I SA/Wa 143/24

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący: sędzia WSA Małgorzata Boniecka-Płaczkowska sędzia WSA Przemysław Żmich (spr.) asesor WSA Marek Maliński po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 26 czerwca 2024 r. sprawy ze skargi G. K. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 1 grudnia 2023 r. nr 010070/680/2089358/2023 (386385698) w przedmiocie świadczenia wychowawczego uchyla zaskarżoną decyzję oraz decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 27 lipca 2023 r. nr 010070/680/2089358/2023 (386385698). Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, po rozpatrzeniu odwołania G. K.z, decyzją z 1 grudnia 2023 r. nr 010070/680/2089358/2023 (386385698) utrzymał w mocy decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z 27 lipca 2023 r. nr 010070/680/2089358/2023 (386385698) o odmowie przyznania G. K. prawa do świadczenia wychowawczego na dziecko L. K. za okres od 1 czerwca 2023 r. do 31 maja 2024 r. Zaskarżona decyzja została wydana w następującym stanie sprawy. G. K. 18 maja 2022 r. złożyła wniosek o świadczenie wychowawcze na dziecko L. K. na okres świadczeniowy trwający od 1 czerwca 2022 r. do 31 maja 2023 r. Dołączyła do wniosku postanowienie Sądu Rejonowego w [...] z 20 września 2021 r. sygn. akt [...]. W pkt. I tego postanowienia sąd udzielił zabezpieczenia na czas trwania postępowania o pozbawienie władzy rodzicielskiej w ten sposób, że powierzył G. K. jako babci ojczystej pieczę nad dzieckiem. Zakład Ubezpieczeń Społecznych przyznał wnioskodawczyni prawo do świadczenia wychowawczego na dziecko L. K. o czym poinformował stronę pismem z 15 lipca 2022 r. nr 010070/680/5136000/2022 (337455968). Świadczenie to było wypłacane w pełnej kwocie, tj. po 500 zł miesięcznie na dziecko. Wnioskodawczyni pobrała świadczenie za cały okres świadczeniowy. Ostatnia wypłata za maj 2023 r. została przekazana na rachunek bankowy wskazany we wniosku 20 maja 2023 r. Następnie 21 lutego 2023 r. G. K. złożyła wniosek o świadczenie wychowawcze na L. K. na nowy okres świadczeniowy trwający od 1 czerwca 2023 r. do 31 maja 2024 r. Do wniosku dołączyła ponownie postanowienie Sądu Rejonowego w [...] z 20 września 2021 r. sygn. akt [...]. W piśmie z 3 lipca 2023 r. przesłała dodatkowo sentencję postanowienia Sądu Rejonowego w [...] z 2 czerwca 2023 r. sygn. akt [...]. W piśmie z 26 lipca 2023 r. G. K. przesłała pismo z Miejskiego Ośrodka Pomocy Rodzinie w [...] z 26 lipca 2023 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych decyzją z 27 lipca 2023 r. uchylił prawo do świadczenia wychowawczego na dziecko L. K. na okres świadczeniowy trwający od 1 czerwca 2022 r. do 31 maja 2023 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych decyzją z 27 lipca 2023 r. odmówił przyznania G. K. prawa do świadczenia wychowawczego na dziecko L. K. na nowy okres świadczeniowy trwający od 1 czerwca 2023 do 31 maja 2024 r. Zdaniem organu wnioskodawczyni sprawuje faktyczną opiekę nad dzieckiem od września 2020 r. Nie jest to jednak zaświadczenie potwierdzające, że dziecko zostało umieszczone w pieczy zastępczej u G. K.. ZUS uznał, że G. K. nie zalicza się do grona osób uprawnionych do świadczenia wychowawczego na wskazane we wniosku dziecko, mając na uwadze brzmienie art. 4 ust. 2 ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci. ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (Dz.U. z 2023 r. poz. 810) – dalej zwanej "ustawą". Od powyższej decyzji G. K. wniosła odwołanie do Prezesa ZUS. Prezes ZUS decyzją z 1 grudnia 2023 r. utrzymał w mocy decyzję z 27 lipca 2023 r. o odmowie prawa do świadczenia wychowawczego. W uzasadnieniu powołał się na art. 4 ust. 2 ustawy. Dodatkowo wskazał, że z przedłożonych przez stronę postanowień Sądu Rejonowego w [...] z 20 września 2021 r. sygn. akt [...] i z 2 czerwca 2023 r. sygn. akt [...] wynika, że sąd powierzył jej pieczę nad dziećmi jednak nie wskazał, że jest to forma pieczy zastępczej. Od powyższej decyzji G. K. złożyła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie. W uzasadnieniu skargi podała, że miała wcześniej przyznane świadczenie wychowawcze na wnuczkę, a w tej obecnej drugiej sprawie odmawia się skarżącej prawa do świadczenia wychowawczego. Skarżąca podała, że w obu sprawach było wydane postanowienie o takiej samej treści, a więc nie jest zrozumiała obecna decyzja organu. G. K. uważa, że obecne postanowienie sądu jest jasne i z jego treści wynika, że skarżąca sprawuje pieczę, a więc opiekę faktyczną nad małoletnią wnuczką. Opieka sprawowana jest od 2020 r., gdyż matka wnuczki nie żyje, a ojciec odsiaduje wyrok. Dodatkowo skarżąca wskazała, że organ każe jej zwracać świadczenie wychowawcze za 2022 r. i 2023 r. Jest to dla skarżącej decyzja niezrozumiała, skoro świadczenie było przyznane na podstawie dokumentów, które złożyła. Skarżąca podała, że czuje się jak przestępca, jakby coś komuś zabrała. G. K. zaznaczyła, że utrzymuje się z emerytury w wysokości 900 zł i nie ma z czego zwracać rzekomo niesłusznie pobranych świadczeń. Uważa, że jej wnuczce, tak jak innym dzieciom, należy się świadczenie wychowawcze. Dziecko rośnie i rosną związane z jego utrzymaniem wydatki, szczególnie wydatki na szkołę, na które nie starcza. W ocenie skarżącej powierzenie przez Państwo bieżącej pieczy nad dzieckiem oznacza podjęcie w ramach tej opieki obowiązków w zakresie wychowywania dziecka, zapewnienia mu poczucia bezpieczeństwa, zagwarantowanie zdrowia, wyżywienia, szkoły, utrzymania czyli wszystkiego tego, co łączy się z faktycznym codziennym sprawowaniem opieki nad dzieckiem. W odpowiedzi na skargę Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wniósł o jej oddalenie. W uzasadnieniu podał, że Zakład Ubezpieczeń Społecznych jako organ realizujący przepisy ustawy, zarówno w pierwszej, jak i w drugiej instancji, nie miał podstaw prawnych do przyznania świadczenia wychowawczego osobie, która na mocy orzeczenia sądu opiekuńczego jest osobą sprawującą pieczę zastępczą nad dzieckiem, bowiem osoba taka nie należy do ustawowego kręgu osób mogących ubiegać się o to świadczenie. W uzasadnieniu wskazano, że katalog osób uprawnionych do świadczenia wychowawczego został określony w art. 4 ust. 2 ustawy. W świetle art. 4 ust. 2 ustawy osobie sprawującej opiekę nad dzieckiem, w zastępstwie rodziców, u której jednak dzieci nie zostały umieszczone w pieczy zastępczej, nie przysługuje prawo do świadczenia wychowawczego. Zgodnie z tym przepisem prawo do świadczenia wychowawczego przysługuje matce albo ojcu, opiekunowi faktycznemu