I SA 1831/02

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Izabella Kulig-Maciszewska Sędziowie Sędzia NSA Maria Wiśniewska (spr.) Sędzia WSA Monika Nowicka Protokolant Jolanta Zagrzejewska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 26 maja 2004 r. sprawy ze skargi T. K. i Z. K. na decyzję Wojewody [...] z dnia [...] lipca 2002 r., nr [...] w przedmiocie zaliczenia wartości nieruchomości pozostawionych w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r. na terenach nie wchodzących w skład obecnego obszaru państwa I. uchyla zaskarżoną decyzję i decyzję Starosty Powiatu W. nr [...] z dnia [...] marca 2002 r.; II. zasądza od Wojewody [...] na rzecz skarżących T. K. i Z. K. po 30 (trzydzieści) zł na rzecz każdego z nich, tytułem zwrotu kosztów postępowania; III. zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu. W dniu 29 września 2000 r. Starosta Powiatu W., działając na podstawie rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 13 stycznia 1998 r. w sprawie sposobu zaliczania wartości nieruchomości pozostawionych za granicą na pokrycie ceny sprzedaży nieruchomości lub opłat za użytkowanie wieczyste oraz sposobu ustalenia wartości tych nieruchomości (Dz.U. Nr 9, poz. 32), uwzględnił wniosek T. K. oraz Z. K. i wydał im zaświadczenie nr [...] dotyczące potwierdzenia uprawnień do ekwiwalentu za mienie pozostawione poza obecnymi granicami Państwa Polskiego. Z zaświadczenia tego wynika, że A. K. pozostawiła we L. mienie nieruchome o wartości - w lipcu 2000 r. – 567 725 zł. Po śmierci A. K. uprawnienia do otrzymania ekwiwalentu do zaliczenia wartości nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Państwa Polskiego na pokrycie opłat za użytkowanie wieczyste lub ceny sprzedaży działki budowlanej oraz ceny sprzedaży położonych na niej budynków lub lokali stanowiących własność Skarbu Państwa przeszły na jej spadkobierców T. K., Z. K. oraz T. K. po 1/3 części na każdego z nich. W związku ze śmiercią w dniu 27 grudnia 1981 r. T. K. i wygaśnięciem jego roszczeń – osobami uprawnionymi do realizacji roszczeń repatriacyjnych, o których mowa w art. 212 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (Dz. U. z 2000 r. Nr 46, poz. 543 ze zm.), są Z. K. oraz T. K. (po 1/3 części spadku każdy z nich). W wyniku dalszego postępowania administracyjnego w powyższym przedmiocie Starosta Powiatu W. decyzją z dnia [...] marca 2002 r., nr [...] odmówił stwierdzenia, że Z. K. i T. K. jako spadkobiercy są uprawnieni do 1/3 części ekwiwalentu przysługującego do chwili śmierci T. K.. Od powyższej decyzji T. K. i Z. K. złożyli odwołanie. Po rozpatrzeniu tego odwołania, Wojewoda [...] decyzją z dnia [...] lipca 2002 r., nr [...] utrzymał w mocy decyzję Starosty Powiatu W. z dnia [...] marca 2002 r., nr [...]. W uzasadnieniu swojej decyzji Wojewoda przytoczył następujące okoliczności faktyczne i prawne: Z. K. oraz T. K. złożyli wniosek o przyznanie ekwiwalentu za nieruchomość pozostawioną przez A. K. na terenach nie wchodzących w skład obecnego obszaru Państwa Polskiego. Zgodnie z postanowieniem Sądu Rejonowego dla W. z dnia [...] sierpnia 1991 r., sygn. akt [...], spadek po A. K. nabyli: mąż T. K. oraz synowie Z. K. i T. K. po 1/3 części spadku każdy. Natomiast spadek po T. K. – w myśl tegoż postanowienia – nabyli synowie Z. K. oraz T. K. po ½ części spadku. Kwestię roszczeń odszkodowawczych za mienie nieruchome pozostawione na terenach nie wchodzących w skład obecnego obszaru Państwa Polskiego reguluje obecnie art. 212 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (zwanej dalej u.g.n.). Zgodnie z tym