I SA/Wa 1062/22

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Monika Sawa (spr.), sędzia WSA Elżbieta Lenart, asesor WSA Mateusz Rogala, , Protokolant referent Anna Kaczyńska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 15 września 2022 r. sprawy ze skargi M. O. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z dnia 7 marca 2022 r. nr KOC/838/Fa/22 w przedmiocie ustalenia i zobowiązania do zwrotu nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz decyzję Prezydenta Miasta Stołecznego Warszawy z dnia 3 stycznia 2022 r. nr UD-VII-WSZ/000010/ZZ_FA/01/2022; 2. umarza postępowanie administracyjne. Decyzją z 7 marca 2022 r. nr KOC/838/Fa/22 Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Warszawie (SKO/organ) po rozpoznaniu odwołania M. O. utrzymało w mocy decyzję Prezydenta Miasta Stołecznego Warszawy z dnia 3 stycznia 2022 r., znak: UD-VIIWSZ/000010/ZZ_FA/01/2022, w przedmiocie uznania za nienależnie pobrane przez M.O. świadczenia z funduszu alimentacyjnego w okresie od dnia 1 kwietnia 2020 r. do dnia 30 września 2020 r. na rzecz uprawnionych: L.B. i S.B., w łącznej wysokości [...] ([...]) zł oraz w przedmiocie stwierdzenia obowiązku M.O. do zwrotu kwoty [...] zł wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie tytułem zwrotu nienależnie pobranych świadczeń jw., Decyzja została wydana w następującym stanie faktycznym i prawnym: Organ pierwszej instancji, w wyniku rozpoznania wniosku z dnia 20 sierpnia 2019 r., decyzją z dnia 2 września 2019 r., nr UD-VII-WSZ/000355/FA/09/2019, przyznał M.O. na okres od dnia 1 października 2019 r. do dnia 30 września 2020 r., świadczenia alimentacyjne na rzecz uprawnionych: S. B. i L. B. w wysokości po 500 zł miesięcznie na każde z dzieci. Następnie Prezydent m. st. Warszawy, pismem z dnia 23 listopada 2021 r. zawiadomił stronę o wszczęciu z urzędu postępowania mającego za przedmiot weryfikację uprawnienia jw., a następnie wydał zaskarżoną decyzję, wskazując w jej treści, iż komornik sądowy w okresie od dnia 1 kwietnia 2020 r. do dnia 30 września 2020 r, wyegzekwował od zobowiązanego Daniela Borkowskiego na rzecz uprawnionych: L. B. i S. B. tytułem alimentów łącznie kwotę w wysokości [...] zł, a zatem jest to świadczenie nienależnie pobrane i jako takie podlega zwrotowi. Skarżąca w odwołaniu od tego rozstrzygnięcia podniosła okoliczności faktyczne, które świadczą o braku jej winy w pobraniu przedmiotowych kwot oraz dołączyła potwierdzenia przelewów bankowych kwot wyegzekwowanych na rzecz uprawnionych dzieci od dłużnika alimentacyjnego D. B. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Warszawie, rozpoznając odwołanie i odwołując się do treści ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz.U,2021.877 t.j. z dnia 2021.05.10 z późn. zm., w dalszej treści decyzji jako: ustawa) tj. art. 3 ust. 1 art. 2 pkt 2 ustawy, art. 9 ust. 1 i 2 ustawy (według stanu prawnego obowiązującego w dacie rozstrzygania przyznania świadczenia z funduszu alimentacyjnego, tj. w dniu 2 września 2019 r.), wskazało na wstępie, że organ I instancji wobec spełnienia przez skarżącą warunków wynikających z treści powołanych przepisów, decyzją z dnia 2 września 2019 r. przyznał M.O. na okres od dnia 1 października 2019 r. do dnia 30 września 2020 r,, świadczenia alimentacyjne na rzecz uprawnionych: S. B. i L. B. w wysokości po 500 zł miesięcznie. SKO wskazało następnie, że