I SA/Wa 1269/15

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Emilia Lewandowska Sędziowie WSA Jolanta Dargas (spr.) WSA Agnieszka Jędrzejewska-Jaroszewicz Protokolant starszy referent Tomasz Noske po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 25 listopada 2015 r. sprawy ze skargi U. O. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w W. z dnia [...] maja 2015 r. nr [...] w przedmiocie odmowy udzielenia pomocy finansowej 1. oddala skargę; 2. przyznaje ze środków budżetowych Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie na rzecz adwokata E. O., tytułem kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu kwotę 295,20 (dwieście dziewięćdziesiąt pięć 20/100) złotych, w tym: tytułem opłaty kwotę 240 (dwieście czterdzieści) złotych, tytułem 23% podatku od towarów i usług kwotę 55,20 (pięćdziesiąt pięć 20/100) złotych. Zaskarżoną decyzją z dnia [...] maja 2015 r. nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...] utrzymało w mocy decyzję Prezydenta [...] z dnia [...] marca 2015 r. nr [...] odmawiającą udzielenia pomocy finansowej na zakup koszuli nocnej i klapek do szpitala, na zakup obuwia zimowego, leków, żywności i środków czystości oraz wymianę zaworu odcinającego wodę w łazience. Zaskarżona decyzja Kolegium została wydana w oparciu o następujące ustalenia faktyczne i ocenę prawną sprawy: W dniu 17 lutego 2015 r. U. O. wystąpiła z prośbą o udzielenie pomocy finansowej na zakup koszuli nocnej i klapek do szpitala, żywności, leków, obuwia zimowego, środków czystości oraz na wymianę zaworu odcinającego zimną wodę w łazience. Do wniosku załączyła skierowanie do szpitala z dnia 10 lutego 2015 r. Decyzją z dnia [...] marca 2015 r. nr [...] Prezydent [...], odmówił wnioskodawczyni przyznania pomocy finansowej w powyższym zakresie. Organ pierwszej instancji wskazał, że na podstawie wywiadu środowiskowego przeprowadzonego w dniu 5 marca 2015 r. ustalono, że zainteresowana mieszka samotnie i prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe. W miesiącu poprzedzającym miesiąc złożenia wniosku, tj. w styczniu 2015r. dochodem ww. było świadczenie emerytalne ZUS w wysokości 799,49 zł oraz dodatek mieszkaniowy w wysokości 271,10 zł. Łączny dochód wyniósł 1070,59 zł, co oznacza, że przekroczone zostało kryterium dochodowe określone w art. 8 ust. 1 pkt 1 ustawy o pomocy społecznej, które dla jednoosobowego gospodarstwa domowego wynosi 542 zł. Z dochodu w styczniu 2015 r. udokumentowano następujące wydatki: bieżący czynsz wraz z niedopłatą za wodę – 250 zł - wpłata klientki w dniu 21 stycznia 2015 r., telefon stacjonarny – 75,69 zł plus opłata pocztowa –1,75 zł - wpłata klientki w dniu 21 stycznia 2015 r., gaz – 31,05 zł plus opłata pocztowa – 2,90 zł - wpłata klientki w dniu – 21 stycznia 2015 r., leki – 96,44 zł. Łączna kwota wydatków w styczniu 2015 r. wyniosła 457,83 zł. Podczas wizyty pracownika socjalnego U. O. poinformowała, że w dalszym ciągu nie wyraża zgody na przeprowadzenie wywiadu u matki zamieszkałej w [...]. Twierdziła też, że z dziećmi mieszkającymi i pracującymi w [...] nie ma kontaktu od 26 maja 2013 r. Powyższe w ocenie organu oznacza, że wnioskodawczyni nadal uniemożliwia organowi ustalenie sytuacji bytowej osób zobowiązanych do alimentacji, realnej oceny i zakresu wsparcia ze strony najbliższych poprzez ustalenie oraz wynegocjowanie z rodziną możliwości świadczenia pomocy materialnej na rzecz klientki. Tym bardziej, że wnioskodawczyni była wielokrotnie informowana przez pracownika socjalnego, że to rodzina zobowiązana jest w pierwszej kolejności udzielić wsparcia swojemu bliskiemu, a dopiero po ustaleniu przez OPS sytuacji bytowej rodziny i stwierdzeniu braku takiej możliwości - pomoc udzielana jest ze środków publicznych. Organ ustalił również, że wnioskodawczyni w dalszym ciągu nie wystąpiła o obniżkę czynszu oraz przyznanie dodatku energetycznego, mimo iż była wielokrotnie pouczana przez pracownika socjalnego, że uzyskanie obniżki oraz przyznanie dodatku energetycznego korzystnie wpłynie na zmniejszenie wysokości opłat związanych z utrzymaniem mieszkania. Wobec powyższego Prezydent uznał, że z uwagi na okoliczność, iż dochód wnioskodawczyni przekracza kryterium dochodowe uprawniające