I SA/Wa 1247/07

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Gabriela Nowak Sędziowie NSA Ewa Dzbeńska (spr.) WSA Monika Nowicka Protokolant Joanna Grzyb po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 30 października 2007 r. sprawy ze skargi P. G. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w W. z dnia [...] maja 2007 r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia kwot nienależnie pobranych świadczeń z tytułu zasiłku stałego 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz decyzję Prezydenta W. z dnia [...] lipca 2006 r., nr [...]; 2. stwierdza, że zaskarżana decyzja nie podlega wykonaniu; 3. zasądza ze środków budżetowych Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie na rzecz adwokata P. R. z Kancelarii Adwokackiej [...] spółka komandytowa w W. [...], tytułem kosztów nieopłaconej pomocy prawnej kwotę 292,80 (dwieście dziewięćdziesiąt dwa 80/100) złotych, w tym: tytułem opłaty kwotę 240 (dwieście czterdzieści) złotych oraz tytułem 22% podatku od towarów i usług kwotę 52,80 (pięćdziesiąt dwa 80/100) złotych. Decyzją z dnia [...] maja 2007 r., nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze w W. utrzymało w mocy decyzję Prezydenta W. z dnia [...] lipca 2006 r., nr [...] odmawiającą P. G. umorzenia kwoty [...] zł. jako świadczeń nienależnie pobranych w okresie od 1 września 1999 r. do 31 grudnia 2001 r. Decyzje zostały wydane w następującym stanie faktycznym: Decyzją z dnia [...] lutego 2003 r., nr [...] uchylono decyzje przyznające na rzecz P. G. zasiłek stały za okres od 1 września 1999 r. do 31 grudnia 2001 r. i zobowiązano do zwrotu kwoty [...] zł., jako nienależnie pobranych świadczeń, z uwagi na fakt, że we wskazanym okresie prowadził on działalność gospodarczą pod nazwą "[...]", którą wyrejestrowano 26 grudnia 2002 r. W związku z powyższym za dochód skarżącego organ przyjął najniższą podstawę wymiaru składek, która we wrześniu 1999 r. wynosiła 1028,40 zł, zaś kryterium do przyznania zasiłku stałego wynosiło wtedy 384 zł., a w grudniu 2001 r. – 447 zł. Pismem z dnia 31 maja 2006 r., a następnie w toku wywiadu środowiskowego w dniu 12 lipca 2006 r. P. G. zwrócił się do organu o zwolnienie z obowiązku zwrotu kwoty [...] zł. Decyzją z dnia [...] lipca 2006 r. Prezydent W. odmówił jej umorzenia wskazując, że dochód skarżącego wynosi [...] zł., natomiast kryterium uprawniające do korzystania z bezzwrotnych świadczeń z pomocy społecznej dla osób prowadzących jednoosobowe gospodarstwo domowe wynosi 461 zł. Organ ustalił również, że przed Sądem Okręgowym w W. toczy się sprawa P. G. o odszkodowanie z tytułu wypadku, któremu uległ w dniu [...] 1996 r., a tym samym do czasu jej zakończenia nie można uwzględnić wniosku skarżącego. Wskazano jednocześnie, że nic nie stoi na przeszkodzie, aby skarżący po rozpoznaniu sprawy o przyznanie odszkodowania z tytułu wypadku ponownie wystąpił z wnioskiem o umorzenie kwoty [...] zł. Od powyższej decyzji odwołanie wniósł P. G. Podniósł, że w dniu [...] 1996 r. doznał ciężkiego urazu głowy w skutek czego stał się osobą niepełnosprawną. Po wypadku "[...]" do stycznia 2000 r. prowadziła w jego imieniu inna osoba. Po tej dacie "[...]" zlikwidowano, jednak bez wykreślenia z ewidencji, bowiem skarżący z uwagi na zły stan zdrowia nie był w stanie załatwić spraw formalnych. Po rozpatrzeniu odwołania Samorządowe Kolegium Odwoławcze w W. decyzją z dnia [...] maja 2007 r. utrzymało w mocy decyzję organu I instancji. W uzasadnieniu decyzji organ wskazał, powołując się na treść art. 