artykułem, osobom, które w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r. pozostawiły majątek nieruchomy na terenach nie wchodzących w skład obecnego obszaru Państwa, a które na mocy umów międzynarodowych zawartych przez państwo mają otrzymać ekwiwalent za mienie pozostawione za granicą - zalicza się wartość mienia nieruchomego na pokrycie opłat za użytkowanie wieczyste lub ceny sprzedaży działki budowlanej oraz ceny sprzedaży położonych na niej domów, budynków lub lokali, stanowiących własność Skarbu Państwa. Zaliczenie wartości nieruchomości, o których mowa w ust. 1 powołanego przepisu, następuje na rzecz właściciela tych nieruchomości lub wskazanej przez niego jednej osoby uprawnionej do dziedziczenia ustawowego (art. 212 ust. 4 u.g.n.). W razie śmierci właściciela nieruchomości pozostawionych za granicą, uprawnienia wynikające z art. 212 ust. 1 u.g.n. przysługują łącznie wszystkim jego spadkobiercom lub jednemu z nich, wskazanemu przez pozostałe osoby uprawnione (art. 212 ust. 5 u.g.n.). Wynika z tego, że ustawodawca zawęził krąg osób uprawnionych do ekwiwalentu wyłącznie do bezpośrednich spadkobierców właściciela. Ponadto należy odróżnić majątkowe prawo własności podlegające dziedziczeniu, od uprawnienia do zaliczenia pozostawionej nieruchomości na rzecz opłat, o których mowa w art. 212 u.g.n. Zakres podmiotowy tego drugiego został przez ustawodawcę ograniczony do właściciela nieruchomości lub wskazanej przez niego osoby uprawnionej do dziedziczenia ustawowego po nim, a po jego śmierci do jego bezpośrednich spadkobierców. Należy więc zgodzić się ze stanowiskiem organu pierwszej instancji, że prawo do ekwiwalentu po śmierci właściciela mienia pozostawionego poza granicami kraju mają tylko jego bezpośredni spadkobiercy i roszczenia ich wygasają z chwilą śmierci. Zatem uprawnienie, które przysługiwało do chwili śmierci T. K. nie może być zrealizowane przez jego spadkobierców. Z. K. oraz T. K. zaskarżyli wskazaną wyżej decyzję Wojewody [...] do Naczelnego Sądu Administracyjnego. W skardze wnieśli o jej uchylenie jako niezgodnej z prawem, zarzucając błędność stanowiska organów, że uprawnienie do ekwiwalentu po śmierci właściciela mienia pozostawionego poza granicami państwa mają tylko bezpośredni spadkobiercy i że uprawnienie to wygasa z chwilą ich śmierci. Zdaniem skarżących, takie stanowisko nie jest zgodne z art. 212 ust. 5 ustawy o gospodarce nieruchomościami oraz interpretacją tego przepisu zawartą w uzasadnieniu uchwały Sądu Najwyższego z dnia 27 marca 2001 r., SN III CZP 3/01 (Mon. Pr. 2001/19/976). W odpowiedzi na skargę Wojewoda [...] wniósł o jej oddalenie i podtrzymał argumenty przedstawione w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Ponadto podniósł, że stanowisko wyrażone w decyzji znajduje swoje oparcie w wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego Ośrodka Zamiejscowego w Katowicach z dnia 2 czerwca 1992 r., sygn. akt SA/Ka 379/92 oraz w opinii wydanej w tej sprawie przez profesorów A. J., L. F. i H. I.. Wojewódzki Sąd Administracyjny, będąc z dniem 1 stycznia 2004 r. – na podstawie art. 97 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Przepisy wprowadzające ustawę – Prawo o ustroju sądów administracyjnych i ustawę – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1271 ze zm.) – Sądem właściwym do rozpoznania skargi Z. K. oraz T. K., zważył, co następuje. Skarga zasługiwała na uwzględnienie. Z przepisów art. 212 ust. 1 i 5 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (Dz. U. z 2000 r., Nr 46, poz. 543 ze zm.) wynika, że na pokrycie opłat za użytkowanie