do świadczeń na zasadach ogólnych, należało rozważyć możliwość udzielenia pomocy na podstawie art. 41 pkt 1 ustawy pomocowej tj. przyznanie specjalnego zasiłku celowego. Powołując się na treść ww. przepisu organ pierwszej instancji uznał jednak, że w sytuacji wnioskodawczyni nie zachodzą szczególne okoliczności uzasadniające przyznanie pomocy na cele wskazane we wniosku. Jednocześnie podkreślił, że zasiłki celowe przyznane w ramach udzielanej pomocy są świadczeniami fakultatywnymi, co oznacza, że nawet spełnienie kryterium dochodowego nie powoduje nabycia po stronie wnioskodawcy roszczenia o wypłatę świadczenia. Organ podniósł, że obowiązek wsparcia osoby pozostającej w niedostatku ciąży przede wszystkim na członkach rodziny, a pomoc społeczna jest ostatnim źródłem pomocy. Ponadto rozmiar świadczeń w znacznym stopniu zależy od kondycji gospodarki, dla której nie może on być nadmiernym, a jedynie adekwatnym obciążeniem. Biorąc pod uwagę fakt, że wnioskodawczyni przekracza kryterium dochodowe, a ponadto nie wykorzystuje własnych możliwości organ odmówił przyznania pomocy. Odwołanie od powyższej decyzji wniosła U.O. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...] decyzją z dnia [...] maja 2015 r. nr [...] utrzymało w mocy decyzję Prezydenta [...] z dnia [...] marca 2015 r. nr [...]. Organ odwoławczy wskazał na ustalenia faktyczne organu pierwszej instancji, stwierdzając, że Prezydent [...] nie przekroczył granic uznania administracyjnego przy wydawaniu decyzji, a zarzuty strony nie znajdują uzasadnienia. Następnie wskazał na przepis art. 39 ust. 1 i 2 ustawy o pomocy społecznej, zgodnie z którym zasiłek celowy może zostać przyznany na zaspokojenie niezbędnej potrzeby bytowej, tj. wówczas gdy wnioskodawca z przyczyn rodzinnych, losowych znalazł się w trudnej sytuacji. Warunkiem przyznania tego rodzaju pomocy jest nieprzekroczenie kryterium dochodowego określonego w art. 8 ust. 1 ustawy o pomocy społecznej, tj. kwoty 542 zł dla osoby samotnie gospodarującej. Skoro łączny dochód skarżącej przekroczył kryterium dochodowe, to tym samym organ nie miał podstaw prawnych do przyznania pomocy finansowej na pokrycie bieżących potrzeb określonych we wniosku w ramach zasiłku celowego na zasadach ogólnych. Natomiast, w oparciu o przepis art. 41 pkt 1 ustawy o pomocy społecznej, organ może przyznać pomoc osobie przekraczającej kryterium dochodowe w szczególnie uzasadnionych przypadkach. Jest to rodzaj pomocy o charakterze wyjątkowym, powinien być on przeznaczony na zaspokojenie potrzeby bytowej osoby korzystającej z pomocy, w sytuacji nadzwyczajnej, niecodziennej. Tymczasem w przedmiotowej sprawie nie wystąpił żaden szczególnie uzasadniony przypadek, w rozumieniu art. 41 pkt 1 ustawy, co oznacza, iż rozstrzygnięcie organu I instancji odmawiające pomocy społecznej nie narusza prawa i mieści się granicach uznania administracyjnego. Jednocześnie Kolegium wskazało, że wnioskodawca ma obowiązek współdziałania w celu znalezienia sposobu wyjścia z trudnej sytuacji życiowej, czego nie czyni, a ponadto organ rozpoznający sprawę nie ma obowiązku zabezpieczania wszystkich potrzeb wnioskodawców, wkraczać powinien tylko wtedy, gdy dochodzi do sytuacji krytycznej, tj. wówczas, gdy wnioskodawca nie jest w stanie zabezpieczyć sobie podstawowej egzystencji wykorzystując własne środki, możliwości i uprawnienia. Organ przywołał wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 16 października 2014 r. sygn. akt I SA/Wa 2540/13, w którym Sąd stwierdził, że skarżąca powinna nawiązać kontakt z dziećmi przebywającymi w [...], czy to za pośrednictwem wnuczki, czy też synowej (mieszkających w [...] -celem umożliwienia Ośrodkowi dokonania oceny sytuacji rodzinno-majątkowej każdego z jej dzieci i wyjaśnienia w sposób nie budzący wątpliwości czy nie mają oni możliwości zapewnienia skarżącej stosownej opieki. Od powyższej decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] U.O. wniosła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie. W uzasadnieniu skargi skarżąca opisała ciężką sytuację życiową w jakiej się znajduje, ponownie też wskazała, że jej dochód nie wystarcza na zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych. W ocenie skarżącej