I SA/Wa 1276/14

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Małgorzata Boniecka-Płaczkowska (spr.) Sędziowie: WSA Joanna Gierak-Podsiadły WSA Marta Kołtun-Kulik Protokolant referent stażysta Małgorzata Sieczkowska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 7 sierpnia 2014 r. sprawy ze skargi R. W. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w W. z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie zwrotu nienależnie pobranego zasiłku 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz decyzję Prezydenta W. z dnia [...] r. nr [...]; 2. stwierdza, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu; 3. przyznaje ze środków budżetowych Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie na rzecz radcy prawnego K. K., tytułem kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu kwotę 295,20 (dwieście dziewięćdziesiąt pięć 20/100) złotych, w tym: tytułem opłaty kwotę 240 (dwieście czterdzieści) złotych, tytułem 23% podatku od towarów i usług kwotę 55,20 (pięćdziesiąt pięć 20/100) złotych. Zaskarżoną decyzją z [...] r. nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze w W. po rozpoznaniu odwołania R. W. od decyzji Prezydenta W. z [...] r. nr [...], w której orzeczono zwrot nienależnie pobranego zasiłku stałego: uchylił zaskarżoną decyzję w części dotyczącej określenia terminu spłaty nienależnie pobranego zasiłku stałego w łącznej kwocie [...] zł. rozłożonej na [...] rat i w tym zakresie stwierdził, że należność płatna jest po [...] zł. miesięcznie w terminie od [...] do [...] r., w pozostałej części utrzymał zaskarżona decyzję w mocy. W uzasadnieniu organ wskazał, że decyzją Prezydenta W. z [...] r. nr [...] orzeczono o zwrocie nienależnie pobranego przez R. W. zasiłku stałego przyznanego decyzją z [...] r., nr [...] zmienioną decyzją z [...] r. nr [...] wypłaconego w okresie od [...] do [...] r. w łącznej wysokości [...] zł w ratach po [...] zł. miesięcznie począwszy od [...] r., do [...] r. W uzasadnieniu decyzji wyjaśniono, że decyzją z [...] r., zmienioną decyzją z [...] r przyznano R. W. zasiłek stały wraz ze składką na ubezpieczenie zdrowotne, który wynosił od [...] do [...] r. po [...] zł. miesięcznie, a od [...] r., po [...] zł. miesięcznie. Decyzja ta została w postępowaniu odwoławczym uchylona przez Samorządowe Kolegium Odwoławcze w W. decyzją z [...] r. nr [...], a sprawa przekazana do ponownego rozpatrzenia przez organ pierwszej instancji. W wyniku ponownego rozpatrzenia sprawy ustalono, że [...] r., R. W. złożył wniosek o zmianę wysokości zasiłku stałego z powodu zmiany sytuacji rodzinnej i finansowej. W dniu [...] r., złożył dodatkowy wniosek o przeliczenie zasiłku stałego w związku ze zmianą wysokości dochodu wynikającego z przyznanego w [...] r. jego córce studentce P. W. stypendium socjalnego z wyrównaniem od [...] r. R. W. posiada orzeczenie zaliczające go do umiarkowanego stopnia niepełnosprawności na czas nieokreślony. Ustalono, że od [...] r. prowadził wspólne gospodarstwo domowe z córką, której [...] r. przyznano stypendium socjalne w wysokości [...] zł. Miesięcznie, wypłacone w [...] r. z wyrównaniem za poprzednie dwa miesiące. Od [...] r. dochodem rodziny były alimenty przyznane na córkę w kwocie [...] zł. miesięcznie i stypendium socjalne w kwocie [...] zł. Miesięcznie, czyli łącznie dochód wynosił [...] zł. miesięcznie. Od [...] r., córka prowadzi oddzielne gospodarstwo domowe. Organ przytoczył treść przepisu art. 