I SA/Wa 1160/24

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Agnieszka Jędrzejewska-Jaroszewicz (spr.), Sędziowie sędzia WSA Elżbieta Lenart, sędzia WSA Łukasz Trochym, Protokolant starszy referent Aleksandra Cymerska, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 22 sierpnia 2024 r. sprawy ze skargi E. G. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Warszawie z dnia 17 kwietnia 2024 r. nr [...] w przedmiocie nienależnie pobranego zasiłku pielęgnacyjnego 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz decyzję Wójta Gminy [...] z dnia 1 marca 2024 r. nr [...]; 2. umarza postępowanie administracyjne. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Warszawie decyzją z 17 kwietnia 2024 r. nr KOA/1482/Sr/24 utrzymało w mocy decyzję Wójta Gminy C. z 1 marca 2024 r. nr ŚR.ZZ.5260.000090.2024 uznającą zasiłek pielęgnacyjny jako świadczenie nienależnie pobrane i zobowiązującą E. G. do zwrotu nienależnie pobranego zasiłku wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie. Powyższa decyzja wydana została w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy: Wójt Gminy C. decyzją z 18 listopada 2016 r. orzekł o przyznaniu E. G. zasiłku pielęgnacyjnego na okres od 1 września 2016 r. do 30 września 2021 r. Decyzją Wójta Gminy C. z 15 października 2021 r. zmieniono ww. decyzję w ten sposób, że przyznano prawo do zasiłku pielęgnacyjnego do upływu 60-go dnia od dnia odwołania stanu zagrożenia epidemicznego lub stanu epidemii, jednak nie dłużej niż do dnia wydania nowego orzeczenia o niepełnosprawności albo orzeczenia o stopniu niepełnosprawności. Następnie Wójt Gminy C. decyzją z 1 marca 2024 r. uznał zasiłek pielęgnacyjnego wypłacony za okres od 1 czerwca 2022 r. do 31 sierpnia 2023 r. w kwocie łącznej 3237,60 zł jako świadczenie nienależnie pobrane i zobowiązał E. G. do zwrotu nienależnie pobranego zasiłku wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie. E. G. wniósł odwołanie od powyższej decyzji wskazując, że nowe orzeczenie zostało złożone do GOPS w sierpniu 2023 r. i uprawniało go do pobierania zasiłku pielęgnacyjnego. Nie pobierał zasiłku pielęgnacyjnego w złej wierze, a tym samym nie spełnia przesłanek nienależnie pobranego świadczenia. Jego sytuacja dochodowa nie pozwala mu na dokonanie zwrotu należności. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Warszawie rozpoznając sprawę wskazało, że zgodnie z art. 30 ust. 2 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2024 r. poz. 323) za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się: 1) świadczenia rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych lub zmniejszenie wysokości przysługujących świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania; 1a) świadczenia rodzinne wypłacone w związku z zastosowaniem przepisów o utracie i uzyskaniu dochodu - po ustaleniu, że wystąpiły okoliczności, o których mowa w art. 5 ust. 4c; 2) świadczenia rodzinne przyznane lub wypłacone na podstawie fałszywych zeznań lub dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd przez osobę pobierającą te świadczenia; 3) świadczenia rodzinne wypłacone w przypadku, o którym mowa w art. 23a ust. 5, za okres od dnia, w którym osoba stała się uprawniona do świadczeń rodzinnych w innym państwie w związku ze stosowaniem przepisów o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego, do dnia wydania decyzji o uchyleniu decyzji przyznającej świadczenia rodzinne; 4) świadczenia rodzinne przyznane na podstawie decyzji, której następnie stwierdzono nieważność z powodu jej wydania bez podstawy prawnej lub z rażącym naruszeniem prawa albo świadczenie rodzinne przyznane na podstawie decyzji, która została następnie uchylona w wyniku wznowienia postępowania i osobie odmówiono prawa do świadczenia rodzinnego; 5) świadczenia rodzinne wypłacone osobie innej niż osoba, która została wskazana w decyzji przyznającej świadczenia rodzinne, z przyczyn niezależnych od organu, który wydał tę decyzję. Organ odwoławczy zaznaczył, że decyzją Wójta Gminy C. z 15 października 2021 r., zmieniono decyzję z 18 listopada 2016 r. orzekającą o przyznaniu E. G. zasiłku pielęgnacyjnego na okres od 1 września 2016 r. do 30 września 2021 r. w ten sposób, że przyznano prawo do zasiłku pielęgnacyjnego do upływu 60-go dnia od dnia odwołania stanu zagrożenia epidemicznego lub stanu epidemii, jednak nie dłużej niż do dnia wydania nowego orzeczenia o niepełnosprawności albo orzeczenia o stopniu niepełnosprawności. W dniu 12 kwietnia 2022 r. wydano stronie nowe orzeczenie o stopniu niepełnosprawności. W związku