wieczyste lub ceny sprzedaży działki budowlanej oraz ceny sprzedaży położonych na niej budynków lub lokali stanowiących własność Skarbu Państwa osobom, które w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r. pozostawiły nieruchomości na terenach nie wchodzących w skład obecnego obszaru państwa, a które na mocy umów międzynarodowych zawartych przez państwo miały otrzymać ekwiwalent za mienie pozostawione za granicą, zalicza się wartość pozostawionych nieruchomości. W razie śmierci właściciela nieruchomości pozostawionych za granicą, uprawnienia, o których była mowa, przysługują łącznie wszystkim jego spadkobiercom lub jednemu z nich, wskazanemu przez osoby uprawnione. Oznacza to, że prawo do zaliczenia wartości pozostawionych nieruchomości jest prawem majątkowym i przechodzi na spadkobierców. Zgodnie z art. 922 § 1 k.c., do spadku należą prawa i obowiązki, które zmarły miał w chwili śmierci. Z jakiegokolwiek przepisu ustawy z 1997 r. o gospodarce nieruchomościami nie wynika, że niezrealizowane prawo, które nabył spadkobierca w związku ze śmiercią byłego właściciela nieruchomości, nie przechodzi na kolejnych spadkobierców. Podkreślił to wyraźnie Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 15 stycznia 1993 r. I CRN 162/92 (nie publik.) oraz w uchwale z dnia 7 czerwca 1994 r. III CZP 77/94 (OSNC z 1994 r. nr 12, poz. 239). Stanowisko to podziela skład orzekający w niniejszej sprawie. Wprawdzie przytoczone wypowiedzi Sądu Najwyższego miały miejsce pod rządami ustawy z dnia 29 kwietnia 1985 r. o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości (Dz.U. Nr 30, poz. 127), niemniej jednak zachowały aktualność również pod rządem ustawy z 1997 r. o gospodarce nieruchomościami, skoro ustawodawca przyjął w niej poprzednie rozwiązanie kwestii zaliczenia wartości nieruchomości pozostawionej na terenach nie wchodzących w skład obecnego obszaru państwa. Podkreślić należy, że zagadnieniem ograniczenia kręgu spadkobierców zajmował się również Trybunał Konstytucyjny. W świetle orzecznictwa Trybunału Konstytucyjnego, ograniczenie kręgu uprawnionych spadkobierców ustawowych tylko do bezpośrednio dziedziczących po właścicielu pozostawionego mienia należy uznać za sprzeczne z Konstytucją. Wskazać tu przykładowo można na kategoryczne stanowisko Trybunału Konstytucyjnego zajęte w wyroku z dnia 31 stycznia 2001 r. w sprawie P 4/99 (OTK nr 1 z 2001 r., poz. 5). W wyroku tym Trybunał stwierdził, że “art. 64 ust. 1 Konstytucji odczytywany w kontekście innych przepisów mówiących o dziedziczeniu (art. 64 ust. 2 i art. 21 ust. 1 Konstytucji), stanowi podstawę publicznego prawa podmiotowego, którego treścią jest gwarantowana konstytucyjnie wolność nabywania mienia, jego zachowania oraz dysponowania nim". Dziedziczenie zaś, podkreślił Trybunał, polega na tym, że prawo własności (a także wszelkie inne prawa majątkowe) przysługujące osobie fizycznej nie wygasa z chwilą jej śmierci. Trwa zatem nadal, co zakłada przejście tego prawa na inną osobę lub osoby. Konstytucyjna gwarancja prawa dziedziczenia [...] uzasadnia zakaz arbitralnego przejmowania przez państwo (inne podmioty prawa publicznego) własności osób zmarłych. Wychodząc z przedstawionych założeń i wniosków stwierdzić należy, że zaskarżona decyzja i decyzja organu pierwszej instancji zostały wydane z naruszeniem art. 212 ust. 1 i 5 ustawy z 1997 r. o gospodarce nieruchomościami w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy. W tym stanie rzeczy, na podstawie art. 145 § 1 lit. a i art. 152 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270), Sąd orzekł, jak w sentencji.