SA/Sz 992/03

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie w składzie następującym : Przewodniczący Sędzia NSA Danuta Strzelecka – Kuligowska Sędziowie: Sędzia WSA Marzena Iwankiewicz Asesor WSA Arkadiusz Windak /spr./ Protokolant st. sekr. sąd. Małgorzata Frej po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 20 stycznia 2005 r. sprawy ze skargi B. R.-M. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z dnia [...] r. , [...] w przedmiocie odmowy nieodpłatnego nabycia prawa własności nieruchomości I. u c h y l a zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję Burmistrza Miasta i Gminy [...] z dnia [...] r. Nr [...] , II. zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu. Burmistrz Miasta i Gminy [...] , na podstawie art. 1 ustawy z dnia 26 lipca 2001 r. o nabywaniu przez użytkowników wieczystych prawa własności nieruchomości (Dz. U. Nr 113, poz. 1209), decyzją z dnia [...] r.,nr [...] odmówił W. K. i B. R,-M. nieodpłatnego nabycia prawa własności nieruchomości, położonej w [...] przy ul.[...], oznaczonej w ewidencji jako działka nr [...] , o pow. [...] ha z obrębu [...], ujawnionej w księdze wieczystej KW nr[...] , będącej w użytkowaniu wieczystym W. K. w udziale do [...] części i B. R.-M. w udziale do [...] części. Podstawą dokonanego przez organ rozstrzygnięcia stało się ustalenie, iż nieruchomość leżąca w [....] przy ulicy [...] będąca w użytkowaniu wieczystym W. K. i B. R.-M. stała się własnością Skarbu Państwa na podstawie dekretu z dnia 8 marca 1946 r. o majątkach opuszczonych i poniemieckich (Dz. U. Nr 13, poz. 87). Burmistrz Miasta i Gminy [...] stwierdził, że ustawa z dnia 26 lipca 2001 r. o nabywaniu przez użytkowników wieczystych prawa własności nieruchomości (Dz. U. z 2001 r. Nr 113, poz. 1209) ma zastosowanie tylko i wyłącznie do takich nieruchomości, które posiadają obecnie charakter rolny lub są zabudowane na cele mieszkaniowe najdują się na obszarze Ziem Odzyskanych lub b. Wolnego Miasta Gdańska oraz były nadane w trybie osadnictwa rolniczego i zostały wymienione w dekrecie z dnia 6 września 1951 r. Ponadto, prawo użytkowania wieczystego przedmiotowej nieruchomości zostało nabyte na podstawie przepisów ustawy z dnia 14 lipca 1961 r. o gospodarce terenami w miastach i osiedlach (Oz:, U. z 1969 r. Nr 22, poz. 159), o czym świadczy akt notarialny z dnia 15 marca 1960 r. Z uwagi na to, iż ustawa dotyczy tylko i wyłącznie nieruchomości gruntowych nadanych w trybie dekretu z 6 września 1951 r., tym samym wnioskodawczynie nie spełniały ustawowych przesłanek wynikających z art. 1 w/w ustawy z dnia 26 lipca 2001 r. Od powyższej decyzji odwołanie do Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] złożyła B. R.-M., w którym podniosła, że w jej ocenie spełnia warunki zawarte w ustawie z dnia 26 lipca 2001 r. Zdaniem odwołującej się, organ I instancji zastosował w sposób nieprawidłowy zawężającą interpretację przepisów ustawy o nabywaniu przez użytkowników wieczystych prawa własności nieruchomości. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...] , w wyniku rozpatrzenia sprawy na skutek wniesionego odwołania, powołując się na art. 138 § 2 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jednolity: Dz. U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071 ze zm.) i art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 26 lipca 2001 r. o nabywaniu przez użytkowników wieczystych prawa własności nieruchomości (Dz. U. Nr 113, poz. 1209 ze zm.), decyzją z dnia [...] r., nr [...] , utrzymało w mocy orzeczenie organu I instancji. W uzasadnieniu decyzji organ przywołał art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 26 lipca 2001 r. o nabywaniu przez