dziecka, jeżeli wystąpił do sądu opiekuńczego z wnioskiem o przysposobienie dziecka, opiekunowi prawnemu dziecka, dyrektorowi domu pomocy społecznej, rodzinie zastępczej, osobie prowadzącej rodzinny dom dziecka, dyrektorowi placówki opiekuńczo-wychowawczej, dyrektorowi regionalnej placówki opiekuńczo-terapeutycznej, albo dyrektorowi interwencyjnego ośrodka preadopcyjnego. Zdaniem Prezesa ZUS skarżąca nie przedłożyła w toku postępowania dokumentów, które potwierdzałyby spełnienie przesłanek warunkujących przyznanie prawa do świadczenia. W toku postępowania strona przedłożyła jedynie postanowienie Sądu Rejonowego w [...] z 20 września 2021 r. o udzieleniu zabezpieczenia przez sąd na czas toczącego się postępowania, tj. powierzeniu małoletnich dzieci pod pieczą babci ojczystej G. K.. Z uwagi na brzmienie art. 4 ust 2 ustawy nadesłane postanowienie sądu nie jest wystarczające do przyznania prawa do świadczenia. W świetle obowiązujących przepisów, osobie sprawującej opiekę nad dzieckiem, w zastępstwie rodziców, u której jednak dzieci nie zostały umieszczone w pieczy zastępczej, nie przysługuje prawo do świadczenia wychowawczego. W takiej sytuacji zarówno organ I instancji, jak i Prezes ZUS nie mieli możliwości przyznania prawa do świadczenia, z uwagi na brak podstaw prawnych. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje. Skarga jest uzasadniona. Podstawę prawną odmowy przyznania G. K. świadczenia wychowawczego na wnuczkę L. K. stanowił art. 4 ust. 1 i 2 ustawy. Zgodnie z tymi przepisami świadczenie wychowawcze na częściowe pokrycie wydatków związanych z wychowywaniem dziecka przysługuje: 1) matce albo ojcu, jeżeli dziecko wspólnie zamieszkuje i pozostaje na utrzymaniu matki albo ojca, z zastrzeżeniem art. 5 ust. 2a, albo 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, jeżeli dziecko wspólnie zamieszkuje i pozostaje na utrzymaniu opiekuna faktycznego, albo 3) opiekunowi prawnemu dziecka, albo 4) dyrektorowi domu pomocy społecznej, albo 5) rodzinie zastępczej, osobie prowadzącej rodzinny dom dziecka, dyrektorowi placówki opiekuńczo-wychowawczej, dyrektorowi regionalnej placówki opiekuńczo-terapeutycznej albo dyrektorowi interwencyjnego ośrodka preadopcyjnego, o których mowa w ustawie z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej (Dz.U. z 2022 r. poz. 447, 1700 i 2140). Według art. 5a ust. 2 ustawy jeżeli dziecko jest umieszczone w pieczy zastępczej świadczenie wychowawcze przysługuje wyłącznie odpowiednio: rodzinie zastępczej, osobie prowadzącej rodzinny dom dziecka, dyrektorowi placówki opiekuńczo-wychowawczej, dyrektorowi regionalnej placówki opiekuńczo-terapeutycznej albo dyrektorowi interwencyjnego ośrodka preadopcyjnego. Z kolei wedle art. 8 ustawy świadczenie wychowawcze nie przysługuje, jeżeli: 1) dziecko pozostaje w związku małżeńskim; 2) dziecko zostało umieszczone w instytucji zapewniającej całodobowe utrzymanie; 3) pełnoletnie dziecko ma ustalone prawo do świadczenia wychowawczego na własne dziecko; 4) członkowi rodziny przysługuje za granicą na dziecko świadczenie o podobnym charakterze do świadczenia wychowawczego, chyba że przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego lub dwustronne umowy międzynarodowe o zabezpieczeniu społecznym stanowią inaczej. Dziecko jako rzeczywisty beneficjent świadczenia zdefiniowane jest w art. 2 pkt 5 ustawy. Zgodnie z tym przepisem ilekroć w ustawie jest mowa o dziecku - oznacza to dziecko własne, dziecko przysposobione oraz dziecko, w sprawie którego toczy się postępowanie o przysposobienie, dziecko znajdujące się pod opieką prawną, dziecko umieszczone w pieczy zastępczej lub dziecko umieszczone w domu pomocy społecznej. W konsekwencji zgodnie z art. 13 ust. 1 ustawy ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego oraz jego wypłata następują odpowiednio na wniosek matki, ojca, opiekuna faktycznego dziecka, opiekuna prawnego dziecka, dyrektora domu pomocy społecznej, rodziny zastępczej, osoby prowadzącej rodzinny dom dziecka, dyrektora placówki opiekuńczo-wychowawczej, dyrektora regionalnej placówki opiekuńczo-terapeutycznej albo dyrektora interwencyjnego ośrodka preadopcyjnego. Gdy uprawnionym do świadczenia wychowawczego jest: 1) w przypadku przebywania dziecka pod opieką sądownie ustanowioną - opiekun prawny; 2) w przypadku przebywania dziecka w rodzinnej pieczy zastępczej prowadzonej w formie rodziny zastępczej - rodzina zastępcza (małżonkowie lub osoba niezamężna), do wniosku o świadczenie wychowawcze należy dołączyć dowody niezbędne do ustalenia prawa do świadczenia wychowawczego: w pierwszym przypadku - orzeczenie sądu opiekuńczego o ustaleniu opiekuna prawnego dziecka, w drugim przypadku - zaświadczenie odpowiednio organizatora rodzinnej pieczy zastępczej, powiatowego centrum pomocy rodzinie o umieszczeniu dziecka w rodzinie zastępczej wraz z datą umieszczenia (art. 13 ust. 4 pkt 3 lit. c i ca ustawy). Z przedstawionego wyżej stanu prawnego wynika, że czym innym jest opieka prawna nad dzieckiem sądownie ustanowiona, a czym innym rodzinna piecza zastępcza nad dzieckiem. Z przedłożonych przez G. K. postanowień sądu rodzinnego: 1) Sądu Rejonowego w [...] z 20 września 2021 r. sygn. akt [...]; 2) Sądu Rejonowego w [...] z 2 czerwca 2023 r. sygn. akt [...] – wynika, że G. K. została ustanowiona przez sąd rodzinny z urzędu opiekunem prawnym L. K. (ur. w 2015 r.), odpowiednio: w formie zabezpieczenia na czas toczącej się sprawy o pozbawienie, ograniczenie, zawieszenie władzy rodzicielskiej odnośnie małoletnich dzieci, w formie zabezpieczenia na czas toczącej się sprawy o ustanowienie opieki nad osobą małoletnią. Z symbolu tychże spraw (Nsm) wynika, że postanowienia te zostały wydane przez sąd rodzinny w sprawach opiekuńczych dotyczących małoletnich, które podlegają rozpoznaniu przez wydział rodzinny w trybie postępowania nieprocesowego (§ 283 ust. 1 pkt 2 lit. a zarządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 19 czerwca 2019 r. w sprawie organizacji i zakresu działania sekretariatów sądowych oraz innych działów administracji sądowej - Dz.Urz. MS. Z 2019 r. poz. 138 ze zm.). Podstawę prawną tychże postanowień zabezpieczających stanowi art. 755 § 1 pkt 4 Kodeksu postępowania cywilnego. Z art. 155 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego wynika, że opiekun sprawuje pieczę nad osobą i majątkiem pozostającego pod opieką; podlega przy tym nadzorowi sądu opiekuńczego. Do sprawowania opieki stosuje się odpowiednio przepisy o władzy rodzicielskiej. Wedle art. 95 § 1 i art. 96 w zw. z art. 146 i art. 155 § 