obniżenie czynszu, czy też uzyskanie dodatku energetycznego w żaden sposób nie rozwiąże jej trudnej sytuacji bytowej. W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...] wniosło o jej oddalenie, podtrzymując argumentację zawartą w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, co oznacza, że sąd w zakresie dokonywanej kontroli bada czy organ administracji orzekając w sprawie nie naruszył prawa w stopniu mogącym mieć wpływ na wynik sprawy. Należy dodać, że zgodnie z art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2012 r. poz. 270 ze zm.) sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi ani powołaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a. Kontrola ta polega więc na zbadaniu, czy w toku rozpoznania sprawy organy administracji publicznej nie naruszyły prawa materialnego i procesowego w stopniu mogącym mieć wpływ na wynik sprawy. Rozpoznając sprawę niniejszą w ramach powyższych kryteriów skargę należy uznać za niezasadną. Podstawą materialnoprawną rozstrzygnięć administracyjnych podjętych w niniejszej sprawie były przepisy ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz. U. z 2013 r. poz. 182) – zwanej dalej "ustawą". Zasady ogólne wskazanej ustawy, wyrażone w art. 2 ust. 1 i art. 3 ust. 1 ustawy o pomocy społecznej stanowią, że świadczenia z pomocy społecznej mają na celu umożliwienie przezwyciężania trudnych sytuacji życiowych, których osoby ubiegające się nie są w stanie pokonać, wykorzystując własne uprawnienia, zasoby i możliwości oraz zaspokajanie niezbędnych potrzeb i umożliwienie im życie w warunkach odpowiadających godności człowieka. Jak wynika z powyższych przepisów pomoc społeczna jest instytucją stosowaną wyjątkowo, w sytuacjach, w których obywatel nie jest w stanie sam podołać okolicznościom życiowym. Zgodnie z art. 41 pkt 1 ustawy, który stanowi wyjątek od zasad przyznawania pomocy określonych w art. 8, w szczególnie uzasadnionych przypadkach osobie albo rodzinie o dochodach przekraczających kryterium dochodowe może być przyznany specjalny zasiłek celowy w wysokości nieprzekraczającej odpowiednio kryterium dochodowego osoby samotnie gospodarującej lub rodziny, który nie podlega zwrotowi. Z powyższego przepisu prawa wynika, że decyzja wydawana w oparciu o tenże przepis prawa ma charakter decyzji uznaniowej, a zgłoszona potrzeba, o zaspokojenie której ubiega się strona, winna być oceniana przez organ pomocy społecznej przez pryzmat szczególnie uzasadnionego przypadku. O tym, czy mamy do czynienia ze "szczególnie uzasadnionym przypadkiem" każdorazowo rozstrzyga organ orzekający w sprawie, po rozważeniu wszystkich istotnych okoliczności, w oparciu o wszechstronnie zebrany materiał dowodowy. Jak stanowi art. 3 ust. 3 ustawy, rodzaj, forma i rozmiar świadczenia powinny być odpowiednie do okoliczności uzasadniających udzielenie pomocy, wysokość tego zasiłku nie została jednak ściśle określona przez ustawodawcę. W przepisach tych ustanowiono zatem zasady indywidualizacji i fakultywności świadczeń z pomocy społecznej. Zasada fakultatywności polega na niemożności domagania się przez osoby i rodziny ubiegające się o świadczenia pomocy społecznej, aby przyznano im je w określonym rodzaju, formie i rozmiarze. Wbrew zarzutom skargi, rację ma Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...] twierdząc, że U. O. nie spełnia przesłanek do przyznania jej specjalnego zasiłku celowego w oparciu o przepis art. 41 pkt 1 ustawy. Z akt sprawy wynika, że dochód skarżącej w miesiącu poprzedzającym złożenie wniosku tj. w styczniu 2015 r. wyniósł łącznie 1070,59 zł, z czego 799,49 zł stanowiła wypłacona emerytura oraz dodatek mieszkaniowy w kwocie 271,10 zł. Dochód skarżącej przekraczał zatem kryterium dochodowe uprawniające do tego rodzaju świadczenia odnoszące się do osoby samotnie gospodarującej i wynoszące 542 zł (art. 8 ust. 1 pkt 1 ustawy w zw. § 1 pkt 1 lit. a rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 17 lipca 2012 r. w sprawie zweryfikowanych kryteriów dochodowych oraz kwot świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej - Dz. U. z 2012 r. poz. 823). Sąd podziela też stanowisko organu odwoławczego, że zgłoszone w piśmie z dnia 17 lutego 2015r. przez U. O. potrzeby, nie