przepis art. 19 ust. 1 ustawy stanowi, że w przypadku wystąpienia zmian w liczbie członków rodziny, uzyskania lub utraty dochodu albo innych zmian mających wpływ na prawo do świadczeń z funduszu alimentacyjnego osoba uprawniona albo jej przedstawiciel ustawowy, którzy złożyli wniosek o przyznanie świadczenia z funduszu są obowiązani do niezwłocznego powiadomienia o tym organu wypłacającego świadczenia. Komornik sądowy, prowadzący wobec zobowiązanego D. B. egzekucję obciążającego go na rzecz uprawnionych: S. B. i L. B. obowiązku pieniężnego w przedmiocie alimentów w wysokości po 800 zł miesięcznie, na podstawie prawomocnego wyroku zaocznego Sądu Rejonowego dla [...] w [...] z dnia 14 listopada 2014 r., sygn. akt V Rc 491/14, w okresie od dnia 1 października 2019 r. do dnia 30 września 2020 r. wyegzekwował łącznie kwotę [...] zł. Kwotę tę przekazał M. B. działającej jako przedstawiciel ustawowy uprawnionych. O fakcie pobrania tejże kwoty strona nie poinformowała organu pierwszej instancji, do czego była zobowiązana przywołanym powyżej zapisem art. 19 ust. 1 ustawy. SKO podniosło, że przepis art. 2 pkt 7 d) ustawy wskazuje, że "nienależnie pobranym świadczeniem'' jest świadczenie z funduszu alimentacyjnego wypłacone, w przypadku gdy osoba uprawniona w okresie ich pobierania otrzymała, niezgodnie z kolejnością określoną w art. 28, zaległe lub bieżące alimenty, do wysokości otrzymanych w tym okresie alimentów. W świetle przepisu art. 28 ust. 1 ustawy w pierwszej kolejności kwoty wyegzekwowane trafiają do gminy, która je wypłaca na poczet zwrotu należności dłużnika z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego, aż do ich całkowitego zaspokojenia. Jeśli dłużnik ma również zobowiązania z tytułu wypłaconych zaliczek alimentacyjnych, to w dalszej kolejności zaspokajane są właśnie te należności, aż do ich całkowitego zaspokojenia. Dopiero w dalszej kolejności z kwoty wyegzekwowanej od dłużnika pokrywane są należności wierzyciela, czyli zaległe alimenty. Zdaniem organu w rozpoznawanej sprawie komornik sądowy wyegzekwowaną od dłużnika alimentacyjnego kwotę [...] zł przekazał przedstawicielce ustawowej wierzycieli, czyli M.O., zamiast uprawnionej do tego w pierwszej kolejności gminie, tj.: [...] - [...]. Zatem Skarżąca uzyskała tę kwotę niezgodnie z przywołaną powyżej, ustawową kolejnością. Skutkiem tego kwota ta - zgodnie z zapisem art. 2 pkt 7 d) – w ocenie SKO- jest nienależnie pobranym świadczeniem i jako taka podlega zwrotowi wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie - przepis art. 23 ust. 1, la i 7 ustawy. Skargę na powyższą decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie złożyła M.O. (skarżąca) zaskarżając ja w całości. W treści skargi wskazała, że wszelkie wyegzekwowane należności we wskazanym w decyzji okresie komornik przekazywała w pierwszej kolejności na rzecz fundusz alimentacyjnego. Tylko raz w maju 2020 r. błędnie przesłał na jej konto lecz skarżąca niezwłocznie kwoty te zwróciła komornikowi sadowemu, który przelał je na rzec fundusz alimentacyjnego. Podała, że wszelkie należności na rzecz funduszu zostały uregulowane. Odwołała się do dokumentów załączonych do odwołania w tym wyciągów bankowych i zaświadczeń komornika. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie w całości. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: skarga jest uzasadniona. Przedmiotem kontroli Sądu jest decyzja SKO mocą której utrzymano w mocy decyzję Prezydenta m.st. Warszawy w przedmiocie nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego i zobowiązania do ich zwrotu. W sprawie tej na wniosek skarżącej z dnia 20 sierpnia 2019 r. decyzją z dnia 2 września 2019 r. Prezydent m.st Warszawy przyznał M.O. świadczenie z funduszu alimentacyjnego na uprawnionych - małoletnie dzieci L. B. i S. B. w kwotach po 500 zł na okres od 1 października 2019 r. do 30 września 2019 r. Z zaświadczenia o bezskuteczności egzekucji z dnia 6 sierpnia 2019 r. wynika, że na datę jego wystawienia zaległość dłużnika alimentacyjnego w funduszu alimentacyjnym, wynosiła [...] zł zadłużenie natomiast w stosunku do wierzyciela małoletnich L.B. i S.B. wynosiło [...] zł. Komornik Sądowy w toku prowadzonej egzekucji z udziałem wierzyciela alimentacyjnego jak i organu wierzyciela do 26 października 2020 r. wyegzekwował na rzecz Funduszu Alimentacyjnego kwotę [...] z tym, że na dzień 25 lutego 2020 roku wyegzekwował kwotę [...] tytułem zaległych świadczeń wraz z odsetkami a następnie egzekwował kwoty po 1000 zł tytułem bieżących świadczeń w terminach: 10 marca 2020 r., 6 kwietna 2020 r., 13 maja 2020 r., 4 czerwca 2020 r., 13 lipca 2020 r., 17 sierpnia 2020 r. i 28 września 2020 r. zaś 26 października 2020 r. przekazał kwotę 20,10 tytułem odsetek. Z kolei na rzecz L.B. i S.B. w dniu 25 lutego 2020 r. komornik wyegzekwował kwotę [...] tytułem zaległych alimentów, a następnie w okresie do 30 września 2020 r. wyegzekwował kwoty po [...] zł miesięcznie stanowiące różnicę pomiędzy świadczeniem alimentacyjnym ([...] zł) a przyznaną kwota alimentów ([...]), które przekazywał na rzecz wierzycieli w tych samych terminach co należności wyegzekwowane na rzecz funduszu gdyż w okresie po 25 lutego 2020 r. brak było zaległości alimentacyjnych na rzecz funduszu. W okresie od 1 kwietnia 2020 r. do 30 września 2020 należności wierzycieli nie mogły zostać zaspokojone przed należnościami z funduszu alimentacyjnego gdyż nie można zaspokajać należności przyszłych, które jeszcze nie zostały na rzecz uprawnionych wypłacone. Wyłącznie w maju 2020 r. komornik błędnie przekazał na rzecz wierzycieli pełną kwotę alimentów ([...] zł 7 maja 2020 r.) jednak kwota ta została zwrócona do komornika przez skarżącą (która dostrzegła błąd komornika) i przekazana na rzecz funduszu alimentacyjnego celem pokrycia bieżących świadczeń (13 maja 2020 r.). Treść uzasadnienia decyzji organu wskazuje, że stwierdził on, że niedopuszczalnym jest pobieranie świadczenia z funduszu alimentacyjnego z jednoczesnym pobieraniem alimentów na dzieci i uznał, że wypłacona w okresie od 1 kwietnia 2020 r. do 30 września 2020 r. kwota [...] zł jest świadczeniem nienależnie pobranym i podlega zwrotowi na podstawie art. 23 ust. 1 w zw. z art. 2 pkt 7 lit. d ustawy. Organ stwierdził jednocześnie, że w tym okresie komornik wyegzekwował kwotę [...] zł. Sąd nie podziela stanowiska organu zarówno w zakresie oceny materiału dowodowego i zastosowania przepisów prawa materialnego jak i w zakresie wyliczenia matematycznego. Ustalenia organu są sprzeczne ze zgromadzonym w sprawie materiałem dowodowym. Z akt przedmiotowej sprawy wynika, że małoletnie dzieci M. O. – L. B. i S. B. mają wyrokiem zaocznym Sądu Rejonowego dla [...] z 14 listopada 2014 r. zasądzone alimenty od ojca w wysokości [...] zł miesięcznie. Zgodnie