użytkowników wieczystych prawa własności nieruchomości (Dz. U. Nr 113, poz. 1209 ze zm.), z którego wynika, że osobom fizycznym będącym w dniu 26 maja 1990 r. oraz w dniu wejścia w życie tej ustawy użytkownikami wieczystymi i współużytkownikami wieczystymi nieruchomości położonych na obszarach Państwa Polskiego wymienionych w dekrecie z dnia 6 września 1951 r. o ochronie i uregulowaniu własności osadniczych gospodarstw chłopskich na obszarze Ziem Odzyskanych (Dz. U. Nr 46, poz. 340 ze zm.): 1. zabudowanych na cele mieszkaniowe, 2. stanowiących nieruchomości rolne, przysługuje roszczenie o nieodpłatne nabycie prawa własności tych nieruchomości. Natomiast z ust. 2 art. 1 tejże ustawy wynika, że na wniosek osoby, o której mowa w ust. 1, a także osoby fizycznej będącej jej następcą prawnym, złożony nie później niż w ciągu roku od dnia wejścia w życie ustawy, starosta - w odniesieniu do nieruchomości Skarbu Państwa albo wójt (burmistrz. prezydent miasta) lub marszałek województwa - w odniesieniu do nieruchomości będącej własnością jednostki samorządu terytorialnego, wydaje decyzję o nabyciu prawa własności nieruchomości. Na podstawie zgromadzonego w aktach sprawy materiału dowodowego Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...] uznało, że w przedmiotowej sprawie nie został spełniony warunek, o którym stanowi ust. 1 art. 1 ustawy z dnia 26 lipca 2001 r., bowiem w dniu [...] r. w stosunku do nieruchomości składającej się z działki nr [...] położonej w [...] przy ul. [...] użytkownikami wieczystymi byli B. R. w udziale do [...] części (dowód: umowa sprzedaży zawarta w formie aktu notarialnego Rep. "A" nr [...] z dnia [...] r.) oraz A. i A. C. w udziale do [...] części (dowód: umowa sprzedaży zawarta w formie aktu notarialnego Rep. "A" nr [...] z dnia [...] r.). Użytkownikami wieczystymi przedmiotowej działki w dniu wejścia w życie ustawy o nabywaniu przez użytkowników wieczystych prawa własności nieruchomości byli B. R.-M. w udziale do [...] części oraz W. K. do [...] części (dowód: odpis z Księgi Wieczystej nr [...] z dnia [...] r.). Zdaniem organu odwoławczego, z wobec powyższych okoliczności nie może mieć zastosowania w sprawie również zapis zawarty w ust. 2 art. 1 ustawy dotyczący osób fizycznych będących następcami prawnymi dotychczasowych użytkowników wieczystych danej nieruchomości bowiem odnosi się on do następców prawnych po osobach fizycznych będących w dniu 26 maja 1990 r. oraz w dniu wejścia w życie ustawy użytkownikami wieczystymi lub współużytkownikami wieczystym nieruchomości. B. R.-M. wniosła na tą decyzję skargę do Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie Ośrodka Zamiejscowego w Szczecinie. W jej uzasadnieniu podała m.in., że rodzice W.K., tj. A. C. oraz A. C. zmarli przed dniem 26 maja 1990 r. (matka – [...] r., a ojciec [...] r.). Zatem w dniu 26 maja 1990 r. W.K. była faktycznie użytkownikiem wieczystym nieruchomości lecz nie miała jeszcze zakończonego postępowania spadkowego. Skarżąca podkreśliła, że w dniu 26 maja 1990 r. oraz w dniu wejścia w życie ustawy była współużytkownikiem wieczystymi nieruchomości, nie skorzystała z uwłaszczenia mienia, o którym mowa w art. 56a ustawy z dnia 30 sierpnia 1996 r. o komercjalizacji i prywatyzacji przedsiębiorstw państwowych, nie korzystał z uwłaszczenia również jej małżonek, zaś nieruchomość położona jest na obszarze Ziem Odzyskanych. Odpowiadając na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...] wniosło o jej oddalenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie z w a ż y ł, co następuje: Z mocy art. 85 i art. 97 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Przepisy wprowadzające ustawę prawo o ustroju sądów