6 pkt 16 ustawy o pomocy społecznej definiujący świadczenia nienależnie pobrane. Wyjaśnił, że prawo do świadczeń z pomocy społecznej przysługuje temu kto samotnie gospodarując posiada dochód nieprzekraczający 542 zł (art. 8 ust. 1 ustawy). Kryterium dochodowe na osobę w rodzinie wynosi [...] zł. Zgodnie z art. 8 ust.12 ustawy w razie uzyskania jednorazowo dochodu należnego za dany okres kwotę dochodu uwzględnia się w dochodzie osoby lub rodziny przez okres na który uzyskano dochód. W przypadku osoby w rodzinie zasiłek stały ustala się jako różnicę miedzy kryterium dochodowym na osobę wynoszącym [...] zł., a dochodem na osobę, który w rodzinie R. W. od [...] r. wynosił [...] zł. miesięcznie. W myśl art. 98 ustawy świadczenia nienależnie pobrane podlegają zwrotowi. Na mocy art. 104 ust. 4 ustawy w przypadkach szczególnie uzasadnionych na wniosek osoby zainteresowanej można odstąpić od żądania zwrotu, umorzyć kwotę nienależnie pobranego świadczenia w całości lub części lub też odroczyć termin płatności czy też rozłożyć należność na raty. Na mocy art.106 ust. 3a ustawy zmiana dochodu w okresie pobierania świadczenia pieniężnego nie wpływa na wysokość tego świadczenia jeśli kwota zmiany nie przekracza 10% kryterium dochodowego na osobę w rodzinie, czyli [...] zł. Skarżący był zobowiązany do bezzwłocznego poinformowania organu wypłacającego zasiłek stały o każdej zmianie sytuacji dochodowej i majątkowej, która mogła spowodować konieczność weryfikacji wysokości zasiłku stałego lub uprawnienia do jego otrzymania. Na wniosek z [...] r., wszczęte zostało postępowanie o przeliczenie zasiłku stałego w związku ze zmianą wysokości dochodu wynikającego z przyznanego w [...] r. córce wnioskodawcy stypendium socjalnego. Organ przytoczył treść art. 155 kpa. Organ wskazał, że nie można było uznać sytuacji życiowej strony za przypadek szczególny, umożliwiający odstąpienie od żądania zwrotu nienależnie pobranego zasiłku stałego. R. W. korzysta z pomocy finansowej OPS. Organ wyjaśnił, że na podstawie decyzji z [...] r. w okresie od [...] do [...] r., wypłacono R. W. zasiłek stały w wysokości [...] zł. miesięcznie podczas gdy faktycznie od [...] r., do [...] r., przysługiwał mu zasiłek w kwocie [...] zł. miesięcznie. Obliczono go jako różnicę miedzy kwotą dochodu na osobę w rodzinie wynoszącą [...] zł. a dochodem na osobę w kwocie [...] zł. Powstała różnica między świadczeniem wypłaconym a należnym w wysokości [...] zł. miesięcznie jest świadczeniem nienależnie pobranym, podlegającym zwrotowi. Za wskazany okres świadczenie nienależnie pobrane wynosi łącznie [...] zł. Podczas postępowania rozpatrzono możliwość rozłożenia należności na raty oraz potrącenie ich z bieżących wypłat zasiłku stałego ustalając, że w/w kwota świadczenia nienależnie pobranego podlega zwrotowi z bieżącego świadczenia w [...] ratach po [...] zł. miesięcznie począwszy od [...] r. Od decyzji organu I instancji odwołanie złożył R. W. Wskazał na naruszenie przepisów ustawy o pomocy społecznej. Wskazał, że w czasie wywiadu z [...] r. poinformował, że córka oczekuje na decyzje w sprawie stypendium socjalnego, a więc organ miał wiedzę w tej kwestii. Dopiero po wypłaceniu stypendium skarżący i jego córka mogli uzyskać wiedzę co do przekazanych środków, wobec czego organ w sposób nieusprawiedliwiony zrównuje datę wydania decyzji z datą wypłaty. Należności zostały przelane [...] r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze rozpoznając