z art. 2 pkt 7 lit. d ustawy, nienależnie pobranym świadczeniem są świadczenia z funduszu alimentacyjnego wypłacone, w przypadku gdy osoba uprawniona w okresie ich pobierania otrzymała, niezgodnie z kolejnością określoną w art. 28 ustawy, zaległe lub bieżące alimenty, do wysokości otrzymanych w tym okresie alimentów. Zgodnie z art. 28 ustawy ust 1 w okresie, w którym osoba uprawniona otrzymuje świadczenia z funduszu alimentacyjnego, z kwoty uzyskanej z egzekucji od dłużnika alimentacyjnego organ prowadzący postępowanie egzekucyjne zaspokaja w następującej kolejności: 1) należności z tytułu świadczeń z funduszu alimentacyjnego wypłaconych osobie uprawnionej na podstawie ustawy - do ich całkowitego zaspokojenia, 2) należności powstałe z tytułu zaliczek alimentacyjnych wypłaconych osobie uprawnionej na podstawie ustawy z dnia 22 kwietnia 2005 r. o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej - do ich całkowitego zaspokojenia, 3) należności wierzyciela alimentacyjnego - do ich całkowitego zaspokojenia, 4) należności likwidatora funduszu alimentacyjnego powstałe z tytułu świadczeń alimentacyjnych wypłaconych na podstawie ustawy z dnia 18 lipca 1974 r. o funduszu alimentacyjnym 26 - do ich całkowitego zaspokojenia - po należnościach określonych w art. 1025 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego, a przed należnościami określonymi w art. 1025 § 1 pkt 2-10 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego. W art. 2 pkt 7 lit. d ustawy natomiast okres pobierania świadczeń z funduszu przez wierzyciela alimentacyjnego powiązano z otrzymywaniem przez niego - w tymże okresie - alimentów zaległych i bieżących z naruszeniem kolejności wynikającej z art. 28, do wysokości otrzymanych w tym okresie alimentów. Oznacza to, że przy wykładni pojęcia "w okresie pobierania świadczeń" należy mieć na uwadze, że nawiązuje on do art. 28 ustawy, o charakterze ściśle egzekucyjnym. Modyfikuje on wynikające z k.p.c. reguły podziału sum uzyskanych przez komornika w toku egzekucji pomiędzy wierzycieli. Tym samym wypełnienie hipotezy art. 2 pkt 7 lit. d ustawy możliwe jest wyłącznie po powstaniu wierzytelności wierzyciela alimentacyjnego i wierzytelności organu wierzyciela. Istnienie obu wierzytelności jest bowiem warunkiem koniecznym możliwości ich egzekwowania i naruszenia kolejności ich zaspokojenia, która wynika z art. 28 ust. 1 i 2 ustawy, a do której odwołuje się art. 2 pkt 7 lit. d ustawy. Istotny jest zatem moment powstania wierzytelności organu wierzyciela, który następuje po wypłacie świadczenia z funduszu alimentacyjnego (a nie przed). Dopiero po powstaniu wierzytelności regresowej można rozważać, czy w okresie jej pobierania doszło do naruszenia art. 28 ustawy. Z art. 27 ust. 3 ustawy wynika, że wierzytelność funduszu - organu wierzyciela obejmuje należności przypadające od dłużnika alimentacyjnego z tytułu świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego; podlegają one ściągnięciu wraz z odsetkami w drodze egzekucji sądowej na podstawie przepisów o egzekucji świadczeń alimentacyjnych, z uwzględnieniem przepisów niniejszej ustawy. Zgodnie z art. 27 ust. 3a ustawy "jeżeli jest prowadzone postępowanie egzekucyjne w celu zaspokojenia roszczeń osoby uprawnionej z tytułu alimentów, organ wierzyciela, który wypłacał świadczenia z funduszu alimentacyjnego, będący wierzycielem należności, o których