administracyjnych i ustawę prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1271) sprawy, w których skargi zostały wniesione do Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie – Ośrodka Zamiejscowego w Szczecinie przed dniem 1 stycznia 2004 r. i postępowanie nie zostało zakończone, podlegają rozpoznaniu przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie na podstawie przepisów ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.). Przeprowadzona, zgodnie z art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269) sądowa kontrola zaskarżonej decyzji ostatecznej dokonana według kryterium zgodności z prawem materialnym i przepisami postępowania administracyjnego doprowadziła do stwierdzenia, że skarga zasługuje na uwzględnienie. Będącą przedmiotem zaskarżenia decyzją z dnia [...] r., nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...] , mimo przywołania w podstawie prawnej rozstrzygnięcia art. 138 § 2 k.p.a. (winno być: art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a.), utrzymało w mocy decyzję Burmistrza Miasta i Gminy [...] z dnia [...] r., aczkolwiek rozstrzygnięcie swe argumentując innymi motywami niż organ I instancji. Podstawą zaskarżonego orzeczenia stało się stwierdzenie przez Kolegium, że jeden z wnioskodawców, tj. W. K., na dzień [...] r. nie była współużytkownikiem wieczystym nieruchomości oznaczonej jako działka nr [...] , z obrębu [...] , położonej przy ul. [...] w[...] . W myśl art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 26 lipca 2001 r. o nabywaniu przez użytkowników wieczystych prawa własności nieruchomości (Dz. U. Nr 113, poz. 1209), w brzmieniu obowiązującym w dniu wydania zaskarżonej decyzji, roszczenie o nieodpłatne nabycie prawa własności nieruchomości przysługiwało osobom fizycznym będącym w dniu 26 maja 1990 r. oraz w dniu wejścia w życie ustawy użytkownikami wieczystymi lub współużytkownikami wieczystymi nieruchomości położonych na obszarach Państwa Polskiego, wymienionych w dekrecie z dnia 6 września 1951 r. o ochronie i uregulowaniu własności osadniczych gospodarstw chłopskich na obszarze Ziem Odzyskanych (Dz. U. Nr 46, poz. 340, z 1957 r. Nr 39, poz. 172, z 1969 r. Nr 13, poz. 95 i z 1998 r. Nr 106, poz. 668): 1) zabudowanych na cele mieszkaniowe, 2) stanowiących nieruchomości rolne. Stosownie do postanowień art. 1 ust. 2 w/w ustawy z wnioskiem o wydanie decyzji w przedmiocie nabycia prawa własności nieruchomości mogły wystąpić osoby o których mowa w ust. 1, a także osoby fizycznej będącej ich następcami prawnymi. Na gruncie przedstawionego stanu prawnego za uzasadnione należy uznać stanowisko organu, że dla skorzystania z dobrodziejstw w/w ustawy wymagane było legitymowanie się przez wnioskodawcę prawem użytkowania wieczystego danej nieruchomości zarówno w dniu 26 maja 1990 r. jak i w dniu wejścia w życie ustawy z 21 lipca 2001 r. Zawarte jednak w uzasadnieniu decyzji wnioski wyprowadzone z dokonanych przez organ ustaleń faktycznych, mające istotne znaczenie na wynik sprawy, w ocenie Sądu, nie mogą być w pełni zaakceptowane. W uzasadnieniu zaskarżonej decyzji Kolegium podało m.in., że w dniu 26 maja 1990 r. w stosunku do nieruchomości składającej się z działki nr [...] , położonej przy ul. [...] w [...] użytkownikami wieczystymi byli B. R. w udziale do [...] części oraz A. i A. C. w udziale do [...] części. Jako dowód dokumentujący tą okoliczność przywołano sporządzone w formie aktu notarialnego umowy sprzedaży z dnia [....] r. i z dnia [...] r. Wskazane przez organ umowy, oprócz faktu, iż potwierdzają okoliczność ich zawarcia, nie stanowią w istocie dowodu wskazującego, kto legitymował się prawem użytkowania wieczystego na dzień 26 