2 krio opiekun wychowuje dziecko pozostające pod jego opieką. Z powyższego stanu prawnego wynika, że powierzenie przez sąd rodzinny pieczy nad małoletnim dzieckiem ma charakter "prawny", a nie faktyczny bowiem w takim przypadku opieka nad małoletnim dzieckiem jest ustanowiona na mocy orzeczenia sądowego. Taki zatem opiekun jest prawnie zobowiązany do wychowywania dziecka w okresie sprawowania opieki. Konsekwencją tego stanu rzeczy jest to, że ponosi on koszty wychowania dziecka. Istotne jest to, że celem świadczenia wychowawczego jest częściowe pokrycie wydatków związanych z wychowywaniem dziecka, w tym z opieką nad nim i zaspokojeniem jego potrzeb życiowych (art. 4 ust. 1 w zw. z art. 2 pkt 5 ustawy). Dlatego świadczenie wychowawcze przysługuje także opiekunowi prawnemu dziecka (art. 4 ust. 2 pkt 3 w zw. z art. 2 pkt 5 ustawy) i jest on uprawniony do złożenia wniosku o przyznanie świadczenia na dziecko znajdujące się pod jego opieką i wypłata świadczenia następuje na jego rzecz (art. 13 ust. 1 ustawy). W niniejszej sprawie takim opiekunem prawnym została ustanowiona przez sąd rodzinny G. K., a jej opieka obejmuje wychowywanie małoletniej wnuczki L.K.. Skoro zatem G. K. powołując się na swój status (opiekun) złożyła wniosek o przyznanie świadczenia wychowawczego na okres świadczeniowy od 1 czerwca 2023 r. do 31 maja 2024 r., to Zakład Ubezpieczeń Społecznych winien ustalić, uwzględniając przepisy art. 18 ust. 1- 2a ustawy, w jakim okresie wskazane wyżej postanowienia sądu rodzinnego z 2021 r. i 2023 r. o zabezpieczeniu pieczy nad dzieckiem były wykonywane. To zaś determinuje ustalenie za jaki okres G. K. byłaby uprawniona do świadczenia wychowawczego na wnuczkę Tymczasem Zakład Ubezpieczeń Społecznych wadliwie zakwalifikował G. K. jako osobę nieuprawnioną, w rozumieniu art. 4 ust. 1 i 2 w zw. z art. 2 pkt 5 ustawy, do świadczenia wychowawczego na wnuczkę. W konsekwencji organ I instancji nie wyjaśnił w jakim okresie wnioskodawczyni miała status opiekuna prawnego wnuczki wynikający z przedłożonych do sprawy postanowień sądu rodzinnego o udzieleniu zabezpieczenia poprzez powierzenie skarżącej pieczy nad wnuczką. To zaś świadczy o naruszeniu przez organ I instancji art. 4 ust. 1 i 2 pkt 3 i art. 2 pkt 5 ustawy oraz art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 kpa, w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy, czego nie dostrzegł Prezes ZUS, jako organ wyższego stopnia, przez co organ odwoławczy naruszył dodatkowo art. 138 § 1 pkt 1 kpa, w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy. W ponownie prowadzonym postępowaniu Zakład Ubezpieczeń Społecznych weźmie pod uwagę zaprezentowaną w niniejszym wyroku ocenę prawną. Organ I instancji uzna, że G. K. wykazała na mocy postanowień sądu rodzinnego z 20 września 2021 r. sygn. akt [...] i z 2 czerwca 2023 r. sygn. akt [...], że jest opiekunem prawnym L. K.. W tej sytuacji organ I instancji wyjaśni w jakim okresie powyższe postanowienia o zabezpieczeniu były wykonywane i w konsekwencji w jakim okresie winno być przyznane G. K. świadczenie wychowawcze na wnuczkę w ramach realizacji jej wniosku z 21 lutego 2023 r. Biorąc pod uwagę powyższe Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2024 r. poz. 935) orzekł, jak w sentencji wyroku.