z uzyskaniem nowego orzeczenia zasiłek pielęgnacyjny na mocy decyzji z 15 października 2021 r. przysługiwał E. G. jedynie do dnia wydania nowego orzeczenia. O wydaniu ww. orzeczenia skarżący nie poinformował organu niezwłocznie, a wiedzę o nowym orzeczeniu organ pozyskał weryfikując dane w elektronicznym krajowym systemie monitoringu orzekania o niepełnosprawności EKSMOoN. Kolegium zaznaczyło, że wnioskodawca w decyzji z 15 października 2021 r. został pouczony o wynikającym z art. 25 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych obowiązku niezwłocznego powiadomienia organu właściwego wypłacającego świadczenia rodzinne o wystąpieniu zmian mających wpływ na prawo do świadczenia rodzinnego, w tym uzyskaniu nowego orzeczenia o stopniu niepełnosprawności oraz o skutkach niepoinformowania. W sprawie zaistniała zatem przesłanka, o której mowa w art. 30 ust. 2 pkt 1 ww. ustawy, tj. świadczenie rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych lub zmniejszenie wysokości przysługujących świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania. Zgodnie z art. 30 ust. 1 ustawy osoba, która pobrała nienależnie świadczenia rodzinne, jest obowiązana do ich zwrotu. Zdaniem Kolegium prawidłowo zatem przyjęto, że skarżący jako osoba, która nienależnie pobrała świadczenia, mimo prawidłowego pouczenia, zobowiązany jest do ich zwrotu wraz z ustawowymi odsetkami naliczonymi od dnia wypłaty do dnia spłaty nienależnie pobranych świadczeń. Rozstrzygnięcie organu I instancji jest więc prawidłowe. Odnosząc się do zarzutów odwołania organ odwoławczy wskazał, że decyzją z 15 października 2021 r. wydłużono prawo do zasiłku pielęgnacyjnego do upływu 60-go dnia od dnia odwołania stanu zagrożenia epidemicznego lub stanu epidemii, jednak nie dłużej niż do dnia wydania nowego orzeczenia o niepełnosprawności albo orzeczenia o stopniu niepełnosprawności. W związku zatem z wydaniem 12 kwietnia 2022 r. nowego orzeczenia o stopniu niepełnosprawności, zasiłek pielęgnacyjny na mocy tej decyzji przysługiwał stronie jedynie do dnia wydania nowego orzeczenia. Aby skarżący mógł pobierać zasiłek pielęgnacyjny po tej dacie, powinien złożyć kolejny wniosek o ustalenia prawa do pobierania zasiłku pielęgnacyjnego. Prawo do świadczeń rodzinnych ustala się bowiem zasadniczo począwszy od miesiąca, w którym wpłynął wniosek z prawidłowo wypełnionymi dokumentami (art. 24 ust 2 ustawy). Zgodnie natomiast z art. 30 ust. 6 i 7 ustawy o świadczeniach rodzinnych kwoty nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych ustalone ostateczną decyzją podlegają potrąceniu z wypłacanych świadczeń rodzinnych, wypłacanych zasiłków dla opiekunów, o których mowa w ustawie z dnia 4 kwietnia 2014 r. o ustaleniu i wypłacie zasiłków dla opiekunów, wypłacanego świadczenia wychowawczego oraz wypłacanego świadczenia dobry start. Nienależnie pobrane świadczenia rodzinne podlegają egzekucji w trybie przepisów o postępowaniu egzekucyjnym w administracji. SKO w Warszawie wskazało ponadto, że po uprawomocnieniu się niniejszej decyzji, zgodnie z art. 30 ust. 9 ustawy, skarżący może zwrócić się do organu, który wydał decyzję w sprawie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, z wnioskiem o umorzenie kwoty nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczenie terminu płatności albo rozłożenia na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny. E. G. wniósł skargę na powyższą decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie zarzucając zaskarżonej decyzji naruszenie: I. przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy tj.: 1. art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. w związku z art. 6 i art. 8 k.p.a. poprzez prowadzenie postępowania w sposób nierespektujący zasady praworządności i pogłębiania zaufania obywateli do władzy publicznej, wyrażające się w uznaniu, że skarżący celowo nie poinformował niezwłocznie organu o wydaniu nowego orzeczenia o stopniu niepełnosprawności, 2. art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. w związku art. 7 w zw. z art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. poprzez brak należytego wyjaśnienia okoliczności sprawy, polegający na braku rzetelnego i spełniającego wymogi procedury uzasadnienia okoliczności dowodowych stanowiących podstawę do wydania decyzji, w szczególności nieuwzględnienie argumentacji zawartej w odwołaniu od decyzji organu I instancji, 3. art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. w związku z art. 107 § 1 pkt 6 i § 3 k.p.a. poprzez niewskazanie w uzasadnieniu faktycznym decyzji faktów, które