maja 1990 r. Wniosku takiego nie można również wprost wyciągnąć z odpisu z Księgi Wieczystej Nr [...] prowadzonej przez Sąd Rejonowy V Wydział Ksiąg Wieczystych w [...] z dnia [...] r. (karta 113 akt administracyjnych) w zestawieniu go z odpisem z Księgi Wieczystej Nr [...] dnia [...] r. (karta 117 akt administracyjnych). Z tego ostatniego odpisu wynika bowiem, że W.K., c. [...] i [...] została wpisana jako właściciel lokalu mieszkalnego nr [...] położonego przy ul. [...] w [...] , z którym związany jest udział w prawie użytkowania wieczystego działki nr [...], na wniosek z dnia [...] r. oraz w oparciu o postanowienia Sądu Rejonowego w [...] z dnia [...] r. [...] i z dnia [...] r. [...] B. R.-M. w skardze podała m.in., że rodzice W.K. – matka A. C. zmarła [...] r., ojciec A. C. zmarł [...] r., zaś spadkobiercą z chwilą śmierci rodziców stała się W. K. (o czym świadczyć mają postanowienia Sądu dot. spadkobiercy). W tym miejscu zasadne jest przedstawienie stanu prawnego związanego z prawem użytkowania wieczystego w kontekście przejścia tego prawa i znaczenia jego wpisu w księdze wieczystej, co pozwoli w dalszej części uzasadnienia na komplementarne ustosunkowanie się do treści skargi jak i trafności motywów przywołanych w zaskarżonej decyzji. W pierwszej kolejności należy odwołać się do przepisów ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece (tekst jednolity: Dz. U. z 2001 r. Nr 124, poz. 1361 ze zm.). Wpisy w księdze wieczystej można podzielić na deklaratywne i konstytutywne. Wpisy deklaratywne jedynie ujawniają dokonane już nabycie, zmianę lub utratę prawa. Zmiana stanu prawnego nieruchomości następuje w tym przypadku niezależnie od wpisu w księdze. Wpisy konstytutywne stanowią natomiast jedną z przesłanek zmiany stanu prawnego nieruchomości i bez niego nie nastąpi nabycie, zmiana lub utrata prawa (por. R. Polak, K. Scheuring "Hipoteka i księgi wieczyste", Wyd. Vega, Leszno 1995, s. 25). Zgodnie z art. 29 w/w ustawy, wpis w księdze wieczystej ma moc wsteczną od dnia złożenia wniosku o dokonanie wpisu, a w wypadku wszczęcia postępowania z urzędu – od dnia wszczęcia postępowania. Co do zasady, sprzedaż nieruchomości albo oddanie w użytkowanie wieczyste nieruchomości gruntowej wymaga zawarcia umowy w formie aktu notarialnego. Oddanie nieruchomości gruntowej w użytkowanie wieczyste i przeniesienie tego prawa w drodze umowy wymaga wpisu w księdze wieczystej – art. 27 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (tekst jednolity: Dz. U. z 2000 r. Nr 46, poz. 543 ze zm.). W związku z tym, że ustawodawca w cyt. przepisie wskazał na czynności "oddania" nieruchomości gruntowej w użytkowanie wieczyste i "przeniesienia tego prawa w drodze umowy" rozważyć należało skutki nabycia prawa użytkowania wieczystego na podstawie przepisów Kodeksu Cywilnego. W literaturze przedmiotu nie jest kwestionowana teza, iż użytkowanie wieczyste można nabyć na podstawie dziedziczenia (ustawowego i testamentowego), zbycia spadku, działu spadku, podziału majątku wspólnego małżonków czy zniesienia współużytkowania wieczystego (vide: "Prawo obrotu nieruchomościami" pod red. St. Rudnickiego, Wyd. C. H. Beck, Warszawa 2004, s. 34). Odnosząc się do zasad ogólnych przyjętych w przepisach Księgi IV Kodeksu Cywilnego, spadek otwiera się z chwilą śmierci spadkodawcy. Spadkodawca zaś nabywa spadek z chwilą otwarcia spadku (art. 924 i art. 925 k.c.). Spadkobierca wstępuje ex lege w prawa i obowiązki tworzące spadek. Stwierdzenie nabycia spadku, które może nastąpić w drodze postanowienia Sądu, ma zatem charakter deklaratywny – spadkobierca z mocy prawa wstępuje w ogół praw i obowiązków zmarłego w chwili śmierci spadkodawcy, sąd zaś okoliczność