I SA/Wa 1109/17

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Przemysław Żmich Sędziowie WSA Dariusz Pirogowicz WSA Anna Wesołowska (spr.) Protokolant sekretarz sądowy Tomasz Noske po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 16 lutego 2018 r. sprawy ze skargi S. N. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] maja 2017 r. nr [...] w przedmiocie reformy rolnej oddala skargę Wnioskiem z 12 sierpnia 2009 roku, A. N. wystąpiła o stwierdzenie, że nieruchomość położona w chwili jej przejęcia na rzecz Skarbu Państwa w K. i K., gm. [...], powiat [...], woj. [...], o pow. [...] ha, zapisana w 1939 r. w księdze wieczystej [...], dobra tom I nie podpadała pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu z dnia 6 września 1944 roku o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. z 1945 roku, nr 3 poz. 13 ze zm., dalej "dekret"). W toku postępowania administracyjnego A. N. zmarła. Spadek po niej nabył zgodnie z postanowieniem Sądu Rejonowego w [...], I Wydział Cywilny z 17 lipca 2013 roku, sygn. akt I Ns [...] – S. N. (Skarżący). Decyzją z [...] listopada 2014 roku Wojewoda [...] (Wojewoda) odmówił stwierdzenia, że nieruchomość stanowiąca byłą własność J. S., o powierzchni [...]ha, obejmująca wymienione w niej działki, położone w obrębie [...], gm. [...], powiat [...], nie podpadała pod działanie art. 2 ust. 1 pkt e) dekretu. Po rozpoznaniu odwołania, decyzją z [...]maja 2017 roku Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi (Minister) utrzymał w mocy decyzję Wojewody. W uzasadnieniu Minister przypomniał, że decyzją z [...] maja 2002 roku, Wojewoda stwierdził, że przedmiotowa nieruchomość ziemska podpadała pod działanie art. 2 ust. 1 lit e) dekretu. Minister decyzją z [...] lipca 2004 roku uchylił decyzję Wojewody z [...] maja 2002 roku i umorzył postępowanie przed organem pierwszej instancji. Organ drugiej wyjaśnił, że wniosek strony nie dawał Wojewodzie podstaw do jego rozpatrzenia w trybie § 5 rozporządzenia Ministra Rolnictwa I Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 roku w sprawie wykonania dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. z 1945, Nr 10, poz. 51, dalej : rozporządzenie). Z powołanego przepisu wynika bowiem, że postępowanie o wyłączenie spod działania dekretu może być prowadzony jedynie na wniosek strony, zaś w rozpatrywanej sprawie taki wniosek nie został złożony. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z 22 czerwca 2005 roku, sygn. akt IV SA/Wa 894/04 oddalił skargę A. N. na decyzję z [...] lipca 2004 roku. W uzasadnieniu tego wyroku wskazane zostało, że przewidziana w § 5 rozporządzenia decyzja mogła wyłącznie rozstrzygać o tym czy nieruchomość ziemska podpadała pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu wyłącznie z uwagi na wielkość areału, w tym użytków rolnych. Sąd Administracyjny podzielił stanowisko organu administracji, że żądanie zwrotu przejętego majątku (a tak sformułowany był wniosek A. N.) nie podlega rozpoznaniu w postępowaniu administracyjnym. W rozporządzeniu przewidziana bowiem została droga postępowania administracyjnego do rozstrzygania o prawach rzeczowych do nieruchomości ziemskich tylko w zakresie objętym działaniem art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu z uwagi na wielkość powierzchni majątku ziemskiego. Minister wyjaśnił następnie, że organy administracyjne związane były stanowiskiem wyrażonym w wyroku tutejszego sądu z 22 czerwca 2005 roku oddalającego skargę na decyzję z [...] lipca 2004 roku. W ocenie organu skoro w odniesieniu do nieruchomości ziemskiej toczyło się już postępowanie dotyczące prawidłowości przejęcia tego majątku na rzecz Skarbu Państwa na cele reformy, to ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w tym orzeczeniu wiążą organ w prowadzonej obecnie sprawie. Organ wskazał