organ uznał za udowodnione, dowodów, na których się oparł oraz przyczyn, z powodu których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej, 4. art. 15 k.p.a. poprzez brak samodzielnej oceny mających zastosowanie w sprawie przepisów prawa, odniesienia się do zarzutów powołanych przez stronę w odwołaniu w kontekście także argumentów i oceny dokonanej przez organ I instancji. II. naruszenie prawa materialnego poprzez błędną wykładnię, tj. art. 30 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych, poprzez jego błędne zastosowanie poprzez uznanie, że świadczenie wypłacone skarżącemu za okres od 1 czerwca 2022 r. do 31 sierpnia 2023 r. w kwocie 3237,60 zł stanowi świadczenie nienależnie pobrane podczas gdy ww. świadczenie nie może być uznane za takie. W uzasadnieniu skargi skarżący przytoczył argumenty na poparcie podnoszonych zarzutów i wniósł o uchylenie w całości zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzję organu I instancji, zasądzenie kosztów postępowania oraz rozpoznanie skargi w zakresie zaskarżenie, także poza zakresem zarzutów stosownie do art. 134 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Warszawie w odpowiedzi na skargę wniosło o jej oddalenie podtrzymując stanowisko wyrażone w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Skarga podlega uwzględnieniu. Zgodnie z art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy z 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych, dalej zwanej "ustawą" lub "ustawą z 28 listopada 2003 r.", za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się, między innymi, świadczenia wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych lub zmniejszenie wysokości przysługujących świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania. W sprawie niniejszej za świadczenie pobrane nienależnie organy uznały zasiłek pielęgnacyjny pobrany przez skarżącego w okresie od 1 czerwca 2023r. do 31 sierpnia 2023 r. w łącznej kwocie 3 237,60 zł, w sytuacji gdy uzyskał on nowe orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności, o czym nie poinformował organu niezwłocznie, a pierwotnie prawo do świadczenia, w związku z art. 15h ustawy z 2 marca 2022 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz. U. z 2021 r., poz. 2095), przyznane było na okres nie dłuższy niż do dnia wydania orzeczenia o stopniu niepełnosprawności. Zdaniem Sądu pobrania przez skarżącego zasiłku pielęgnacyjnego w okolicznościach faktycznych niniejszej nie można uznać za nienależnie pobrane w rozumieniu art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy. Zarówno w piśmiennictwie, jak i orzecznictwie sądów administracyjnych zgodnie przyjmuje się, że warunkiem uznania świadczenia rodzinnego za nienależnie pobrane jest świadomość świadczeniobiorcy o braku prawa do jego pobierania, która musi wynikać z uprzedniego, jasnego i zrozumiałego pouczenia. Ponadto, w orzecznictwie ugruntowany jest słuszny pogląd, że obowiązek zwrotu nienależnie pobranego świadczenia obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc, że mu się ono nie należy, co dotyczy zarówno osoby, która została skutecznie pouczona o okolicznościach, w jakich nie powinna pobierać świadczeń, jak też osoby, która uzyskała świadczenie na podstawie nieprawdziwych zeznań lub dokumentów, czy też w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd instytucji zobowiązanej do wypłaty świadczenia. Z powyższego wynika, że dla prawidłowego ustalenia istnienia obowiązku zwrotu nienależnie pobranego świadczenia decydujące znaczenie ma świadomość osoby pobierającej świadczenie. Osoba zobowiązana do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia musi być bowiem świadoma, że wystąpiła okoliczność, która powoduje ustanie prawa do uzyskanego świadczenia. Dla oceny czy w danym przypadku spełniono warunek pouczenia, o którym mowa w art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy z 28 listopada 2003 r. konieczne jest uwzględnienie celu wskazanej regulacji prawnej. Celem ustawodawcy było, aby obowiązek zwrotu świadczenia nienależnie pobranego ciążył wyłącznie na osobach, które pobierały dane świadczenie w sposób w pełni świadomy w tym znaczeniu, że zdawały sobie sprawę, że świadczenie im nie przysługuje. W konsekwencji, pouczenie, o którym mowa w art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy, to tylko takie pouczenie, które było sformułowane i przedstawione konkretnemu adresatowi w taki sposób, że - zgodnie z zasadami racjonalności i doświadczenia życiowego - można przyjąć, że ów adresat miał świadomość pobierania przez