104 ust. 4 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz. U. Nr 64, poz. 593 ze zm.), że w przypadkach szczególnych, zwłaszcza jeżeli żądanie zwrotu wydatków na udzielone świadczenie w całości lub w części stanowiłoby dla osoby zobowiązanej nadmierne obciążenie lub też niweczyłoby skutki udzielanej pomocy, organ może odstąpić od żądania takiego zwrotu. Użyte przez ustawodawcę określenie "organ może odstąpić" powoduje, że decyzja podejmowana jest w ramach tzw. "uznania administracyjnego", a zatem organ nie ma obowiązku odstąpienia od żądania zwrotu świadczenia – nawet jeśli dany przypadek jest "szczególny". Wskazano jednocześnie, że zgodnie z art. 98 ustawy o pomocy społecznej świadczenia nienależnie pobrane podlegają zwrotowi niezależnie od dochodu rodziny, a więc sam fakt niskiego dochodu skarżącego nie stanowi przesłanki odstąpienia od żądania zwrotu takiego świadczenia. Organ podkreślił ponadto, że skoro skarżący początkowo wyraził zgodę na potrącanie kwoty 10 zł. miesięcznie z otrzymywanego zasiłku stałego tytułem spłaty kwoty [...] zł., tym samym przyznał, że nie zagraża to jego egzystencji. Pismem z dnia 31 sierpnia 2006 r. skarżący cofnął wniosek o dokonywanie potrąceń wskazując, że nie stać go na reperację wielu przedmiotów użytku domowego, natomiast z akt sprawy wynika, że prócz kwoty [...] zł., skarżący otrzymuje dodatkowo pomoc w formie usług rehabilitacyjnych odpłatnych 3% z jednoczesnym odstąpieniem od żądania odpłatności oraz pomoc w postaci zasiłków celowych. W związku z powyższym nie sposób uznać, aby potrącanie kwoty 10 zł. miesięcznie stanowiło dla skarżącego nadmierne obciążenie lub niweczyło skutki udzielanej pomocy. Na powyższą decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w W. skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie złożył P. G. wnosząc o jej uchylenie. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie i podtrzymał stanowisko zawarte w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skargę należało uwzględnić, ponieważ zaskarżona decyzja, jak i decyzja ją poprzedzająca zostały wydane z naruszeniem prawa. Materialnoprawną podstawę decyzji stanowi przepis art. 104 ust. 4 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz. U. Nr 64, poz. 593 ze zm.) zwanej dalej ustawą, który stanowi, że w przypadkach szczególnych, zwłaszcza jeżeli żądanie zwrotu wydatków na udzielone świadczenie w całości lub w części stanowiłoby dla osoby zobowiązanej nadmierne obciążenie lub też niweczyłoby skutki udzielanej pomocy, właściwy organ na wniosek pracownika socjalnego lub osoby zainteresowanej może odstąpić od żądania takiego zwrotu. Użyte przez ustawodawcę określenie "organ może odstąpić" oznacza, że decyzja podejmowana jest w ramach tzw. "uznania administracyjnego", a zatem organ nie ma obowiązku lecz ma prawo odstąpienia od żądania zwrotu świadczenia. Uznanie administracyjne nie może mieć oczywiście zupełnie dowolnego charakteru, lecz powinno być uzasadnione sytuacją osobistą skarżącego w kontekście innych osób oczekujących wsparcia ze strony ośrodka pomocy społecznej. Zatem ustawodawca dopuszczając możliwość odstąpienia od żądania zwrotu świadczenia nienależnie pobranego nakłada na organ obowiązek uzasadnienia, w każdym indywidualnym przypadku, szczególnych okoliczności, które legły u podstaw wydawanej decyzji, bądź w przypadku odmowy, uzasadnienia dlaczego organ uznał, że szczególne okoliczności nie zachodzą. Przepis nie precyzuje co oznacza przypadek szczególny, tak więc organ powinien ocenić indywidualnie