I SA/Wa 1456/22

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Anna Falkiewicz-Kluj (spr.) Sędzia WSA Jolanta Dargas Sędzia WSA Magdalena Durzyńska Protokolant referent Magdalena Murawska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 4 listopada 2022 r. sprawy ze skargi M.K. na decyzję Ministra Rodziny i Polityki Społecznej z dnia 26 kwietnia 2022 r. nr DSZ-V.4321.1.153.2022.AC w przedmiocie odmowy umorzenia nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych oddala skargę. Zaskarżoną decyzją z 26 kwietnia 2022 r. nr DSZ-V.4321.1.153.2022.AC, Minister Rodziny i Polityki Społecznej na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz.U. z 2018 r. poz. 2096 ze zm.), dalej "kpa" w związku z art. 23a ust. 9 i 30 ust. 9 ustawy o świadczeniach rodzinnych (D.U. 2020, poz. 111 ze zm), dalej "ustawa o świadczeniach", po rozpoznaniu odwołania od decyzji Wojewody Mazowieckiego z 8 lutego 2022 r. nr 1770/2022/WN, w sprawie udzielenia ulgi w spłacie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych za okres od 1 października 2015 r. do 31 października 2015 r., utrzymał tę decyzję w mocy. Stan sprawy przedstawiał się w sposób następujący. Wojewoda Mazowiecki decyzją z 23 lipca 2020 r., nr 2532/SR/2020 ustalił, że świadczenierodzinne w kwocie 448 zł wypłacone M. K., dalej "Skarżąca" w formie zasiłku rodzinnego i dodatków do zasiłku rodzinnego na dzieci K. K., A. K. i J. K. za okres od 1 do 31 października 2015 r. są świadczeniami nienależnie pobranymi i zobowiązał Skarżącą do ich zwrotu. Skarżąca wnioskiem z 12 sierpnia 2020 r. wniosła o umorzenie kwoty nienależnie pobranych świadczeń w wysokości łącznie 17 714, 85 zł, wskazując na swą trudną sytuację rodzinną – pięcioosobowa rodzina, choroba córki na [...] i koszty z tym związane w wysokości 769,50 zł miesięcznie, brak w związku z tym możliwości zatrudnienia, koszty związane z utrzymywaniem mieszkania w [...] w których mąż się leczy, niemożność pracy męża, który w listopadzie 2016 r. miał wypadek w [...] i był na zwolnieniu lekarskim, otrzymywał rentę [...] w kwocie 21,71 euro. Obecnie od grudnia 2019 r. otrzymuje rentę w Polsce w kwocie 529,49zł miesięcznie. Organ wniosek ten rozpoznał odrębnymi decyzjami administracyjnymi mając na uwadze fakt, że zobowiązania Skarżącej powstały na mocy kilku odrębnych decyzji. Przedmiotem rozpoznania jest jedna z nich. Decyzją z 8 lutego 2022 r. Wojewoda odmówił udzielenia ulgi w odniesieniu do kwoty 448 zł. Odwołanie wniosła Skarżąca. Organ II instancji nie znalazł podstaw do odmiennej niż to uczynił organ I instancji oceny zebranego w sprawie materiału dowodowego. Ustalił, że miesięczny dochód rodziny skarżącej wynosi 5 842,28 zł. Na kwotę tę składa się renta rodzinna w kwocie 529,49 zł, zasiłek z [...] Urzędu Pracy w wysokości 2 908,95 zł (przyznany do maja 2021 r.), oraz zasiłki: 358 zł, 1820 zł, 215,84 zł), koszty najmu mieszkania w [...] - 180 euro (756 zł), koszty najmu mieszkania syna 600 zł, gaz 100 zł, telefon 180,88 zł, opłaty za szkołę 61 zł, wydatki na leczenie 769,50, opłaty za wodę i śmieci 130 zł, rata 147,14 zł- wg oświadczenia Skarżącej. Organ II instancji wskazał, że zgodnie z art. 30 ust. 8 ustawy o świadczeniach nienależnie pobrane świadczenia podlegają zwrotowi z odsetkami ustawowymi. Zgodnie z art. 23 a ust. 9, art. 30 ust. 9 tej samej ustawy możliwe jest umorzenie należności w całości lub w części, odroczenie płatności czy rozłożenie na raty. Przepisy te są wyjątkiem od zasady zwrotu podmiotowi publicznemu nienależnie pobranego świadczenia. W ocenie organu sytuacja Skarżącej na tle innych podobnych osób wymagających pomocy i będących w trudnej sytuacji rodziny, nie jest nadzwyczajna. Instytucja umorzenia zobowiązania odnosi się bowiem do sytuacji nadzwyczajnych, wyjątkowo drastycznych gdy to ze względu na wiek, stan zdrowia i znikome źródło dochodu nie jest możliwe wywiązanie się ze zobowiązania. Warunkiem udzielenia ulgi w postaci umorzenia zobowiązania nie jest wyłącznie wskazanie że spłata zobowiązania odbędzie się z uszczerbkiem finansowym dla rodziny ale uprawdopodobnienie że spłata zobowiązania przy zachowaniu należytej staranności nie jest w ogóle możliwa. Skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie wywiodła Skarżąca zaskarżając decyzję w całości i wnosząc o jej uchylenie. Zaskarżonej decyzji zarzuciła: 1. przepisów prawa procesowego, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy - tj. art. 7 kpa w zw. z art. 77 § 1 kpa w zw. z art. 80 kpa polegające na zaniechaniu przez organy obydwu instancji podjęcia wszelkich czynności niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli, brak zebrania i rozpatrzenia materiału dowodowego w sposób wyczerpujący i wszechstronny a jedynie wybiórczy i powierzchowny (w szczególności dowodu z dowodów z dokumentów przedłożonych przez skarżącą - np. dokumentacji medycznej dot. córki skarżącej i wagi choroby małoletniej, dokumentów dot. sytuacji zdrowotnej i możliwości zarobkowych męża skarżącej, faktur i rachunków, stanowiska skarżącej), co doprowadziło do dokonania nieprawidłowej oceny dowodów, wbrew logice i doświadczeniu życiowemu i do wyciągnięciu z materiału dowodowego wniosków, które nie znajdują potwierdzenia w materiale dowodowym, tj: -jakoby skarżąca nie podała w toku postępowania administracyjnego żadnych okoliczności świadczących o występowaniu szczególnych okoliczności podczas, gdy skarżąca od początku postępowania konsekwentnie wskazuje na sytuację zdrowotną i rodzinną: chorobę swojej córki, która w związku z cierpieniem na ciężką chorobę metaboliczną ([...]) posiada ustalony stopień niepełnosprawności i jako osoba niepełnosprawna wymaga konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji (orzeczenie wydano do dnia 25 kwietnia 2024r.), zaś pomoc tę świadczy matka małoletniej (skarżąca), zły stan zdrowia męża skarżącej po wypadku, któremu uległ w 2016r. (złamanie kości piętowych w obydwu stopach), posiadanie na stałe śrub w piętach stabilizujących kości piętowe oraz związaną ze złym stanem zdrowia częściową niezdolność do pracy, permanentne i dotkliwe dolegliwości bólowe męża skarżącej, które uniemożliwiają mu codzienne funkcjonowanie, jakoby skarżąca miała obiektywną możliwość podjęcia pracy podczas, gdy choroba córki skarżącej wymaga od skarżącej długotrwałej opieki i pomocy małoletniej, bycia w ciągłej gotowości przybycia do placówki szkolnej małoletniej z uwagi na częste skoki i spadki cukru i związaną z tym konieczność szybkiego podania insuliny (co się często zdarza), ważenia i liczenia zawartości cukru w każdym posiłku dla małoletniej, regularnego i bieżącego monitorowania poziomu cukru u małoletniej (także kilkukrotnie w nocy), -jakoby skarżąca miała obiektywną możliwość podjęcia pracy podczas, gdy skarżąca pobiera świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej z uwagi na chorobę córki skarżącej, -jakoby sytuacja zdrowotna córki skarżącej (ciężka choroba metaboliczna - [...] oraz początki [...]) oraz męża skarżącej (złamanie kości piętowych w obydwu stopach) nie były okolicznościami szczególnymi podczas, gdy skarżąca nie ma na ww. sytuację zdrowotną członków rodziny związaną z ww. schorzeniami wpływu, okoliczności te nie były obiektywnie do przewidzenia, nie dało się zaplanować takiego rozwoju zdarzeń, -jakoby skarżąca uzasadniała wniosek o umorzenie należności z tytułu kwoty nienależnie pobranych świadczeń jedynie swoją sytuacją finansową podczas, gdy skarżąca od początku konsekwentnie wskazuje na trudną sytuację zdrowotną rodziny skarżącej, która to w konsekwencji przekłada się także na sytuacje materialną - czego organ zupełnie nie wziął pod uwagę, przepisów prawa procesowego, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. art. 7 kpa w zw. z art. 77 § 1 kpa w zw. z art. 80 kpa poprzez dokonanie ustaleń faktycznych przez organ II, a także I instancji wyłącznie w oparciu o materiał dowodowy, który był zgodny z góry przyjętą przez organy tezą o braku występowania w sytuacji skarżącej szczególnych okoliczności uzasadniających przyznanie jej ulgi w postaci umorzenia kwoty nienależnie pobranych świadczeń - przy ocenie dowodów organy I i II instancji zupełnie pominęły fakty dot. sytuacji zdrowotnej członków rodziny skarżącej, konieczność sprawowania osobistej stałej i długotrwałej opieki nad córką skarżącej i konieczności ciągłego kontrolowania u małoletniej poziomu cukru, ogromu pracy i pełnej dyspozycyjności jakiej sytuacja zdrowotna członków rodziny wymaga od skarżącej, co w konsekwencji ma bezpośrednie przełożenie na fakt, iż skarżąca nie jest w stanie podjąć pracy zarobkowej, tj. art. 81 a kpa poprzez rozstrzygnięcie wątpliwości interpretacyjnych co do stanu faktycznego sprawy przez organy obydwu instancji wyłącznie na niekorzyść skarżącej wbrew zasadzie rozstrzygania wątpliwości interpretacyjnych, przepisów prawa procesowego, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy art. 8 ust. 1 kpa poprzez prowadzenie postępowania administracyjnego w sposób nie budzący zaufania skarżącej do władzy publicznej, wbrew zasadom proporcjonalności, bezstronności i równego traktowania, 2. przepisów prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, tj. art. 25 ust. 10 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci oraz art. 30 ust. 9 ustawy o świadczeniach rodzinnych poprzez ich błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie co skutkowało nieprawidłowym przyjęciem, iż w sytuacji skarżącej nie zachodzą szczególne okoliczności uzasadniające udzielenie skarżącej ulgi w postaci umorzenia kwoty nienależnie pobranych świadczeń wraz z odsetkami ustawowymi podczas, gdy sytuacja przede wszystkim rodzinna oraz zdrowotna rodziny skarżącej, a w konsekwencji także materialna wprost wskazuje na spełnienie ustawowych przesłanek do udzielenia jej wnioskowanej ulgi. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył co następuje. Skarga nie jest zasadna. Uprawnienia wojewódzkich sądów administracyjnych, określone przepisami m.in. art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269, ze zm.) oraz art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.), dalej jako: "Ppsa", sprowadzają się do kontroli działalności administracji publicznej pod względem jej zgodności z prawem. Ponadto wskazać należy, że Sąd nie jest związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą, ale rozstrzyga jedynie w granicach danej sprawy, jak stanowi art. 134 § 1 ustawy Ppsa, przy czym stosownie do art. 135 Ppsa, Sąd stosuje przewidziane ustawą środki w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne dla końcowego jej załatwienia. Skarżąca została zobowiązana do zwrotu nienależnie pobranych świadczeń. Decyzja w tym zakresie jest ostateczna. Obecnie przedmiotem wniosku skarżącej jest żądanie umorzenia tego obowiązku z uwagi na trudną sytuację rodzinną i majątkową Skarżącej. Zgodnie z art. 30 ust. 9 ustawy o świadczeniach rodzinnych organ właściwy, który wydał decyzję w sprawie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, może umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny. Podjęcie takiej decyzji wymaga wystąpienia szczególnie uzasadnionej okoliczności dotyczącej sytuacji rodziny. W tym przypadku ustawodawca użył pojęcia niedookreślonego a tym samym interpretację tego pojęcia pozostawił organowi, co oczywiście nie oznacza, że może być ona dowolna. Dodatkowo w polu widzenia należy mieć i tę okoliczność, że przedmiotowa decyzja podejmowana jest w warunkach uznania administracyjnego, a zatem nawet uznanie, że w danej konkretnej sprawie występuje szczególna uzasadniona okoliczność dotycząca sytuacji rodziny nie oznacza, że podjęta zostanie dla wnioskodawcy pozytywna decyzja. Na gruncie tego przepisu wypracowane zostało orzecznictwo sądowoadministracyjne dotyczące rozumienia pojęcia "szczególnie uzasadnionych okoliczności dotyczących rodziny". Jak się w nim wskazuje sama trudna sytuacja materialna danej rodziny nie uzasadnia umorzenia kwoty nienależnie pobranych świadczeń, jest to możliwe dopiero wówczas, gdy sytuacja rodziny będzie "szczególna" i to szczególna na tle rodzin uprawnionych do świadczeń rodzinnych, a nie względem wszystkich innych rodzin. Należy w każdym przypadku ocenić zatem czy sytuacja rodziny która ubiega się o przywilej umorzenia czy rozłożenia na raty wymagalnych należności publicznoprawnych jest wyjątkowa, szczególna, praktycznie nie do przezwyciężenia dlatego wymaga zastosowania dobrodziejstwa "zwolnienia z obowiązku" spłaty zobowiązań, a nadto czy jest to zasadne w świetle zasad słuszności i zasad przyznawania tych ulg. (wyrok WSA w Lublinie z 5 lipca 2022 r., wyrok WSA w Łodzi z 13 grudnia 2019 r., II SA/Lu 90/22, wyrok WSA w Gorzowie Wielkopolskim z 17 października 2019 r., II SA/Go 412/19). W ocenie Sądu organ dokonał w sposób wystarczający analizy sytuacji materialnej, życiowej, zdrowotnej rodziny i doszedł do niewadliwych wniosków o braku możliwości umorzenia kwoty 448 zł. Jak sama wskazał Skarżąca miesięczne dochody rodziny kształtują się w wysokości 5 842,28 zł a miesięczne koszty utrzymania kształtują się na poziomie 2 908,95 zł. (w tym koszty mieszkania w [...] 180 euro, mieszkania dorosłego syna 600 zł, gazu – 100 zł, telefonu 180,88 zł, opłat za szkołę 61 zł, wydatki na leczenie 769,50 zł, opłaty za śmieci 130 zł, rata – 141,14 zł. Rodzina składa się ze Skarżącej w wieku 44 lat, jej męża, córki A. K. lat 13, chorej na [...], syna J. w wieku obecnie 19 lat. Syn K. nie mieszka z rodzicami gdyż jak wynika z oświadczenia matki studiuje w [...] i tam wynajmuje pokój. (k 200 akt adm., oświadczenie skarżącej na rozprawie). Rodzina objęta jest już pomocą społeczną. m.inn. pomocą żywnościową w ramach programu Operacyjnego Pomoc Żywnościowa 2014-2020, Skarżąca pobierała świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z pracy – świadczenie na ojca, decyzją Wójta Gminy [...] z 23 listopada 2021 r. nr [...] r. świadczenie to zostało cofnięte z uwagi na to, że ojcem zajęła się siostra skarżącej.(k 209 akt adm.). Poza tym rodzina pobiera świadczenia wymienione w decyzji. Jednocześnie jak wynika z twierdzeń Skarżącej pracowała przed wyjściem za mąż a od 2013 r. nie pracuje. Nie ulega wątpliwości, że rodzina Skarżącej jest w trudnej sytuacji rodzinnej przede wszystkim dlatego, że Jej mąż jest po wypadku i nie pracuje a córka jest chora na [...]. Jednakże oceniając ich sytuację życiową słusznie organ przyjął, że nie jest ona wyjątkowo szczególna w porównaniu do sytuacji rodzin, które korzystają z opieki społecznej czy którym udzielono prawa do umorzenia świadczenia czy rozłożono im świadczenie na raty. Sąd z urzędu wie, a wiedza organu jest w tym zakresie nie mniejsza, że pomoc społeczna (a umorzenie jest jedną z jej form) świadczona jest przede wszystkim osobom, które nie są w stanie poradzić sobie, mimo czynionych starań, z życiem codziennym przede wszystkim w aspekcie wydatków na życie. Zwykle są to ludzie którzy nie mają żadnych dochodów lub ich dochody są na tak niskim poziomie że nie są w stanie się z nich utrzymać. W niniejszej sprawie nie mamy do czynienia z tego rodzaju sytuacją. Rodzina posiada dochody, w tym dochody z opieki społecznej, jest rodziną tzw. pełną, syn studiuje, pozostałych dwoje dzieci też uczęszcza do szkoły, co oznacza, że jest to przeciętna polska rodzina. Choroba córki jest oczywiście poważnym problemem ale po pierwsze choroba ta nie ma charakteru nagłego a po drugie córka uczęszcza do szkoły a więc co najmniej połowę dnia spędza poza domem. Z kolei wypadek męża miał miejsce w 2016 r. a więc 5 lat temu co oznacza, że okoliczność ta nie ma charakteru nagłego, który uniemożliwiałby z jego powodu spełnienie świadczenia na rzecz Państwa. Po trzecie Skarżąca od wielu lat nie pracuje, mimo że nie jest w wieku emerytalnym, co oznacza że nie podejmowanie pracy nie jest wynikiem zdarzeń na które się obecnie powołuje. Sąd nie kwestionuje oczywiście konieczności pomocy matki w leczeniu choroby córki, docenia Jej starania w dbaniu o dziecko (np. gotowość bycia w szkole w sytuacjach nagłych), to jednak z drugiej strony jest wiele rodzin które mają wśród siebie osoby chore i to ciężko, np. leżące i wymagające stałej opieki na co dzień, co rzeczywiście uniemożliwia im podjęcie pracy. W sytuacji Skarżącej taka sytuacja nie zachodzi a mało tego ma do pomocy ojca dziecka który co prawda jest po wypadku i ma znaczne ograniczenia ale jednak ograniczenia te nie wykluczają go z pomocy żonie w wychowywaniu dzieci w tym córki. Oboje bowiem rodzice zobowiązani są do wychowywania dzieci i wzajemnej pomocy. Wbrew temu co wywodzi skarga organ przestawił w uzasadnieniu sytuację Skarżącej i jej nie kwestionował tyle że z dowodów tych wyprowadził inne wnioski niże te które wskazała Skarżąca. Samo to nie może stanowić podstawy do uchylenia zaskarżonej decyzji. W istocie rodzina Skarżącej nie znajduje się w wyjątkowo szczególnej, nagłej sytuacji uniemożliwiającej z przyczyn obiektywnych zrealizowanie obowiązku zwrotu tej niewielkiej przecież kwoty. Skarżąca, w obecnych warunkach, w których wiele osób pracuje w domu, powinna znaleźć pracę, która wpłynie na podniesienie statusu materialnego rodziny. Nie ma przeszkód aby pracowała np. po powrocie córki ze szkoły kiedy w domu jest mąż mogący pomóc córce w czynnościach związanych z koniecznością mierzenia poziomu cukru, ważeniem posiłków czy jej dopilnowaniem w związku z koniecznością brania insuliny. [...] jest chorobą cywilizacyjną i cierpi na nią wiele osób, co nie wyklucza normalnego, samodzielnego funkcjonowanie takich ludzi w społeczeństwie. Oczywiście pobieranie świadczenia pielęgnacyjnego wyklucza zatrudnienie ale w sytuacji w której córka uczęszcza do szkoły a więc przebywa poza domem znaczną część dnia trudno uznać że Skarżąca sprawuje nad córką nieustanną, trwałą opiekę. Odnośnie natomiast sytuacji zdrowotnej męża, mimo że jest trudna, nie wyklucza ona a przynajmniej nie zostało to wykazane, żeby nie może on podzielić się obowiązkami domowymi z żoną w szczególności w zakresie opieki nad 13 letnią córką. W związku z tym Sąd uznał, że organ nie naruszył wskazanych w skardze przepisów postępowania administracyjnego a w konsekwencji prawa materialnego i prawidłowo uznał, że sytuacja rodziny Skarżącej nie jest szczególnie trudna w porównaniu do innych osób którym pomoc Państwa jest udzielana. Z tych względów Wojewódzki Sąd Administracyjny uznał, że zaskarżona decyzja odpowiada prawu i na podstawie art. 151 Ppsa Sąd skargę oddalił.