sprawę wskazało, że odwołanie nie podlega uwzględnieniu. Wprawdzie w komparacji decyzji powołano art. 155 kpa, to jednak nie miało to żadnego wpływu na treść rozstrzygnięcia. Świadczenia w formie zasiłku stałego i składki na ubezpieczenie zdrowotne nie są wypłacane bez względu na okoliczności i warunki. Aby je otrzymać należy przede wszystkim spełniać określone w ustawie kryterium dochodowe. W okresie od [...] r., do [...] r., odwołujący się prowadził wspólne gospodarstwo domowe z dorosłą córką, która wtedy podjęła studia na P. W. i wnioskowała o przyznanie jej stypendium socjalnego. Stypendium w kwocie [...] zł. przyznano w [...] r. z terminem początkowym od [...] r. Ten fakt nie został ujawniony bezzwłocznie przez R. W. W ocenie organu R. W. nie zastosował się do dyspozycji przepisu art. 109 ustawy z 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej, z którego treści wynika obowiązek niezwłocznego poinformowania organu, który przyznał świadczenie o każdej zmianie sytuacji osobistej, dochodowej i majątkowej, mogącej wiązać się z koniecznością weryfikacji wysokości otrzymywanego zasiłku stałego lub uprawnienia do jego otrzymania. Kolegium nie dało wiary odwołującemu, że informacja o przyznaniu stypendium nie dotarła natychmiast do jego beneficjentki, ponieważ nie są to dane niejawne, a zatem z całą pewnością zostały podane do wiadomości w sposób przyjęty na uczelni. Gdyby nawet uznać zasadność twierdzenia, że informacja o przyznanym stypendium dotarła do odwołującego się w miesiącu w którym je wypłacono – czyli w [...] r. to i tak powiadomienie o tym fakcie OPS dopiero w [...] r. nie mieści się w pojęciu " niezwłocznie". Wypłacony zatem, mimo braku do tego podstaw faktycznych, zasiłek stały w wysokości określonej decyzją administracyjną z [...] r. jest świadczeniem niezależnie pobranym i podlega zwrotowi w kwocie określonej przez organ I instancji w decyzji z [...] r. Organ podniósł, że wszelkie koszty utrzymania odwołującego się pokrywa OPS, czy to w formie zasiłku stałego czy też w formie zasiłków celowych, których w [...] r. przyznano na łączna kwotę [...] zł. Odwołujący został zaliczony do umiarkowanego stopnia niepełnosprawności na czas nieokreślony. Fakt ten dokumentuje załączone do akt orzeczenie o stopniu niepełnosprawności wydane przez Miejski Zespół ds. Orzekania o Niepełnosprawności w W. w dniu [...] r., Z jego treści wynika, że odwołujący się może jednak wykonywać pracę na stanowisku przystosowanym do niepełnosprawności a zatem poprawienie jego trudnej sytuacji materialnej jest w zasięgu jego własnych starań, czego z całą pewnością nie czyni. Kolegium wyjaśniło, że każda decyzja administracyjna o przyznaniu świadczeń z pomocy społecznej zawiera pouczenie o wynikającym z art. 109 ustawy o pomocy społecznej obowiązku bezzwłocznego zgłoszenia każdej zmiany w liczbie członków rodziny, uzyskania dochodu lub innych zmianach mających wpływ na prawo do świadczeń ze środków społecznych. Nieudzielenie takiej informacji lub pobieranie świadczeń alternatywnych powoduje uznanie wypłaconego świadczenia ze środków społecznych jako nienależnie pobranego, podlegającego zwrotowi wraz z ustawowymi odsetkami. Taki stan przekroczenia ustawowego kryterium dochodowego uprawniającego do otrzymania zasiłku stałego w wysokości [...] zł. w okresie od listopada do [...] r. zaistniał w niniejszej sprawie. W ocenie Kolegium z podanych wyżej względów decyzja zobowiązująca do zwrotu kwoty [...] zł. nienależnie pobranego zasiłku stałego za okres od [...] r do [...] r. jest uzasadniona i zgodna z obowiązującymi przepisami oraz z ustalonym w sprawie stanem faktycznym. Organ stwierdził brak podstaw do udzielenia ulgi w spłacie (umorzenia należności, odstąpienia od żądania jej zwrotu w całości lub w części, odroczenia terminu płatności czy też płatności ratalnej), ponieważ nie zaistniały żadne szczególne okoliczności o jakich mowa w art.104 ust. 4 ustawy. R. W. nadal posiada stałe źródło dochodu w formie zasiłku stałego. Na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w W. skargę złożył R. W. Zaskarżonej decyzji oraz decyzji organu I instancji zarzucił naruszenie przepisów ustawy o pomocy społecznej: - art. 6 pkt.16 – poprzez wadliwe uznanie, że wypłacony zasiłek stały stanowi świadczenie nienależnie pobrane, wobec rzekomego nie poinformowania przez skarżącego o zmianie jego sytuacji materialnej. - art. 6 pkt 1 - poprzez czynienie skarżącemu zarzutu niewykonania przez niego pracy zarobkowej, pomimo ustawowego ustalenia, iż umiarkowany stopień niepełnosprawności jakim skarżący legitymuje się oznacza całkowitą niezdolność do pracy. Skarżący podniósł, że cierpi na chorobę psychiczną, polegającą na istotnych zaburzeniach pamięci. - art. 3 ust. 1, co do powinności zabezpieczenia niezbędnych potrzeb osób, umożliwiającym im życie w warunkach odpowiadających godności człowieka. - art. 100 ust. 1, co do powinności kierowania się przede wszystkim dobrem osób korzystających z pomocy społecznej. - art. 104 pkt. 4, poprzez wadliwe uznanie żądania zwrotu wydatków za udzielone świadczenie w postaci zasiłku stałego jako nie powodujące nadmiernego obciążenia świadczeniobiorcy i nie niweczące skutków udzielonej nadal pomocy oraz nie stanowiące podstawy do odstąpienia od żądania zwrotu wypłaconego zasiłku stałego. - art. 109, poprzez jego błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie. Skarżący zarzucił także organom błędne ustalenie, że jednorazowy dochód z przelanego w dniu [...] r., na konto bankowe córki skarżącego stypendium socjalnego, jest dochodem za [...],[...] i [...]roku i za ten okres należy potrącić wypłacony zasiłek stały, zamiast uznania, że wypłacone w grudniu [...] roku stypendium stanowi jedynie kryterium dochodowe za miesiąc grudzień, do ustalenia wysokości zasiłku stałego w [...] roku, zgodnie z dyspozycją art. 8 ust. 3 ustawy. Odpowiadając na skargę organ wniósł o jej oddalenie i podtrzymał stanowisko przedstawione w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Skarga jest zasadna, aczkolwiek nie wszystkie jej zarzuty są trafne. Kontrolowane w niniejszym postępowaniu decyzje wydane zostały na podstawie art. 6 pkt 16, art. 98 i art. 104 ust. 4 ustawy z 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz. U z 2013 r. Nr poz. 182). Sąd nie podzielił zarzutu skargi, że kwestionowane świadczenie nie jest nienależnie pobranym w rozumieniu art. 6 pkt 6 w zw. z art. 109 ustawy, gdyż niewątpliwe skarżący nie poinformował niezwłocznie organu o wypłacie stypendium socjalnego na rzecz córki ([...] r.), z którą wówczas prowadził wspólne gospodarstwo domowe. Dopiero [...] r. skarżący wystąpił o przeliczenie zasiłku w związku ze zmianą dochodu wynikającego z przyznanego stypendium. Jednakże organy nie dokonały wnikliwej oceny przesłanek z art. 98 ustawy w kontekście stanu faktycznego niniejszej sprawy. Przepis art. 98 stanowi, że świadczenia nienależnie pobrane