następnie, że celem ustalenia, podpadania bądź niepodpadania danej nieruchomości pod działanie dekretu konieczne jest zbadanie czy wszystkie nieruchomości wchodzące w skład konkretnej nieruchomości ziemskiej miały bezpośredni charakter rolniczy bądź w przypadku braku takiego stwierdzenia, czy były funkcjonalnie związane z taką nieruchomością ziemską. W ocenie Ministra, przeprowadzone w sprawie postępowanie dowodowe pozwoliło na ustalenie że przedmiotowa nieruchomość podpadała pod działanie dekretu o reformie rolnej z uwagi na wielkość areału w tym użytków rolnych. Przesłanka ta w ocenie organu została niewątpliwie spełniona, bowiem przedmiotowa nieruchomość stanowiła nieruchomość ziemską o powierzchni [...] ha. Majątek ten w przeważającej części obejmował grunty orne, pastwiska i łąki, czyli typowe użytki rolne nadające się do prowadzenia działalności rolniczej. W jego skład wchodziły także drogi, które stanowiły ciągi komunikacyjne, służące swobodnemu przemieszczaniu się między poszczególnymi częściami majątku oraz niewielkie obszary, położona pomiędzy gruntami rolnymi, stanowiące wody, las, rów i tory kolejowe. Wyraźnie były przekroczone normy obszarowe, wyznaczone w art. 2 ust. 1 lit 3) dekretu, to jest 100 ha powierzchni ogólnej i 50 ha użytków rolnych, co w świetle wiążącej oceny prawnej w wyroku z 22 czerwca 2005 roku przesądza o tym, że cały sporny majątek ziemski podlegał przejęciu na podstawie dekretu. Organ podkreślił również, że niezależnie od powołanych wyżej motywów, rozstrzygnięcie nie mogłoby być inne nawet przy uwzględnieniu, że w skład majątku wchodziło założenie folwarczne wraz z dworkiem W ocenie organu dokumentacja ewidencyjna, szkice polowe nadesłane przez Powiatowy Ośrodek Dokumentacji Geodezyjnej i Kartograficznej przy piśmie z [...] maja 2014 roku, mapa z 1942 roku udostępniona przez Archiwum Map Wojskowego Instytutu Geograficznego wskazują, że folwark położony był w otoczeniu gruntów rolnych. Poszczególne jego części to jest część dworska i część gospodarcza nie były od siebie oddzielone. Całość tworzyła zwarty, niepodzielny obszar. Ponadto granice założenia folwarcznego był utrwalone w terenie, nie było możliwe wyodrębnienie zespołu dworsko-parkowego. Odnosząc się do zeznań M. C. organ wskazał, że na pytanie dotyczące osoby, która zarządzała i administrowała majątkiem świadek odpowiedziała "wyobrażam sobie, że M. S., właściciel majątku. Nie umiem powiedzieć czy był zatrudniony zarządca, mogę tylko powiedzieć, że był jakiś włodarz, nie przypominam sobie administratora". Świadek zeznała również że na terenie zespołu nie znajdowały się budynki gospodarcze, nie było równie pomieszczeń dla pracowników, był park, chyba nieduży, w którym rodzina S. odpoczywała. Minister podkreślił, że świadek na większość zadawanych pytań nie znała odpowiedzi lub odpowiedziała na podstawie swoich przypuszczeń, a nie zgodnie z posiadaną wiedzą. Podsumowując organ wskazał, że analiza przedstawionego materiału dowodowego prowadzi do wniosku, że dwór wraz zabudowaniami folwarcznymi (spichlerz, stodoła, obora, chlewnia, kuźnia) wchodził w skład podwórza folwarcznego. Dwór położony był w bliskiej odległości od budynków przeznaczonych do produkcji rolniczej. Dwór nie był oddzielony fizycznie od reszty zabudowań. Ogrodzenie zaś otaczało całe założenie folwarczne, prowadziły do niego dwie bramy, a żadna z nich nie stanowi oddzielnej bramy do części, w której znajdował się dwór. Takie rozmieszczenie dworu jednoznacznie przesądza, że między nim, a pozostałą część gospodarstwa występował związek funkcjonalny polegający na tym, że nie było możliwe prawidłowe funkcjonowanie gospodarstwa rolnego bez części rezydencjalnej i odwrotnie. Organ wyjaśnił, że oceniając stan faktyczny sprawy nie wziął pod uwagę zdjęć majątku przesłanych przez przy piśmie z 23 sierpnia 2013 