I SA/Wa 123/16

Referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie - Aneta Żak po rozpoznaniu w dniu 13 maja 2016 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku M. W. o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym – ustanowienia adwokata w sprawie ze skargi M. W. na postanowienie Krajowej Komisji Uwłaszczeniowej z dnia [...] listopada 2015 r., nr [...] w przedmiocie odmowy wznowienia postępowania postanawia: odmówić przyznania prawa pomocy. Występująca z wnioskiem o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez ustanowienie adwokata skarżąca M. W. oświadczyła, że prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe utrzymywane z emerytury w wysokości [...] zł miesięcznie netto. Skarżąca wskazała, że dożywotnio mieszka u syna, zajmując samodzielny pokój, jej jedyny majątek stanowi łąka o pow. [...] ha o wartości [...] zł. Do stałych wydatków w łącznej wysokości [...] zł strona zaliczyła: spłatę kredytu w PKO – rata [...] zł, "koszty mieszkaniowe i media"- [...] zł, wydatki na leczenie i rehabilitację –[...] zł, koszty komornicze –[...] zł, dobrowolną spłatę wyroku sądowego z tytułu poręczenia –[...] zł, wydatki na pomoc domową – [...] zł. W uzasadnieniu wniosku skarżąca wskazała, że ze względu na wiek nie jest w stanie uczestniczyć w rozprawie sądowej. Wyjaśniła, że nie jest sprawna ruchowo w związku z czym od 2012 r. potrzebuje pomocy domowej. Brak możliwości zgromadzenia oszczędności strona uzasadniła koniecznością zaciągania kolejnych kredytów konsumpcyjnych (zakup lodówki, pralki). Wątpliwości powzięte odnośnie do rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych strony skutkowały wezwaniem skarżącej na mocy zarządzenia z dnia 24 marca 2016 r. wydanego na podstawie art. 255 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r. poz. 270), dalej: p.p.s.a., do złożenia dokumentów źródłowych dotyczących jej stanu majątkowego: wyciągów z posiadanych rachunków bankowych i lokat, dokumentów potwierdzających stan zadłużenia skarżącej - zajęcia komornicze oraz spłatę zobowiązania z tytułu poręczenia kredytu, jak również dokumentów (rachunków, faktur, dowodów wpłaty) potwierdzających ponoszenie wskazanych we wniosku wydatków na utrzymanie konieczne, w szczególności wydatków na utrzymanie zajmowanego mieszkania, pomoc domową oraz leczenie. W odpowiedzi na wezwanie z dnia 15 kwietnia 2016 r. skarżąca, w piśmie z dnia 29 kwietnia 2016 r. oświadczyła, że nie posiada innych lokat i rachunków bankowych poza PKO, uczestniczy w opłatach za ogrzewanie, światło, wodę i wywóz śmieci, jednakże nie posiada dowodów zapłaty, gdyż stosowne faktury wystawione są na jej syna. Skarżąca oświadczyła ponadto, że nie posiada rachunków za leczenie i rehabilitację. Dokumentując stan zadłużenia strona przedłożyła: 1) umowę pożyczki z [...] listopada 2014 r. (wysokość zobowiązania [...] zł), 2) umowę pożyczki z [...] listopada 2015 r. (rata [...] zł, termin spłaty [...] listopada 2016 r.), 3) umowę pożyczki z [...] października 2015 r. na zakup lodówki (10 rat o wysokości szacunkowej [...] zł, termin spłaty: sierpień 2016 r.), 4) orzeczenie o stopniu niepełnosprawności, 5) roczne obliczenie podatku przez organ rentowy za rok 2015, 6) postanowienie Komornika Sądowego przy Sądzie Rejonowym w W. z [...] grudnia 2015 r. ustalające koszty postepowania egzekucyjnego w sprawie o wydanie nieruchomości gruntowej w kwocie [...] zł obciążające solidarnie dłużników [...] i [...] oraz wzywające ww. dłużników do zapłaty należnych kosztów w kwocie [...] zł w terminie 7 dni od otrzymania postanowienia, 7) dowody wpłaty tytułem naprawy szkody za zleceniodawcę [...] (syna). Mając powyższe na uwadze należało zważyć, co następuje: Zgodnie z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie częściowym wymaga wykazania od wnioskodawcy, że nie jest on w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Rozpoznawany wniosek nie zasługuje na uwzględnienie, gdyż nie można przyjąć, że skarżąca wykazała, iż ustawową przesłankę przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym spełnia. Na podstawie oświadczeń złożonych przez stronę i wynikających z załączonych do akt sprawy dokumentów nie można bowiem uznać, że pokrycie przez stronę kosztów działania pełnomocnika procesowego ustanowionego z wyboru wiązać się będzie z uszczerbkiem w jej utrzymaniu koniecznym. Posiadanie przez skarżącą stałego źródła dochodu, przynoszącego jej środki na utrzymanie na poziomie znacznie wyższym niż przyjmowanym jako niezbędny dla prawidłowego prowadzenia jednoosobowego gospodarstwa emeryckiego (średnioroczne minimum socjalne dla tego rodzaju gospodarstwa domowego, według danych Instytutu Pracy i Spraw Socjalnych, wynosiło w 2015 r. [...] zł) oraz majątku w postaci nieruchomości nie pozwala uznać, że skarżąca nie posiada możliwości pokrycia kosztów ustanowienia pełnomocnika procesowego we własnym zakresie. Ocenę tę powzięto nie tylko w oparciu o wysokość dochodów skarżącej, ale również uwzględniając również jej deklaracje dotyczące rodzaju i wysokości ponoszonych przez nią wydatków. Nieodmawiając wnioskodawczyni podstaw zaliczenia do podstawowych wydatków koniecznego utrzymania kosztów leczenia, rehabilitacji czy opieki (pomocy domowej), należało jednocześnie stwierdzić, że charakteru wydatków koniecznych nie mają zobowiązania dobrowolnie przez stronę przejęte za dorosłego syna ("spłata wyroku sądowego"). Deklarując dobrowolną spłatę zobowiązań syna skarżąca z własnej woli ponosi faktyczny uszczerbek w swoim utrzymaniu. Okoliczność pomniejszenia dochodu gospodarstwa domowego prowadzonego przez skarżącą comiesięcznie o kwotę [...] zł (w 2015 r. o kwotę [...] zł) nie może nie zaważyć na ocenie zaistnienia przesłanek przyznania prawa pomocy, świadczy bowiem o tym, że skarżąca czuje się osobą zdolną nie tylko do regulowania swoich bieżących zobowiązań finansowych, ale również do udzielania wsparcia finansowego dorosłym członkom rodziny. W orzecznictwie sądów administracyjnych jednolicie zaś przyjmuje się, że koszty postępowania sądowego należy traktować jako wydatki bieżące w budżecie domowym, które powinny być zaspokajane na równi z innymi podstawowymi wydatkami. Założenie takie sprawia, że wydatki niesłużące zaspokojeniu podstawowych potrzeb życiowych wnioskodawczyni nie mogą być uznane za priorytetowe względem wydatków związanych z kosztami procesu. Udzielenie wsparcia z budżetu państwa nie może bowiem odnosić się do osób, które mają środki wystarczające na pokrycie swoich wydatków koniecznych, zaś z posiadanej nadwyżki preferują ponoszenie innych, niezwiązanych z utrzymaniem koniecznym, wydatków, niż wydatki związane z kosztami wszczętego przez nie postępowania sądowego. Skutkami dobrowolnego pomniejszenia przez stronę środków finansowych pozostających do jej dyspozycji poprzez spłatę zobowiązań nieprowadzącego z nią wspólnego gospodarstwa domowego [...] nie można obarczać budżetu państwa. Uwzględnienie wniosku o prawo pomocy w takich okolicznościach faktycznych stanowiłoby nieuprawnione kredytowanie strony ze środków publicznych pochodzących z danin podatników. Ponadto nieuzasadnione jest uznanie za osobę ubogą, a więc wymagającą wsparcia finansowego z budżetu państwa (do czego w istocie sprowadza się przyznanie prawa pomocy w formie ustanowienia pełnomocnika z urzędu) wnioskodawcy, która posiadając stałe źródło dochodów, ma zdolność kredytową i potwierdzoną płynność finansową. Obowiązek ponoszenia przez stronę kosztów postępowania związanych z udziałem w sprawie nie ustępuje obowiązkowi spłaty innych zobowiązań, zwłaszcza wówczas, gdy strona się z tych zobowiązań wywiązuje. Zgodnie bowiem z utrwalonym orzecznictwem, zobowiązania cywilnoprawne nie mogą mieć pierwszeństwa przed kosztami postępowania sądowego. W judykaturze stwierdza się, że fakt spłaty kredytu czy pożyczki nie może wpłynąć na przyznanie prawa pomocy, ponieważ kwestia spłacania zaciągniętych zobowiązań jest indywidualną sprawą strony i nie może skutkować przeniesieniem na Skarb Państwa ciężaru ponoszenia kosztów powstałych z tytułu prowadzonego postępowania sądowego (zob. np. postanowienie NSA z dnia 12 lutego 2016 r., I OZ 115/16, z 19 stycznia 2016 r., I OZ 1826/15). W orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego zauważa się ponadto, że zaciąganie kredytów czy pożyczek jest obecnie dość powszechne i nie ma znamion wyjątkowości. Konieczność ich spłacania nie może być zatem traktowana priorytetowo w sytuacji, gdy ilość funduszy publicznych dostępnych na udzielanie pomocy prawnej jest ograniczona i nie pozwala na automatyczne stosowanie omawianej instytucji w stosunku do wszystkich osób, które mają obciążenia finansowe powstałe przez wcześniejsze zaciągnięcie zobowiązań np. kredytowych (zob. np. postanowienie NSA z 8 stycznia 2016 r., I OZ 1788/15). Odmowa uwzględnienia rozpoznawanego wniosku wiąże się też z odmową uznania, że skarżąca wykazała, że jej budżet domowy obciążają koszty postępowania egzekucyjnego w wysokości podanej przez nią w piśmie z dnia 29 kwietnia 2016 r. Wskazywana przez stronę w ww. piśmie okoliczność dokonania zajęcia komorniczego w lutym 2016 r. na kwotę [...] zł oraz w marcu 2016 r. na kwotę [...] zł nie wynika z dokumentów załączonych do akt sprawy. Z treści przedstawionego przez stronę postanowienia o ustaleniu kosztów postępowania egzekucyjnego z dnia 21 grudnia 2015 r. (k.55) wynika jedynie, że skarżąca zobowiązana została do zapłaty należnych kosztów tego postępowania w kwocie [...] zł, przy czym obowiązek ten spoczywa na niej solidarnie z[...]. Skarżąca nie udokumentowała samodzielnego poniesienia tych kosztów w całości. Niemożność zweryfikowania rodzaju oraz wysokości ponoszonych przez wnioskodawczynię wydatków, jak również faktu zajęć komorniczych w odniesieniu do jej deklaracji złożonych w tym zakresie wynika z faktu, że przedstawione przez stronę w załączeniu do pisma z dnia 29 kwietnia 2016 r. dokumenty źródłowe w sposób niekompletny czyniły zadość obowiązkom zakreślonym w skierowanym do skarżącej wezwaniu, w oparciu o które miała zostać oceniona zdolność skarżącej do poniesienia kosztów ustanowienia adwokata. Potwierdzając posiadanie jednego rachunku bankowego strona zaniechała jednocześnie przedstawienia na żądanie organu sądowego wyciągu z tego rachunku, uniemożliwiając ustalenie stanu konta oraz