podlegają zwrotowi od osoby lub rodziny korzystającej ze świadczeń z pomocy społecznej, niezależnie od dochodu rodziny. Art. 104 ust. 4 stosuje się odpowiednio. Zgodnie z treścią tego ostatniego przepisu, w przypadkach szczególnie uzasadnionych, zwłaszcza jeżeli żądanie zwrotu wydatków na udzielone świadczenie, z tytułu opłat określonych w ustawie oraz z tytułu nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części, stanowiłoby dla osoby zobowiązanej nadmierne obciążenie lub też niweczyłoby skutki udzielanej pomocy, właściwy organ, który wydał decyzję w sprawie zwrotu należności, o których mowa w ust. 1, na wniosek pracownika socjalnego lub osoby zainteresowanej, może odstąpić od żądania takiego zwrotu, umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty. Jednoznaczne brzmienie wskazanego przepisu art. 98 ustawy, jak też ugruntowane w tym zakresie orzecznictwo sądowe, nie pozostawia wątpliwości, że jego wykładni nie można dokonywać w oderwaniu od art. 104 ust.4 ustawy, do którego stosowania pierwszy z powołanych przepisów wprost odsyła. Oznacza to, że w toku rozpoznawania sprawy dotyczącej zwrotu nienależnie pobranych świadczeń, organ obowiązany jest do jednoczesnego zbadania, czy nie zachodzą przesłanki do odstąpienia od żądania zwrotu. Musi więc ustalić, czy w odniesieniu do strony prowadzonego postępowania można twierdzić o występowaniu przypadku szczególnego, przejawiającego się zwłaszcza tym, że żądanie zwrotu świadczeń stanowiłoby dla niej nadmierne obciążenie lub też niweczyłoby skutki udzielanej pomocy (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 30 października 2008 r., I OSK 1863/2007, Lex Polonica nr 1987280, wyrok NSA z 18 marca 2011 r., I OSK 2065/10, Lex nr 1079747). W orzecznictwie podkreśla się, że celem art. 104 ust. 4 ustawy o pomocy społecznej jest ochrona osoby zobowiązanej do zwrotu pobranych świadczeń, co wiąże się z kolei z określoną w art. 100 ust. 1 ustawy zasadą kierowania się w postępowaniu w sprawie świadczeń z pomocy społecznej dobrem korzystających z niej osób. Powyższe wskazuje, że wydanie decyzji o zwrocie nienależnie pobranych z pomocy społecznej świadczeń musi poprzedzać wnikliwe postępowanie wyjaśniające w odniesieniu do aktualnej sytuacji życiowej, rodzinnej i materialnej osoby zobowiązanej pod kątem możliwości zastosowania dobrodziejstw przewidzianych w art. 104 ust. 4 ustawy. Należy podkreślić, że decyzja w sprawie odstąpienia od żądania zwrotu nienależnie pobranego świadczenia ma tzw. uznaniowy charakter, albowiem przepis art. 104 ust. 4 ustawy nie precyzuje co należy rozumieć pod pojęciem wskazanego w nim przypadku szczególnego. Oznacza to, że do organu należy kwestia oceny, czy występujące w sprawie okoliczności przemawiają w wystarczającym stopniu za zastosowaniem przewidzianych w powołanym przepisie rozwiązań. Nie jest to jednak równoznaczne z dowolnością w tym zakresie. Uzasadnienie podjętego rozstrzygnięcia powinno zatem zawierać na tyle dokładne rozważania w aspekcie przesłanek świadczących o występowaniu w sprawie szczególnego przypadku bądź też jego braku, by adresat był przekonany o wyjaśnieniu wszelkich istotnych okoliczności w tym względzie. Tymczasem takich ustaleń zaskarżona decyzja i decyzja organu I instancji nie zawierają. Organ I instancji dokonując analizy przesłanek z art. 104 ust. 4 ustawy poprzestał na stwierdzeniu, że nie znaleziono podstaw do uznania sytuacji skarżącego za przypadek szczególny