roku nikt, ponieważ na ich podstawie nie sposób ustalić charakteru przedstawionych na nich budynków. Dokumentacja nadesłana przez Archiwum Państwowe w [...] nie dotyczy majątku objętego postępowaniem. Ponadto organ nie uwzględnił załączonej do pisma z 8 lutego 2012 roku płyty, na której, wbrew twierdzeniu skarżącego nie zostały zapisane nagranie z 1992 roku z wizji nieruchomości, które miały stanowić dowód na okoliczność tego, iż majątkiem od 1918 roku zajmował się zarządca. Organ podkreślił, że samo zatrudnienie zarządcy nie może przesądzać o wyłączeniu nieruchomości spod działania przepisów dekretu. Odnosząc się do zarzutu skarżącego, że organ pierwszej instancji nie zapewnił możliwość udziału w toczącym się postępowaniu wnukom J. S., które są co najmniej osobami zainteresowanymi w sprawie, ponieważ są zapisobiercami połowy roszczeń reprywatyzacyjnych do majątku organ wyjaśnił, że w razie dokonania zapisu, zapisobierca nie stanie się właścicielem rzeczy lub prawa zapisanego w testamencie. Z chwilą otwarcia spadku nabywa on co najwyżej ekspektatywę prawa do przedmiotu zapisu, który sprowadza się do tego, że w razie stwierdzenia nabycia spadku na podstawie testamentu będzie miał roszczenie do spadkobiercy o wykonanie zapisu. Organ podkreślił, że w postanowieniu z 17 lipca 2013 roku, na dzień otwarcia spadku prawa do majątku i ewentualnie prawo do odszkodowania za ten majątek nie wchodziły w skład masy spadkowej, ponieważ na dzień sporządzenia testamentu prawo własności do majątku będącego przedmiotem zapisom nie należała do spadkodawczyni, czyli A. N. Wobec powyższego organ uznał, że w sprawie nie występuje realny konkretny i aktualny interes prawny po stronie zapisobierców, to jest A. S., M. S., M. S. i M. S. w zakresie przysługujących im przyszłych roszczeń do przedmiotowego majątku. Osoby te nie mogły być zatem stronami prowadzonego postępowania. Nie zgadzając się z powyższym rozstrzygnięciem Skarżący wniósł do tutejszego sądu skargę zarzucając decyzji organów obu instancji wadliwość i wywodząc, że decyzje te nie mogą się ostać w niepodległym prawie polskim jako oparte na prawie stalinowskim. W ocenie Skarżącego, decyzja narusza § 5 pkt 1 Rozporządzenia, bowiem domostwo J. S. nie jest użytkowane zgodnie z celem na który zostało zagarnięte w myśl dekretu o reformie rolnej. Skarżący zarzucił, że dworek, park i podwórze stanowiły domostwo J. S., zespół dworsko-parkowy, który był przestrzennie i funkcjonalnie wyodrębnioną częścią majątku oraz stanowił miejsce zamieszkania właścicieli jej rodziny. Podkreślił, że obecnie zaskarżona decyzji oraz wniesiona przez niego skarga dotyczą tylko i wyłącznie domostwa właścicieli [...] i [...]– J. S. Wskazał, że domostwo to nie miało charakteru rolniczego i nie było związane funkcjonalnie z nieruchomością rolną. Skarżący powołał się na zeznania M. C. i wyjaśnił, że wynika z nich, iż zespół dworski był oddzielony płotem od zespołu folwarcznego i że był jakiś włodarz. Skarżący wskazał, że niesłuszne jest twierdzenie, że w odniesieniu do przedmiotowej nieruchomości toczyło się już postępowanie zakończone prawomocnym wyrokiem tutejszego sądu z 22 czerwca 2005 roku, sygn. akt IV SA/WA 894/04. Skarżący wskazał, że wyrok ten dotyczył innego stanu faktycznego, to jest żądania zwrotu całego majątku a dodatkowo był niepełny i ułomny. Skarżący nie podzielił również stanowiska organu co do nie przysługiwania interesu prawnego zapisobiercom . W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje : Skarga jest niezasadna, zaskarżona decyzja oraz poprzedzająca ją decyzja organu pierwszej instancji odpowiadają prawu. Na wstępie odnieść się należy do kwestii dotyczących zakresu związania wyrokiem z 22 czerwca 2005 roku. Wyrokiem tym sąd oddalił skargę poprzedniczki prawnej Skarżącego na decyzję Ministra uchylającą decyzję