dokonanie oceny przeprowadzonych operacji finansowych. Skutkiem uchylenia się od przesłania żądanego dokumentu jest niemożność ustalenia wysokości wydatków ponoszonych przez stronę na utrzymanie konieczne, a w konsekwencji przyjęcie prawidłowej oceny, czy środki pozyskiwane z posiadanego przez nią źródła dochodu są niewystarczające dla pokrycia kosztów ustanowienia adwokata. Przyjmowana w orzecznictwie wykładnia art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. wskazująca, że przepis ten wprost przenosi na stronę występującą z wnioskiem o prawo pomocy w zakresie częściowym obowiązek wykazania, że nie ma środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego wyznacza jednocześnie kierunek interpretacji art. 255 p.p.s.a., w świetle którego jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest zobowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. Wynikający z ostatnio powołanego przepisu obowiązek lojalnej współpracy wnioskodawcy z sądem lub organem sądowym (referendarzem sądowym) rozpoznającym wniosek o prawo pomocy poprzez przedstawienie w sposób rzetelny swojego stanu majątkowego, każe przyjąć, że niedopełnienie obowiązku dostarczenia żądanych w trybie art. 255 p.p.s.a. danych, jak również przedstawienie ich w sposób niekompletny bądź mało czytelny powoduje, że oświadczenie wnioskodawcy pozostaje niepełne, niewystarczające do wydania pozytywnego dla strony rozstrzygnięcia, co uprawnia do sformułowania oceny, że wniosek o przyznanie prawa pomocy jest nieuzasadniony (por. postanowienie NSA z 1 września 2015 r., II OZ 790/15; z 5 marca 2015 r., I OZ 177/15; z 3 marca 2015 r., II OZ 153/15). Okoliczności uzasadniających przyznanie stronie prawa pomocy nie stanowi jej zaawansowany wiek oraz stan zdrowia, co wynika bezpośrednio z przyjętej przez ustawodawcę konstrukcji przesłanek przyznania tego prawa, łączących uprawnienie do zwolnienia od kosztów sądowych lub/i ustanowienia pełnomocnika wyłącznie od kondycji finansowej wnioskodawcy. Zaznaczyć należy, w odniesieniu do zastrzeżenia skarżącej dotyczącego niemożności uczestniczenia przez nią w rozprawie ze względu na wiek, iż obecność na rozprawie jest uprawnieniem, nie obowiązkiem strony, a ponadto w postępowaniu przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym nie obowiązuje przymus radcowsko-adwokacji, zaś pełnomocnikiem strony może być również jej małżonek lub dzieci (art. 35 § 1 p.p.s.a.). Z akt sprawy wynika, że skarżąca pomimo tego, że prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe, nie jest osobą samotną, gdyż posiada co najmniej dwoje dzieci (syna [...] u którego mieszka oraz syna [...], za którego spłaca zobowiązania). Ponadto, ze złożonego przez skarżącą oświadczenia o zniesieniu ustawowej wspólności majątkowej małżeńskiemu (k. 35 verte) można wnosić, że jest ona osoba zamężną, aczkolwiek prowadzącą z mężem odrębne gospodarstwa domowe. Mając zatem na uwadze, że niewypełnienie przez skarżącą w sposób skrupulatny obowiązku nałożonego na nią na mocy zarządzenia z 24 marca 2016 r. pozwalało poddać w wątpliwość wiarygodność zapewnień skarżącej o jej trudnej sytuacji finansowej, zaś z oświadczeń i dokumentów złożonych przez stronę nie wynika obiektywna niemożność odnalezienia przez skarżącą źródeł pokrycia kosztów działania pełnomocnika w zasobach własnych, na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 i art. 258 § 1 i § 2 pkt 7 p.p.s.a., należało postanowić jak w sentencji.