wskazujący na odstąpienie od żądania zwrotu nienależnie pobranego zasiłku stałego. Organ wskazał, że skarżący od [...] r. korzysta z pomocy OPS, wobec czego nie uznano, że zwrot świadczeń zniweczy skutki przyznanej pomocy (str. 2 uzasadnienia wersy od 8 - 4 od dołu). Natomiast Samorządowe Kolegium Odwoławcze w zaskarżonej decyzji wprawdzie wskazało, że w [...] r. skarżący otrzymał zasiłki na łączną kwotę [...] zł, jednakże w kwestii przesłanek z art. 104 ust. 4 ustawy nie dokonało żadnej analizy. Sam fakt podania w zaskarżonej decyzji wysokości przyznanych świadczeń w [...] r., bez oceny sytuacji osobistej, materialnej, zdrowotnej, potrzeb skarżącego, stałych wydatków na utrzymanie, leczenie i innych, nie czyni zadość dyspozycji art. 104 ust. 4 ustawy. Należy przy tym zauważyć, że organ II instancji ma nie tylko obowiązek rozpoznania odwołania, ale przede wszystkim obowiązek ponownego rozpoznania sprawy w jej całokształcie. Decyzja organu I instancji była wydana [...] r., natomiast decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w W. wydana była [...] r. Wobec tego poprzestanie na ustaleniu przyznanych w [...] r. skarżącemu zasiłków jest z przyczyn wyżej podanych niewystarczające, gdyż nie odnosi się do sytuacji skarżącego z daty orzekania tego organu. Oznacza to, że organ odwoławczy nie dokonał oceny aktualnej sytuacji skarżącego. Okoliczność, że skarżący od [...] r. objęty jest pomocą społeczną wskazuje, że jego sytuacja jest na tyle trudna, że nie jest on w stanie samodzielnie funkcjonować. Nie bez znaczenia dla oceny tej sytuacji jest niepełnosprawność skarżącego z przyczyny oznaczonej symbolem [...]. Wprawdzie z orzeczenia o stopniu niepełnosprawności z [...] r. wynika, że skarżący może być zatrudniony na stanowisku przystosowanym do niepełnosprawności, to jednakże- jak powszechnie wiadomo - w realiach obecnego rynku pracy, mając na uwadze także wiek skarżącego – 58 lat niezwykle trudne jest znalezienie pracy dla osoby niepełnosprawnej, jeżeli wręcz czyni to niemożliwym. Poza tym organ nie zbadał, a jedynie arbitralnie stwierdził, bez uzasadnienia, czy żądanie zwrotu wypłaconych świadczeń nawet w ratach nie niweczy skutków udzielonej pomocy, w szczególności, że jedynym źródłem utrzymania skarżącego są środki z pomocy społecznej. Nieracjonalne byłoby doprowadzenie do takiego stanu, że zwrot nienależnie pobranego świadczenia rodziłby konieczność udzielenia wsparcia z pomocy społecznej. Brak wnikliwych ustaleń, czy w niniejszej sprawie występują przesłanki z art. 104 ust. 4 kpa, świadczy o tym, że rozpoznający sprawę organ I instancji uchybił zasadom uregulowanym w art. 7, art. 77 § 1 i art. 107 § 3 kpa, nakazującym wyczerpujące ustalenie stanu faktycznego sprawy i jego przedstawienie w uzasadnieniu podjętego rozstrzygnięcia. Dopiero dokładne wyjaśnienie wszystkich istotnych w sprawie okoliczności pozwali na prawidłowe zastosowanie przepisów prawa materialnego (tj. art. 98 w zw. z art. 104 ust. 4 ustawy). Fakt, że braków tych nie dostrzegł organ odwoławczy i nie rozpoznał ponownie sprawy w jej całokształcie świadczy z kolei o naruszeniu przez niego art. 138 § 1 pkt 1 kpa. Rozpoznając ponownie sprawę organ przeprowadzi postępowanie z uwzględnieniem stanowiska przedstawionego w niniejszym uzasadnieniu. Mając na uwadze wszystkie wyżej wskazane okoliczności, Sąd orzekł jak w sentencji wyroku z mocy art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c), art. 152 i art. 250 ppsa.