mogły być uwzględnione w ramach sprawy o przyznanie świadczenia na podstawie przepisu art. 41 pkt 1 ustawy. Jak podnosi się w orzecznictwie sądowoadministracyjnym tego rodzaju świadczenie można otrzymać tylko w szczególnie uzasadnionym przypadku. Sformułowanie "szczególnie uzasadnione przypadki" jest pojęciem niedookreślonym, którego stosowanie ma charakter ocenny. Wykładnia językowa tego przepisu oraz ratio legis zasiłku w nim określonego wskazują jednak, że ma on charakter wyjątkowy, gdyż o możliwości jego przyznania nie decyduje dochód wnioskodawcy, a sytuacja życiowa w której się znalazł, a która wyraźnie odbiega od typowych sytuacji osób kwalifikujących się do otrzymania pomocy społecznej przy spełnieniu kryterium dochodowego. W judykaturze i doktrynie przyjmuje się, że szczególnie uzasadniony przypadek to taka sytuacja życiowa osoby lub rodziny, która ponad wszelką wątpliwość, bez konieczności wnikliwych zabiegów interpretacyjnych istniejącego stanu rzeczy, pozwala stwierdzić, że aż tak drastyczne, tak dotkliwe w skutkach i tak daleko ingerujące w plany życiowe zdarzenia, nie należą do zdarzeń codziennych, ani nawet do zdarzeń nadzwyczajnych. Są to zatem zdarzenia występujące zupełnie okazjonalnie, wymagające wielu niefortunnych zbiegów wydarzeń, wykraczające poza możliwości ludzkiej zapobiegliwości. Zdaniem Sądu, wskazywany przez U. O. we wniosku cel przyznania świadczenia pieniężnego nie mieści się w ramach przypadku "szczególnie uzasadnionego". Kwestia regulowania opłat za gaz, zakup leków, obuwia zimowego, żywności, środków czystości, koszuli nocnej i klapek oraz wymiany zaworu w łazience, dotyczy typowych wydatków obywateli, które się okresowo powtarzają. W takim przypadku nie można mówić o wystąpieniu w dacie wydawania przez Prezydenta [...] decyzji z dnia [...] marca 2015 r., zdarzenia okazjonalnego, niecodziennego, nieoczekiwanego, czy też nadzwyczajnego. Ponadto potrzeby osób ubiegających się o pomoc mogą być uwzględnione jedynie wówczas, gdy odpowiadają celom pomocy społecznej i mieszczą się w możliwościach organu pomocy społecznej. Słusznie zauważył organ II instancji, że organ pomocy społecznej nie ma obowiązku zabezpieczania wszystkich potrzeb wnioskodawców, wkraczać powinien tylko wtedy, gdy dochodzi do sytuacji krytycznej, tj. wówczas, gdy wnioskodawca nie jest w stanie zabezpieczyć sobie podstawowej egzystencji wykorzystując własne środki, możliwości i uprawnienia. Ponadto za prawidłowe Sąd uznał stanowisko organu o braku współdziałania przez skarżącą z pracownikiem socjalnym. Podkreślenia wymaga, że przepis art. 4 ustawy nakłada na osoby korzystające z pomocy społecznej obowiązek współdziałania z organami pomocy społecznej w rozwiązywaniu swojej trudnej sytuacji życiowej. Brak takiego współdziałania - stosownie do art. 11 ust. 2 ustawy o pomocy społecznej, może stanowić podstawę do odmowy przyznania świadczenia. Nie może budzić wątpliwości, że jedną z postaci odmowy współdziałania z pracownikiem socjalnym, w rozumieniu tego przepisu, jest uniemożliwienie mu przeprowadzenia wywiadu środowiskowego z matką wnioskodawczyni oraz uporczywe uchylanie się od wystąpienia o obniżkę opłat czynszowych oraz przyznanie dodatku energetycznego, co korzystnie wpłynęłoby na zmniejszenie wysokości opłat związanych z utrzymaniem mieszkania. Podkreślić jeszcze raz należy, że z treści przepisu art. 41 ustawy o pomocy społecznej wynika, że organ wydaje decyzję w ramach tzw." uznania administracyjnego", swobodnie decydując o tym, czy w indywidualnej sprawie wystąpił przypadek uzasadniający przyznanie tej formy świadczenia z pomocy społecznej. Rolą Sądu jest jedynie ocena czy organ administracji publicznej nie przekroczył granic uznania administracyjnego. Opierając się na materiale dowodowym zgromadzonym w niniejszej sprawie Sąd stwierdził, że organy administracji prawidłowo ustaliły stan faktyczny sprawy, nie naruszyły przepisów prawa materialnego i procesowego i prawidłowo zastosowały przepisu ustawy o pomocy społecznej, a wydając zaskarżoną decyzję nie przekroczyły granic uznania administracyjnego. Mając powyższe na uwadze Sąd na podstawie art. 151 i 250 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi orzekł jak w sentencji.