tą dokumentuje. Z przedstawionych uregulowań prawnych wynika, że odróżnić należy znaczenie prawne wpisu w księgach wieczystych w zakresie ustanowionego prawa użytkowania wieczystego, w szczególności jego znaczenie wobec rękojmi wiary publicznej ksiąg wieczystych, od przywileju spadkobiercy do korzystania z uprawnień wynikających z umowy o ustanowieniu prawa użytkowania wieczystego. Kwestią odrębną i nie mającą istotnego znaczenia dla rozważań w niniejszej sprawie jest, czy osoba taka, do chwili stwierdzenia nabycia spadku mogłaby dokonywać czynności rozporządzających (por. St. Rudnicki "Komentarz do ustawy o księgach wieczystych i hipotece oraz do przepisów o postępowaniu w sprawach wieczystoksięgowych", Wyd. LexisNexis, Warszawa 2002, s. 129 i nast.). Mający na uwadze powyższe rozważania za chybione należałoby uznać stanowisko wedle którego, w okresie pomiędzy śmiercią użytkownika wieczystego, do momentu naniesienia zmian w księdze wieczystej, użytkowanie wieczyste na danej nieruchomości nie istniało (wygasło). Oceniając trafność argumentów zawartych w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji przez pryzmat dokonanych przez Sąd ustaleń, należało stwierdzić, że Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...] nie wyjaśniło w sposób właściwy stanu faktycznego sprawy. Organ odwoławczy nie ustalił przyczyn leżących u podstaw dokonanych zmian w księdze wieczystej prowadzonej dla przedmiotowej nieruchomości, charakteru dokonanego wpisu i co się z tym wiąże kręgu osób będących jej użytkownikami wieczystymi w dniu 26 maja 1990 r., czym naruszył dyspozycje płynące z art. 7 i art. 77 § 1 k.p.a. Zdaniem Sądu, nie zasługują również na aprobatę przesłanki w oparciu o które decyzję swą podjął organ I instancji. Zakres podmiotowy określony w art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 26 lipca 2001 r. o nabywaniu przez użytkowników wieczystych prawa własności nieruchomości, ustalany przy zastosowaniu obowiązujących norm językowych wskazuje, iż odnosi się on do "osób fizycznych będących w dniu 26 maja 1990 r. oraz w dniu wejścia w życie ustawy (tj. 23 października 2001 r.) użytkownikami lub współużytkownikami wieczystymi nieruchomości. Dalsza część hipotezy tej normy określa jej zakres przedmiotowy przez określenie obszaru, których ma dotyczyć, wskazując, iż chodzi o nieruchomości położone na obszarach Państwa Polskiego, wymienione w dekrecie z dnia 06 września 1951 r. oraz spełniające dodatkowe warunki (tj. gdy są: 1) zabudowane na cele mieszkaniowe, 2) stanowią nieruchomości rolne). Zatem użyty zapis "wymienionych w dekrecie z 06 września 1951 r. ..." stanowi dookreślenie użytego w tym przepisie sformułowania "obszarów Państwa Polskiego...". Sąd nie podzielił dokonanej przez organy I instancji wykładni, wedle której, odwołanie się w tym przepisie do dekretu z 06 września 1951 r. oznacza zawężenie zakresu podmiotowego ustawy do osób, które w trybie tego dekretu zostały uwłaszczone oraz zakresu przedmiotowego do nieruchomości rolnych nadanych w trybie osadnictwa rolniczego. W związku z tym, że zaskarżona decyzja została podjęta bez należytego ustalenia stanu faktycznego sprawy, zaś poprzedzająca ją decyzja organu I instancji, odmawiająca nieodpłatnego nabycia własności nieruchomości, oparta została na niewłaściwej wykładni przepisu art. 1 ust. 1 ustawy z 26 lipca 2001 r. o nabywaniu przez użytkowników wieczystych prawa własności nieruchomości, Wojewódzki Sąd Administracyjny w [...] uchylił je na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) w zw. z art. 135 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.). Orzeczenie w pkt 2 wynika z regulacji zawartej w art. 152 w/w ustawy.