mowa w ust. 3, przyłącza się do tego postępowania. Organ, który przyłącza się do postępowania egzekucyjnego, ma te same prawa co wierzyciel uprawniony z tytułu alimentów. (..) Egzekucja należności, o których mowa w ust. 3, jest prowadzona na podstawie decyzji, o której mowa w ust. 8 pkt 1, bez konieczności zaopatrywania jej w klauzulę wykonalności (ust. 8a). Organ prowadzący postępowanie egzekucyjne przekazuje wyegzekwowane od dłużnika alimentacyjnego kwoty organowi właściwemu wierzyciela, o którym mowa w ust. 3a, do wysokości wypłaconych przez ten organ świadczeń z funduszu alimentacyjnego wraz z odsetkami, zgodnie z kolejnością określoną odpowiednio w art. 28 ust. 1 i 2. (ust 9) Przekazanie wyegzekwowanych kwot, o których mowa w ust. 9, następuje na wskazany rachunek bankowy organu właściwego wierzyciela, o którym mowa w ust. 3a.(ust. 10). Organ właściwy wierzyciela, o którym mowa w ust. 3a, rozlicza kwoty otrzymane z tytułu zwrotu należności przypadających od dłużnika alimentacyjnego wraz z odsetkami zgodnie z kolejnością określoną w art. 1026 § 2 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. z 2020 r. poz. 1575, 1578 i 2320 oraz z 2021 r. poz. 11) – ust. 11. Podkreślić należy, że mimo, że podstawą wierzytelności organu wierzyciela z art. 27 ust. 1 i ust. 3 ustawy jest decyzja opisana w art. 27 ust. 8 pkt 1 ustawy to warunkiem jej powstania i wszczęcia egzekucji, czy przyłączenia się do już prowadzonej egzekucji celem jej zaspokojenia jest wypłata świadczeń z funduszu na jej podstawie. Wynika to wprost z treści art. 27 ust. 8 pkt 2 ustawy, który de facto określa wysokość i datę powstania wierzytelności regresowej organu wierzyciela. Tym samym kolejność zaspokajania wierzycieli z art. 28 ust. 1 i 2 ustawy dotyczy istniejących wierzytelności, zarówno regresowej organu wierzyciela jak i alimentacyjnej wierzyciela alimentacyjnego. Okres, za który ustalono, przyznano świadczenia z funduszu, często z mocą wsteczną (art. 20 ustawy) nie pokrywa się więc z okresem pobierania, wypłaty świadczeń z funduszu przyznanych na dany okres. Przyjęcie przez Kolegium w niniejszej sprawie, że zaspokojenie należności alimentacyjnych na rzecz wierzycieli – małoletnich dzieci nastąpiło z naruszeniem opisanych wyżej zasad nie znajduje oparcia w zgromadzonym w sprawie materiale dowodowym i prowadzi do sytuacji, w której to właśnie na fundusz alimentacyjny zostałyby wpłacone nienależne świadczenia gdyż za wskazany okres brak jest zadłużenia na koncie funduszu. SKO nie dokonało analizy stanu faktycznego zgodnie z treścią powołanych wyżej przepisów. Sąd zwraca przy tym uwagę, że art. 28 ust. 1 dopuszcza, nawet w okresie pobierania świadczeń z funduszu przez wierzyciela alimentacyjnego, wypłatę na jego rzecz świadczeń wyegzekwowanych od dłużnika w sytuacji pełnego zaspokojenia roszczeń organu wierzyciela z art. 28 ust. 1 pkt 1 i 2 ustawy na podstawie art. 28 ust. 1 pkt 3 ustawy, co miało miejsce w niniejszej sprawie i co wprost wynika z treści zaświadczeń komornika o analizę których organ się nie pokusił. Ponadto zaistnienie sytuacji z art. 28 ust. 2 ustawy pozwala na wypłacenie wierzycielowi alimentacyjnemu wyegzekwowanych od dłużnika kwot w pierwszej kolejności, nawet jeżeli są niezaspokojone wierzytelności organu wierzyciela. Sytuacja taka najczęściej ma miejsce, gdy w czasie trwania okresu świadczeniowego (czy też, na jaki przyznano