Wojewody i umarzającą postępowanie w sprawie. Sąd rozpoznający sprawę podzielił w pełni stanowisko organu drugiej instancji, że organy administracji nie mogą w trybie decyzji administracyjnej rozpatrywać żądania zwrotu majątku przejętego na cele reformy rolnej – a tak sformułowane było pierwotne żądanie poprzedniczki prawnej Skarżącego. Natomiast orzekanie na podstawie paragrafu 5 rozporządzenia możliwe jest wyłączenie w razie złożenia wniosku o stwierdzenie, że dany majątek nie podpadał pod działanie dekretu, a w toku postępowania zakończonego wydaniem decyzji z [...] lipca 2004 roku poprzedniczka prawna Skarżącego wniosku takiego nie złożyła. Wyrok ten dotyczył zatem innej sprawy niż rozpoznawana obecnie w tym znaczeniu, że dotyczył prawidłowości rozstrzygnięcie uznającego za bezprzedmiotowe postępowanie w zakresie rozpoznania wniosku o zwrot majątku. Dla niniejszej sprawy znaczenie ma natomiast ustalenie przez sąd w powyższym wyroku, że co prawda w dokumentach dotyczących przejęcia majątku oraz wpisania do księgi wieczystej Skarbu Państwa jako jego właściciela wskazano wyłącznie art. 2 ust. 1 dekretu, bez wskazania odpowiedniej litery jednak w ocenie sądu rozpoznającego ówcześnie sprawę organ zasadnie uznał, że podstawą przejęcia nieruchomości objętej wnioskiem był art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu. Powyższe ustalenie zawarte w prawomocnym wyroku, jako odnoszące się do kwestii jaka była podstawa prawna przejęcia majątku wiązało organy rozpoznające sprawę oraz wiąże obecnie sąd dokonujący kontroli ich rozstrzygnięcia. W konsekwencji uznać należy, że wobec ustalenia w wyroku z 22 czerwca 2005 roku, iż podstawą przejęcia majątku był art. 2 ust. 1 pkt e) dekretu, organy administracji uprawnione były do rozpoznania, na podstawie par. 5 rozporządzenia wniosku o ustalenie, że nieruchomość objęta wnioskiem z 12 sierpnia 2009 roku, nie podpadała pod działanie dekretu. Sąd wskazuje w tym miejscu, że w jego ocenie organy obu instancji prawidłowo odczytały wniosek z 12 sierpnia 2009 roku, podtrzymywany następnie pismami z 18 stycznia 2011 roku, 3 lipca 2011 roku 9 września 2011 roku, jako wniosek o ustalenie, że cała nieruchomość stanowiąca własność J. S. nie podpadała pod działanie dekretu. Zatem wyrażone w skardze stanowisko, że obecnie toczące się postępowanie nie dotyczy całej nieruchomości ziemskiej a jedynie części dworsko-parkowej uznać należy za nie mające potwierdzenia ani w treści pism Skarżącego ani w treści decyzji organów obu instancji. Podsumowując, w ocenie sądu organy obu instancji prawidłowo uznały, że Skarżący żądał uznania, że cała przedmiotowa nieruchomość ziemska nie podpadała pod działanie dekretu. Sąd rozpoznający sprawę w pełni podziela ustalenia faktyczne, które legły u podstaw decyzji organów obu instancji. Organy ustaliły, na podstawie dokumentacji geodezyjno-kartograficznej sporządzonej przez geodetę uprawnionego, jako był stan majątku na dzień 1 września 1939 roku oraz jakim działkom ewidencyjnym odpowiadają obecnie parcele wchodzące w skład przedmiotowej nieruchomości. Organy ustaliły również, że powierzchnia przedmiotowego majątku wynosiła [...] ha, jak również ustaliły, że nieruchomość obejmowała w grunty rolne, jak również bezpośrednio związane z takim przeznaczeniem, to jest grunty orne, a ponadto łąki, pastwiska, ogrody, wody, drogi i tereny zabudowane. Sąd w pełni podziela zatem stanowisko organów, że majątek spełniał normę obszarową określoną w art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu , ponieważ jego powierzchnia ogólna przekraczała 100 ha. Brak było zatem podstaw do uznania, że cała nieruchomość nie podpadała pod działanie dekretu o reformie rolnej. Organy obu instancji przeprowadziły zbadały dodatkowo, czy możliwe było uznanie, że wchodzący w skład majątku poprzedniczki prawnej