie zbycia, dzierżawienia gospodarstwa rolnego i zastawu gospodarstw rolnych stosuje się odpowiednio przepisy dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. R. P. z 1945 r. Nr 3, poz. 13), przepis ograniczający obrót utracił moc z dniem 26 lipca 1957 r. Z zebranego w sprawie materiału i stanowiącego podstawę dokonanych w sprawie ustaleń, niezakwestionowanych przez organy wynika, że A. B. był właścicielem spornego gospodarstwa rolnego na dzień 7 września 1951 r. Organ nie wykazał jednak wystąpienia okoliczności przemawiających za przejściem prawa własności A. B. na rzecz Skarbu Państwa czy osoby trzeciej. Brak takiej oceny uzasadnia zarzut popełnienia przez organy błędów subsumcyjnych i w konsekwencji naruszenia powołanych przepisów prawa. Jakkolwiek akt nadania potwierdza własność gospodarstwa na dzień 7 września 1951 r. to wydanie orzeczenia o wykonaniu aktu nadania winno uwzględniać stan faktyczny z dnia jego wydania. Skoro bowiem orzeczenie o wykonaniu aktu nadania ma stanowić podstawę ujawnienia prawa własności w księdze wieczystej, to jego rozstrzygnięcie musi być zgodne ze stanem faktycznym. Oznacza to, iż należy ustalić w dacie orzekania o wykonaniu aktu nadania, granice gospodarstwa oraz oszacować je. Wiąże się to również z przeprowadzeniem postępowania zgodnie z art. 7 i 77 kpa i wyjaśnienia czy właściciel nie wyzbył się czy też nie utracił własności gospodarstwa. Brak jest natomiast wobec powyższego podstawy co do rozstrzygania w ramach niniejszego postępowania sądowego o nieważności decyzji o przekazaniu gminie [...]bezpłatnie działki rolnej rodziców skarżących, czy unieważnienie uchwały Rady Miasta i Gminy w [...]w przedmiocie zbycia nieruchomości. Mając powyższe uchybienia na uwadze należało na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i art. 152 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi orzec jak w sentencji.