świadczenie), wierzytelności funduszu nie zostały w całości zaspokojone, a wniosek o przyznanie świadczeń na następny okres nie został jeszcze rozpoznany, w tym czasie wierzyciel nie otrzymuje bieżących świadczeń z funduszu. W niniejszej sprawie wypłata wierzycielom kwoty [...] zł nastąpiła w sytuacji gdy zaległe należności wobec funduszu zostały już zaspokojona ba bieżące były zaspokajane a kwota ta stanowiła właśnie różnicę pomiędzy kwotą należności przyznaną z funduszu alimentacyjnego ([...]) a kwotą należności alimentacyjnych wynikających z wyroku sądu powszechnego ([...]). Organ nie może oczekiwać wpłat na należności, które nie zostały jeszcze wypłacone i żądać zwrotu jako nienależne kwot wypłaconych w sytuacji gdy zaległe należności wobec funduszu były uregulowane a bieżące były regulowane, gdyż jak wskazano wyżej art. 28 ust 1 i 2 dotyczy istniejących wierzytelności zarówno regresowej organu jak i alimentacyjnej wierzyciela. Z akt administracyjnych wynika, że na dzień 30 września 2020 r. komornik wyegzekwował na rzez funduszu alimentacyjnego łączną kwotę [...] i brak było w tym okresie na koncie funduszu zadłużenia z tytułu wypłaconych świadczeń alimentacyjnych. Pozostała do zapłaty jedynie kwota [...] zł z tytułu odsetek, która została uregulowana 26 października 2020 r. Organ w uzasadnieniu decyzji w ogóle do tych danych się nie odniósł. W ocenie Sądu nie została wypełniona hipoteza art. 28 ust. 2 pkt 1 ustawy, czy też ewentualnie art. 28 ust. 1 pkt 3 ustawy. Organ natomiast pomimo, że dysponował materiałem dowodowym w tym zakresie, w tym aktualnymi i bieżącymi zaświadczeniami od komornika sądowego oraz wyciągami z rachunku bankowego skarżącej nie dokonał analizy całości materiału lecz arbitralnie przyjął, że nastąpiła wypłata świadczeń poza kolejnością i w efekcie świadczenia zostały nienależnie pobrane, czym naruszył powołane wyżej przepisy. Takie działanie organu jest sprzeczne z celem ustawy oraz narusza zasadę zaufania obywatela do organów państwa (art. 8 kpa) Mając powyższe na uwadze Sąd uznał, że organy naruszyły powołane wyżej przepisy prawa materialnego oraz procesowego – art., 7,77, i 107 kpa i na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c p.p.s.a. i uchylił decyzje organów obu instancji zaś na podstawie art. 145 § 3 umorzył postępowanie administracyjne jako bezprzedmiotowe. Przepis art. 145 § 3 ppsa jest przeniesieniem na grunt postępowania sądowoadministracyjnego instytucji obligatoryjnego umorzenia postępowania administracyjnego, przewidzianej w art. 105 § 1 k.p.a. Sąd, wstępując w rolę organu administracji publicznej, wykonuje przypisany organowi obowiązek. Wydane orzeczenie sądu zastępuje więc rozstrzygnięcie organu administracji publicznej i pełni funkcję decyzji umarzającej postępowanie administracyjne w całości lub w części, kończąc postępowanie bez rozstrzygania sprawy co do jej istoty. W ten sposób, kierując się zasadami ekonomiki procesowej, ustawodawca umożliwił, aby wyrok sądu administracyjnego w takiej sytuacji definitywnie załatwiał sprawę administracyjną bez potrzeby ponownego angażowania organu administracji publicznej tylko po to, żeby wydał decyzję o umorzeniu postępowania. Umorzenie postępowania nie zależy więc od woli sądu, lecz od stwierdzenia istnienia obiektywnej przyczyny bezprzedmiotowości postępowania administracyjnego, co miało miejsce w rozpatrywanej sprawie.