sytuację każdej osoby ubiegającej się o zastosowanie względem niej dobrodziejstwa wynikającego z ust. 4 art. 104 ustawy. Umknął uwadze organów fakt, że w aktach sprawy znajduje się opinia biegłego sądowego sporządzona na potrzeby postępowania o ustalenie odszkodowania toczącego się przed Sądem Okręgowym w W. Z opinii tej wynika, że skarżący uległ wypadkowi w wyniku którego został 100% inwalidą. Cierpi na niedowład lewostronny, nękają go częste ataki padaczkowe. "Rokowania na przyszłość są niepomyślne z uwagi na ciężkość i rozległość doznanych obrażeń mózgu." Organy obu instancji nie odniosły się do treści tej opinii i nie uzasadniły dlaczego ich zdaniem kalectwo skarżącego i związane z nim potrzeby życiowe nie kwalifikuje się jako szczególny przypadek. Odstąpienie od obowiązku zwrotu nienależnie pobranych świadczeń z pomocy społecznej należy zwłaszcza ocenić w kontekście zniweczenia skutków tej pomocy. Skarżący utrzymuje się ze środków otrzymywanych wyłącznie z pomocy społecznej. Zwrot nienależnie pobranego świadczenia w wysokości [...] zł. nawet w tak niewielkich ratach jak 10 zł miesięcznie przy niskim dochodzie wynoszącym [...] zł. może niweczyć skutki udzielonej pomocy. Kryterium uprawniające do korzystania z bezzwrotnych świadczeń z pomocy społecznej wynosi dla skarżącego 461 zł. Po potrąceniu kwoty 10 zł. środki jakimi dysponowałby skarżący na utrzymanie byłyby poniżej kwoty określonej przez ustawodawcę jako minimum potrzebne do egzystencji. Okoliczność ta nie była również przedmiotem rozważań organów obu instancji, choć stanowi przesłankę pozytywną do zastosowania art.104 ust. 4 ustawy. Zgodnie art. 104 ust. 4 ustawy organy powinny także rozważyć czy żądanie zwrotu wydatków na udzielone świadczenie w całości lub w części stanowić będzie dla osoby zobowiązanej nadmierne obciążenie. Nadmierne obciążenie związane jest zwykle z trudną sytuację materialną zobowiązanego. Należy w tym wypadku zgodzić się ze stanowiskiem organu, że w przypadku skarżącego nie można mówić o niskich dochodach, gdyż za niskie dochody ustawodawca uznaje takie dochody które, nie przekraczają kryteriów ustawowych (art. 96 ust. 2). Jednakże w tej konkretnej sprawie organ powinien uwzględnić, iż wszystkie potrzeby życiowe skarżącego są zaspakajane z jego niskiego dochodu przyznawanego przez pomoc społeczną. Nie ulega wątpliwości, że tak skromne środki nie są wystarczające dla pokrycia kosztów utrzymania, nie tylko żywności, artykułów higienicznych, ale również niezbędnych napraw sprzętów i urządzeń gospodarstwa domowego, co zresztą podnosił bezskutecznie skarżący w swoich pismach kierowanych do ośrodka pomocy społecznej. Brak odniesienia w uzasadnieniu kontrolowanych decyzji do przesłanek pozytywnych wymienionych w art. 104 ust. 4 ustawy pozwala stwierdzić, że postępowanie jest obarczone wadami skutkującymi naruszeniem przepisów art. 7, 77, 107 kpa poprzez nie zgromadzenie w sposób wyczerpujący materiału dowodowego, a także brak uzasadnienia umożliwiającego ocenę czy organy nie przekroczyły granic uznania administracyjnego. Rozpoznając ponownie sprawę organy rozważą czy kalectwo skarżącego i związane z nim potrzeby, a także fakt, iż jedynym źródłem jego utrzymania są środki uzyskiwane z pomocy społecznej nie są przypadkiem szczególnym, który umożliwiałby zastosowanie wobec niego art.104 ust. 4 ustawy. Mając powyższe na względzie, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c oraz art. 152 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami sąd orzekł jak w sentencji.