Skarżącego, zespół dworsko-parkowy położony w [...] nie podpadał pod działanie dekretu o reformie rolnej. W tym celu organy zgromadziły obszerny dowodowy na który składała się m.in. dokumentacja konserwatorska – karta założenia folwarcznego [...], dokumentacja ewidencyjna, szkice polowe nadesłane przez Powiatowy Ośrodek Dokumentacji Geodezyjnej i Kartograficznej przy piśmie z 30 maja 2014 roku, mapa z 1942 roku udostępniona przez Archiwum Map Wojskowego Instytutu Geograficznego, zeznania świadka, M. C. W ocenie sądu organy dokonały prawidłowej oceny zebranego w sprawie materiału dowodowego i prawidłowo ustaliły na jego podstawie, że zespół dworsko-parkowy pozostawał w związku funkcjonalnym z pozostałą, rolną częścią majątku. Z dowodów tych wynika, że cały obszar folwarku był otoczony murem, na dziedzińcu folwarcznym znajdowały się spichlerz, stodoła obora, chlewnia kuźnia oraz dworek, przy czym dworek znajdował się bezpośrednio przy chlewni i kuźni. Ze zgromadzonych w sprawie dokumentów nie wynika, by na terenie folwarku znajdowała się rządcówka. Przesłuchana w charakterze świadka M. C. wskazała, że majątkiem zarządzał M. S., czyli mąż jego właścicielki. Rzeczywiście w dalszej części zeznań M. C. wskazywała, że wyobraża sobie, iż częścią gospodarczą majątku zarządzał M. S., wspominała, że nie umie powiedzieć, czy był zatrudniony zarządca, przypomina sobie, że był jakiś włodarz. Jednak uwzględniając pierwsze stanowcze stwierdzenie świadka, że to M. S. zarządzał majątkiem, niemożność wskazania przez świadka żadnego konkretnego zarządcy, przy uwzględnieniu zgromadzonej w aktach dokumentacji z której wynika, że na terenie folwarku nie było rządcówki, dwór zbudowany był przy dziedzińcu folwarcznym uznać należy, że organy prawidłowo uznały, iż zespół dworsko-parkowy powiązany był funkcjonalnie z rolniczą częścią majątku. Sąd podkreśla w tym miejscu, że organ pierwszej instancji z urzędu podjął działania mające na celu ustalenie osób, które 1 września 1939 roku pracowały w przedmiotowym majątku (pismo Wojewody z 29 marca 2012 roku), jednak czynności te nie przyniosły efektu. Organ pierwszej instancji poszukiwał również dokumentów dotyczących przedmiotowego majątku w Archiwum Akt Nowych w [...] i w Archiwum Państwowym w [...]. Z pism z 6 lipca 2012 roku i 8 sierpnia 2012 roku wynika jednak, że w instytucjach tych nie zachowały się materiały dotyczące przejęcia przedmiotowego majątku. W tej sytuacji, brak jest jakichkolwiek dowodów pozwalających na ustalenie, że dwór i park nie pozostawały w związku funkcjonalnym z rolniczą częścią majątku. Sąd wskazuje, że przedłożone przez Skarżącego do akt sprawy zdjęcia nie mogły zostać uznane za negujące istnienie związku funkcjonalnego dworu z pozostałą częścią majątku. Z akt administracyjnych nie wynika również, wbrew twierdzeniom zawartym w skardze, by majątek zarządzany był przez rządcę L. Nazwisko to nie pojawia się w zeznaniach M. C. Końcowo sąd wyjaśnia, że podzielić należało stanowisko organu, że przymiot strony w niniejszym postępowaniu nie przysługiwał zapisobiercom M. N., to jest A. S., M. S., M. S. i M. S. Zgodnie ze znajdującym się w aktach administracyjnych postanowieniem Sądu Rejonowego w [...] z 17 lipca 2013 roku spadkobiercą po M. N., jest w całości jej syn – S. N. Z uzasadnienia postanowienia Sądu Rejonowego wynika natomiast, że M. S., M. S., A. S. są zapisobiercami, co oznacza że przysługuje im roszczenie do skarżącego o wykonanie zapisu objętego testamentem. Prawidłowo zatem organ przyjął, że zapisobiercy nie są stronami postępowania mającego na celu ustalenie czy określony majątek objęty był działanie dekretu o reformie rolnej. Z uwagi na powyższe, uznając zarzuty podniesione w skardze za niezasadne, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie na podstawie art. 151 p.p.s.a. oddalił skargę.