pewien czas nienależnego świadczenia rodzinnego. Według utrwalonego orzecznictwa Naczelnego Sądu Administracyjnego pouczenie powinno jednoznacznie wyjaśniać, w sposób zrozumiały dla przeciętnego świadczeniobiorcy, w jakich sytuacjach pobierane świadczenie staje się "nienależnie pobrane" w rozumieniu prawa, a także jakie są skutki prawne pobierania takiego świadczenia. Wreszcie pouczenie nie może być udostępniane wyłącznie w chwili występowania z wnioskiem o przyznanie świadczenia, to jest przykładowo tylko na druku stosownego wniosku, który jest składany w organie, a tym samym pozostawiany w aktach administracyjnych, i którym świadczeniobiorca nie dysponuje w okresie pobierania świadczenia (por. na przykład wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 27 lutego 2013 r., I OSK 1525/12, ONSAiWSA 2014/3/52). W niniejszej sprawie skarżący został poinformowany o konieczności dostarczenia do organu nowego orzeczenia (o niepełnosprawności) po jego uzyskaniu. Taka informacja ujęta została w końcowej części decyzji z 5 października 2021 r., mocą której przedłużono skarżącemu okres pobierania zasiłku pielęgnacyjnego. Jednakże, organy nie dostrzegły, że w ślad za nałożeniem owego obowiązku nie pouczono go o konsekwencjach jego niedopełnienia. W szczególności nie poinformowano adresata decyzji o utracie w takiej sytuacji prawa do pobierania świadczenia. Jeśli zaś uwzględnić bezsporną w sprawie okoliczność, że dysfunkcje obciążające osobę niepełnosprawną mają charakter trwały i co ważne trwają od jej urodzenia, to sam fakt wydania nowego orzeczenia dokumentującego ową niepełnosprawność mógł, z perspektywy skarżącego, być oceniany jako pozostający bez istotnego znaczenia, a przynajmniej nie rzutujący na prawo do świadczenia. Zwłaszcza, że świadczenie to było nadal skarżącemu wypłacane, stan zdrowia nie uległ zmianie, a same materialnoprawne przesłanki jego otrzymywania były spełnione. Sąd zwraca także uwagę, że przy ocenie, czy zaistniały okoliczności mające wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych decydujące znaczenie mają materialnoprawne przepisy ustawy z 28 listopada 2003 r. warunkujące to prawo, czyli te z którymi wskazana ustawa łączy skutek w postaci nieprzysługiwania lub ustania prawa do świadczeń rodzinnych. Zgodnie bowiem z generalną normą z art. 7 k.p.a., ustanawiającą zasadę prawdy obiektywnej, organy "podejmują wszelkie czynności niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy". Powyższe oznacza, że prowadzący postępowanie organ ma obowiązek zebrania i rozpatrzenia materiału dowodowego, aby ustalić stan faktyczny sprawy zgodny z rzeczywistością. Skoro zatem w decyzji z 5 października 2021r. nie pouczono skarżącego wprost, że niepoinformowanie o uzyskaniu nowego orzeczenia o niepełnosprawności może skutkować powstaniem nienależnie pobranego zasiłku pielęgnacyjnego, a w konsekwencji koniecznością jego zwrotu wraz z odsetkami, to organy obu instancji nieprawidłowo przyjęły, że skarżący został pouczony w sposób poprawny. Ponadto, brak poinformowania organu o uzyskaniu nowego orzeczenia nie spowodował, że zasiłek pielęgnacyjny z tytułu niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnoprawną został wypłacony skarżącemu nienależnie, gdyż prawo do tego świadczenia nie ustało. W okolicznościach niniejszej sprawy nie ziścił się zatem element subiektywny warunkujący uznanie wypłaconego, w okresie ujętym w kwestionowanej decyzji, zasiłku pielęgnacyjnego za nienależnie pobrany, w rozumieniu art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy. Orzekając w sprawie organy naruszyły, w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy, art. 30 ust. 1, ust. 2 pkt 1 ustawy z 28 listopada 2003 r. poprzez jego zastosowanie w stanie faktycznym, który do tego nie uprawniał. Naruszenie to zaś było wynikiem błędnej oceny materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie, efektem czego było wadliwe przyjęcie przez organy, że skarżący została w sposób prawidłowy pouczony o ciążących na nim obowiązkach i konsekwencjach ich niedopełnienia, co stanowi o istotnym naruszeniu art. 80 k.p.a. Z tych przyczyn konieczne stało się uchylenie zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu pierwszej instancji. Mając zatem na uwadze, że warunek uznania omawianego świadczenia za nienależnie pobrane nie został spełniony, to postepowanie jako bezprzedmiotowe należało umorzyć. Z tych względów Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c p.p.s.a. w zw. z art. 135 oraz art. 145 § 3 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji.