I SA/Wa 1460/23

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Monika Sawa, sędzia WSA Marta Kołtun-Kulik (spr.), asesor WSA Kamil Kowalewski, Protokolant referent Anna Kaczyńska, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 29 lutego 2024 r. sprawy ze skargi J. B. i J. B. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 2 czerwca 2023 r. nr DN.rn.625.159.2021 w przedmiocie reformy rolnej oddala skargę. Zaskarżoną decyzją z 2 czerwca 2023 r., nr DN-rn.625.159.2021, Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi (dalej: "Minister", "organ odwoławczy") po rozpatrzeniu odwołania [...] (dalej: "skarżący") – utrzymał w mocy decyzję Wojewody Mazowieckiego (dalej: "organ I instancji", "Wojewoda") z 10 listopada 2021 r., nr 3146/2021 w przedmiocie reformy rolnej. Decyzja Ministra została wydana w oparciu o następujące ustalenia faktyczne i ocenę prawną sprawy. Pismem z 31 marca 1998 r. [...] wystąpili do Urzędu Wojewódzkiego w Ciechanowie o wydanie (w trybie § 5 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej) decyzji stwierdzającej, że dwór w [...], gminie [...] wraz z otaczającym go parkiem o powierzchni 6 ha nie podlegały dyspozycji art. 2 lit. e dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej. Wojewoda Ciechanowski decyzją z 30 maja 1998 r., nr G.gz.6016-1/51/98 stwierdził, że nieruchomość ziemska "[...]" o ogólnej powierzchni 228,20 ha położona w gminie [...] województwa [...], stanowiąca byłą własność [...] podlega w całości dyspozycji art. 2 lit. e dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej. Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi decyzją z 6 listopada 2017 r., nr GZ.rn.625.324.2017 utrzymał w mocy ww. decyzję Wojewody Ciechanowskiego z 30 maja 1998 r. Decyzją z 1 lutego 2018 r., nr GZ.rn.625.324.2017 Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi stwierdził z urzędu nieważność ww. decyzji Wojewody Ciechanowskiego z 30 maja 1998 r., wskazując, że wniosek strony postępowania dotyczył zespołu dworsko-parkowego, tym samym Wojewoda nie miał podstaw prawnych do orzekania odnośnie podlegania całego majątku pod działanie dekretu PKWN o przeprowadzeniu reformy rolnej. Pismem z 15 lutego 2019 r. [...] sprecyzowali wniosek z 31 marca 1998 r. wnosząc o wydanie decyzji o niepodleganiu pod działanie dekretu PKWN jedynie działki nr [...] o łącznej powierzchni 1 5138 ha, na której posadowiony jest dom w [...]. Organ I instancji decyzją z 27 września 2019 r., nr 3305/19 umorzył jako bezprzedmiotowe postępowanie wszczęte z ww. wniosku z 15 lutego 2019 r. uznając, że wnioskodawcy nie udowodnili tytułu własności [...]. Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi decyzją z 27 lutego 2020 r., nr GZ.rn.625.295.2019 uchylił w całości ww. decyzję organu I instancji z 27 września 2019 r. i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania. Wojewoda, na podstawie postanowienia Sądu Rejonowego w [...] z 8 października 1991 r., sygn. akt [...] o stwierdzeniu nabycia spadku ustalił, że spadek po [...] nabyli jego wnukowie: [...] równych częściach po ½ części, przy czym żona zmarłego [...] zachowała prawo dożywocia w ½ części. W związku z czym organ I instancji uznał, że [...] posiadają legitymację prawną do złożenia ww. wniosku. Powołaną na wstępie decyzją z 10 listopada 2021 r., nr 3146/2021 Wojewoda stwierdził, że zabudowana nieruchomość gruntowa o pow. 1 5138 ha, pochodząca z dawnej nieruchomości ziemskiej pn. "[...]", położona w [...], gm. [...], powiat [...], woj. mazowieckie, stanowiąca obecnie działkę ewidencyjną nr [...], dla której w Sądzie Rejonowym w [...] prowadzona jest księga wieczysta o nr [...] podlegała działaniu przepisu art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN z 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej. Uzasadniając, organ I instancji wskazał, że obszar majątku ziemskiego spełniał normę powierzchni ogólnej majątku zawartą w art. 2 ust. 1 lit. e, warunkującą jego przejęcie na cele reformy rolnej. Wnioskiem objęto ośrodek majątku – zespół dworkowo-parkowy. Wojewoda, oceniając tzw. "związek funkcjonalny" tej części nieruchomości z pozostałą częścią majątku – gospodarstwem rolnym wyjaśnił m.in., że związek taki zachodzi, gdy nie jest możliwe prawidłowe funkcjonowanie gospodarstwa rolnego bez części rezydencjalnej i odwrotnie. Dalej organ I instancji wskazał, że dla określenia związku funkcjonalnego istotna jest również kwestia miejsca z którego sprawowany był bieżący zarząd nad działalnością produkcyjną prowadzoną w majątku oraz wszelkiego rodzaju powiązania pomiędzy częściami majątku ziemskiego. Wojewoda ustalił, że część reprezentatywna/mieszkalna nie była wyodrębniona w sposób fizyczny od reszty majątku. Dwór wraz z przybudówką gospodarza, która powstała wraz z główną bryłą dworu, park, ogród i kilka zabudowań gospodarczych położone były na działce ewidencyjnej nr [...]. O jedności funkcjonalnej całego majątku świadczy układ zabudowań, ich charakter, a także okoliczność położenia budynku dworu oraz budynków folwarcznych w bezpośredniej bliskości. Zabudowania gospodarcze oraz czworaki dla pracowników gospodarstwa sąsiadowały z dworem otoczonym ogrodem/parkiem. Tereny okalające dwór z przybudówką gospodarczą, park, ogrody warzywne i owocowe oraz drogi dojazdowe do majątku były ściśle powiązane fizycznie i funkcjonalnie z pozostałą częścią majątku i służyły celom prawidłowego i sprawnego funkcjonowania całego majątku ziemskiego. Zarząd majątkiem sprawowany był bezpośrednio z dworu. W części majątku objętej postępowaniem nie znajdowały się inne budynki, czy pomieszczenia służące do bieżącego prowadzenia gospodarstwa i zarządzania majątkiem. W związku z czym Wojewoda uznał, że dwór w [...] wraz z przybudówką gospodarczą pełnił nie tylko funkcję mieszkalną, lecz wykorzystywany jako siedziba administratora dóbr tj. [...] – syna właściciela [...], który sprawował zarząd majątkiem bezpośrednio z dworu. Wobec tego organ I instancji uznał, że nie byłoby możliwe prawidłowe funkcjonowanie zespołu dworsko-parkowego bez gospodarstwa rolnego i odwrotnie. Wojewoda wskazał, że w związku z ww. argumentacją w przypadku przedmiotowej nieruchomości zachodzi związek funkcjonalny pomiędzy tymi częściami majątku, a tym samym nieruchomość objęta wnioskiem podlegała przejęciu na cele reformy rolnej określone w dekrecie. Dodatkowo Wojewoda wskazał, że przejęty dwór po wojnie przeznaczono na szkołę, co związane było z tworzeniem nowych ośrodków produkcji rolnej i spełniało wprost jeden z celów reformy rolnej – określony w art. 1 ust. 2 lit. d dekretu. Od powyższej decyzji Wojewody, [...] wnieśli odwołanie. W toku postępowania odwoławczego pełnomocnik ww. pismem z 19 września 2022 r. poinformowała o śmierci [...]. Jako następczyni prawna [...] do postępowania przystąpiła [...]. Organ odwoławczy, ww. decyzją z 2 czerwca 2023 r. utrzymał w mocy decyzję Wojewody z 10 listopada 2021 r. Uzasadniając, organ odwoławczy wskazał, że z kopii protokołu z 21 kwietnia 1945 r., dot. przejęcia majątku pn. "[...]" stanowiącego byłą własność [...] wynika, że przejęto 269 ha majątku, w tym 254 ha gruntów ornych, 2 ha łąk jednokośnych, 1,5 ha pastwisk, 1,5 ha ogrodów owocowych, 1 ha ogrodów warzywnych, 1,5 ha stawów rybnych, 3 ha stanowiące podwórza i budynki, 3 ha dróg i rowów oraz 1,5 ha parku. W wykazie załączonym do tego protokołu zawarto listę budynków majątku [...] i wyszczególniono: 1) dwór, 2) oborę, 3) stajnię i świniarnię, 4) wozarkę, 5) spichlerz, 6) stodołę I, 7) stodołę II, 8) piwnicę, 9) parnik, 10) budkę dla kur, 11) ustęp I, 12) ustęp II, 13) przystawkę przy stodole, 14) wozownię; 15) świniarnię, 16) sieczkarnię, 17) czworaki I, 18) czworaki II, 19) czworaki III, 20) kuźnię, 21) chlewiki służby I, 22) chlewiki służby III. Natomiast, załącznik do protokołu zdawczo odbiorczego z 31 maja 1949 r. z przekazania resztówki [...] gm. [...], powiat [...] wskazuje, że po rozparcelowaniu majątku na rzecz Związku Samorządu Terytorialnego w [...] przekazano resztówkę o obszarze 25 ha ze znajdującymi się na tym terenie budynkami wymienionymi w poz. 1-13, tj.: dom mieszkalny, stajnia i świniarnia, wozownia, spichlerz, piwnica, parnik, kurnik, owczarnia, czworaki, kuźnię i chlewki dla służby. Wśród przejętego inwentarza martwego wymieniono: skrzynię od siewnika rządowego /szmelc/, siewnik do buraków /szmelc/, siewnik do popiołu /szmelc/, sześć pługów jednoskibowych /stan średni/, dwa dwuskibowce /wymagają remontu/, wał camballa /stan średni/, wał potrójny /stan średni/, młynek do czyszczenia zboża /szmelc/, wagę dziesiętną /stan średni/, sanie zajdy dwie sztuki, dwa kieraty /szmelc/, dwa traktory /szmelc /. Z załącznika tego wynika także, że budynki gospodarcze i mieszkalne zostały zajęte przez działkowiczy, a w byłym dworze mieści się szkoła. Resztówka została wydzierżawiona przez Urząd Ziemski wymienionym w protokole z nazwiska osobom, "ogród owocowy /około 50 drzew/ dzierżawi [...]". Na rok 1949 r. resztówka była wydzierżawiona przez [...] miejscowym rolnikom. Dalej organ odwoławczy podniósł, że w protokole oględzin obiektu resztówki [...] spisanym 11 maja 1950 r. także zawarto szczegółowy opis resztówki o ogólnym obszarze 25 ha: 13 ha gruntów ornych, 1,25 łąk, 1 ha pastwisk, 1,5 ha sadów (przeciętny wiek zadrzewień - 6-60 lat, zadrzewienia określono na 70%), 1 ha stawów, 0,5 ha parków (przy czym zadrzewienia określono na 50%), 2,5 ha dróg i podwórza, 4,75 ha nieużytków. Do protokołu załączono spis budynków charakteru rolnego i nierolnego (w poz. od 1 do 25), tj.: dwór, dwa czworaki, stajnię, świniarnię, wozownię, spichlerz, piwnicę, parnik, kurnik, kuźnię, obory, dwie chlewnie. Protokół z 11 maja 1950 r. zawiera wnioski końcowe i uwagi komisji, a także odręczny szkic obiektu z uwzględnieniem rozmieszczenia budynków oznaczonych liczbami. I tak: "szkic resztówki rozparcelowanego majątku [...] w gminie [...], powiat [...]" przedstawia następujące budynki: 1) dom (dwór), na zachód od tego budynku tuż przy budynku dworu mieści się budynek nr 11) kurnik; na północny-zachód od kurnika są położone budynki nr 10) i 9), czyli parnik i piwnica; na północ od tych budynków w szeregu /linii prostej/ od zachodu na wschód: budynki: 24), 21), 7), 6) i 8) czyli: chlewnia, czworak, świniarnia i wozownia, stajnia, spichlerz. Na północ od tego szeregu budynków położony jest następny szereg budynków obejmujący budynki nr 20), 25), 12), 13), czyli: czworak, chlewnia, kuźnia, obora. Mazowiecki Wojewódzki Konserwator Zabytków przesłał do akt postępowania: kopię karty ewidencyjnej zabytku nieruchomego – dworu, kopię decyzji wpisującej do rejestru zabytków zespół dworski w [...], gm. [...] oraz kopię kart ewidencyjnych dokumentacji powiązanej z tymże zespołem. Minister wyjaśnił, że "Zespół dworski w [...] gm. [...] składający się z budynku dworu (z r. ok 1880), parku krajobrazowego z końca XIX w. oraz warstwy kulturowej" w granicach określonych na mapie stanowiącej załącznik do decyzji Wojewody Ciechanowskiego L.dz. KL.III.5340-9/97 w sprawie wpisania dobra kultury do rejestru zabytków z dnia 18 sierpnia 1997 r. - został wpisany do rejestru zabytków województwa ciechanowskiego pod numerem rej. [...] (Dział A), jako charakterystyczny dla lokalnego dorobku w kategorii dawnych siedzib ziemiańskich i jako taki zasługujący na trwałe zachowanie. Uzasadniając wpis wyjaśniono również, że "park jest pomimo częściowej dewastacji - dziełem sztuki ogrodowej". W związku z reformą administracyjną państwa zespół dworski w [...] został następnie przeniesiony do księgi rejestru zabytków nieruchomych województwa mazowieckiego spod nr [...] pod numer rejestru - [...]. Z kolei, karta ewidencyjna zawiera informację, że około 1920-1925 r. przy głównej bryle dworu "zbudowano boczną sionkę wykonując w miejscu dotychczasowego okna wejście z niej do dworu (...) oraz zlikwidowano wyjście do ogrodu (...). Po 1945 r. majątek należący do [...] rozparcelowano (232,7 ha) między 15 rolników. Park z dworem przeznaczono na szkołę". Dobudowany do dworu element budowlany określany jest na omawianej karcie jako "przybudówka gospodarcza". "Przybudówka gospodarcza /powstała najpewniej jednocześnie z główną bryłą dworu/ ma fasadę trójosiową, symetryczną - w centrum drzwi - zakończoną przekształconym wydatnym gzymsem podokapowym (...). Elewacja tylna przybudówki dwuosiowa, symetryczna (...)". Wkładka do karty zawiera zdjęcia, wśród nich m.in. zdjęcie elewacji "ogrodowej", "okno elewacji ogrodowej", "okno przybudówki gospodarczej". Z akt wynika ponadto, iż park ostatecznie zlikwidowano ("w latach 70-tych park wycięto, a jego pozostałości rozsprzedano okolicznym chłopom"; zob: Opinia Urbanistyczno - Architektoniczna sporządzona przez mgr inż. [...] oraz mgr inż. [...], przedstawiona przy piśmie Wnioskodawców z dnia 29 marca 2019 r.). Dalej organ odwoławczy wskazał, że zestawienie szkicu resztówki rozparcelowanego majątku [...] (zob. załącznik do protokołu oględzin obiektu z 11 maja 1950 r.) z zaznaczonymi na nim poszczególnymi budynkami (w tym dwór) z innymi dowodami z dokumentów - przedstawioną przez wnioskodawców kopią mapy z Instytutu Dziedzictwa Narodowego w Warszawie - z naniesionymi granicami poszczególnych działek oraz położonymi na nich budynkami i drzewostanem, a także zdjęciem lotniczym opisywanego terenu oraz informacjami i mapką znajdującą się w karcie ewidencyjnej dworu, jak również aktualną mapą ewidencyjną z granicami poszczególnych działek prowadzi do wniosku, że dwór omawianego majątku położony był na aktualnej działce ew. nr [...]. W granicach tej działki, na dzień wejścia w życie dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej, znajdowały się również budynki gospodarcze. Minister podkreślił, że jedynym dowodem z osób jest protokół przesłuchania w charakterze świadka [...] (lat. 83), sporządzony w [...] w dniu 13 kwietnia 2021 r. Świadek wyjaśnił m.in., że "Park w [...] znajdował się w pobliżu domu, ale w zasadniczej części poza terenem obecnej działki, na której znajduje się dom" (pytanie 6), "granice parku znajdowały się w znacznym oddaleniu od domu" (pytanie 7), "w odległej części parku była kwatera kilkunastu drzew owocowych: jabłonie, każda inna, jedna ogromna grusza" (pytanie 8), "dom w [...] nie miał przybudówki gospodarczej, z prawej strony domu była dobudówka, w której znajdowała się kuchnia, która stanowiła wyłącznie powierzchnię zgodnie z przeznaczeniem" (pytanie 13), "przybudówka stanowiła element funkcjonalny domu" (pytanie nr 14). W [...] pracował rządca, który dojeżdżał, świadek nie wie gdzie mieszkał, nic mu nie wiadomo o biurze rządcy (pytanie 20). Organ odwoławczy stwierdził, że żadne ze znajdujących się w aktach dokumenty nie wskazują, aby na terenie majątku w [...] znajdował się jakikolwiek odrębny budynek służący sprawowaniu bieżącego zarządu gospodarstwem rolnym, np. tzw. "rządcówka" lub biuro kancelarii. W tej sytuacji zasadne jest twierdzenie, iż brak jest jakichkolwiek podstaw do przyjęcia, ażeby majątek zarządzany był przez inną osobę niż jego właściciel, a zarząd gospodarstwem rolnym prowadzony był z innego miejsca niż dwór majątku. Wniosek, że czynności związane z bieżącym zarządem gospodarstwem rolnym wykonywane były bezpośrednio z dworu jest prawidłowy, zgodny z zasadami logiki i doświadczenia życiowego. Przedstawiona teza została potwierdzona przez wnioskodawców pismem z 1 czerwca 2018 r., w którym wskazali, że gospodarstwo rolne prowadził syn inż. [...], który był absolwentem SGGW. Minister jednak zaznaczył, że rozstrzygnięcia wymaga kwestia dobudówki. Istotne jest więc ustalenie, czy przedmiotowa dobudówka stanowiła samodzielną część w znaczeniu architektonicznym, budowlanym w stosunku do budynku dworu. Samo umiejscowienie dobudówki przy dworze, jako dobudowanej części architektonicznej dworu wskazuje, że nie stanowiła ona samodzielnej części w znaczeniu budowlanym w stosunku do budynku dworu. Ponadto, samo słowo "dobudówka" (czy "przybudówka") zgodnie ze Słownikiem języka polskiego - oznacza po prostu budowlę dobudowaną do innej, najczęściej podrzędną, nie należąca do pierwotnej kompozycji, ale stanowiącą część tej kompozycji. Potwierdził to sam wnioskodawca, który wyjaśnił, że dobudówka byłą nierozerwalnie złączona z budynkiem dworu, nie stanowiła samodzielnej części w znaczeniu architektonicznym. Na tej podstawie, w ocenie Ministra, uprawnione jest twierdzenie, że dobudówka stanowiła integralną część dworu w znaczeniu budowlanym i jako taka dzieliła jego los, i odwrotnie. Istotne jest również ustalenie funkcji tej dobudówki. [...] zeznał, że dobudówka pełniła funkcję kuchni. Natomiast, szkic układu pomieszczeń oraz zdjęcia będące elementem karty ewidencyjnej zabytku, przeczą temu twierdzeniu. Dobudówka w tym dokumencie została określona jako "gospodarcza". Gdyby dobudówka jak stwierdził świadek pełniła wyłącznie funkcje kuchenne to – w ocenie organu – w dokumentacji znalazłaby się na ten temat wzmianka. Co więcej, do dobudówki prowadziło oddzielne wejście, którego elementem były schody, a układ pomieszczeń znajdujących się w dobudówce – wydzielone pokoje oraz brak wewnętrznego połączenia między pomieszczeniami dobudówki i dworu, powodują, że wykorzystanie dobudówki jako kuchni służącej na potrzeby dworu nie miało racjonalnych podstaw. Wszystko wskazuje na to, że widniejące na szkicu przejście między dworem, a dobudówką i pawilonem szkoły powstało na potrzeby organizacji szkoły i dołączenia do niej powierzchni dobudówki i dworu, a skoro tak, to w przypadku urządzenia w dobudówce kuchni, serwowanie dań w salonie dworu następowałoby przez podwórze, co należy wykluczyć. W związku z powyższym organ odwoławczy stwierdził, że stanowisko [...] na temat funkcji dobudówki nie może zostać uznane za prawidłowe i zgodne ze stanem faktycznym. Wobec przedstawionych okoliczności można byłoby przyjąć także, że omawiana dobudówka mogła pełnić funkcję biura i była miejscem do prowadzenia zarządu nad działalnością gospodarczą prowadzoną w majątku. Następnie Minister wyjaśnił, że w bezpośredniej bliskości dworu znajdowały się budynki gospodarcze oraz budynki socjalne dla pracowników dworu. Zespół nieruchomości objęty wnioskiem otoczony był ze wszystkich stron użytkami rolnymi (łąki, grunty rolne, staw). Robotnicy rolni mieli dostęp do dworu i mogli załatwiać sprawy bezpośrednio z właścicielem. Cały teren badanego zespołu "dworsko-folwarcznego" niewątpliwie odgrywał rolę centrum gospodarczego majątku. Podsumowując, organ odwoławczy wskazał, że pomiędzy przedmiotowym dworem z dobudówką a rolniczą częścią majątku zachodził tzw. "związek funkcjonalny", który uzasadniał jego przejęcie, tzn. dwór powiązany był funkcjonalnie z częścią rolniczą majątku w taki sposób, że obie części nie mogłyby bez siebie prawidłowo funkcjonować (stan interakcji). Skargę na decyzję Ministra Ronictwa i Rozwoju Wsi z 2 czerwca 2023 r. wnieśli do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie skarżący reprezentowani przez profesjonalnego pełnomocnika, zarzucając: 1) naruszenie przepisów prawa materialnego, a to art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (zwanego dalej: "Dekretem"), w zw. z § 5 pkt 1 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. z 1945 r. Nr 10, poz. 51 z późn. zm.) poprzez: – błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie i uznanie, że nieruchomość stanowiąca obecnie działkę gruntu nr 169 podlegała działaniu art. 2 ust. 1 lit. e Dekretu z tego powodu, iż była funkcjonalnie związana z folwarkiem rolnym z uwagi na to, że dwór był usytuowany wśród zabudowy gospodarczej i był wykorzystywany do sprawowania bezpośredniego zarządu nad działalnością prowadzoną w majątku, podczas gdy zgodnie z dowodami zebranymi w sprawie, w tym zeznaniami świadka, dwór znajdował się daleko od zabudowań gospodarczych oraz nie wymagał dla swojego funkcjonowania jednoczesnego funkcjonowania folwarku (interakcja) albowiem mieszkańcy domu utrzymywali się z dochodów [...] prowadzącego praktykę lekarską, posiadającego prawa do licznych patentów; – zastosowanie sprzecznej z judykaturą rozszerzającej wykładni pojęcia "nieruchomość ziemska", poprzez uznanie zespołu dworsko-parkowego przeznaczonego na cele mieszkalne oraz prowadzenie praktyki lekarskiej za nieruchomość ziemską w rozumieniu dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej, podlegającą przejęciu na własność Skarbu Państwa; podczas gdy zgodnie z utrwalonym orzecznictwem na cele reformy rolnej mogły być przejmowane wyłącznie nieruchomości ziemskie wymienione w art. 2 ust. 1 dekretu, które to wyliczenie jest pełne a nie przykładowe i podlega wykładni ścisłej a nie rozszerzającej; – błędną wykładnię pojęcia "związku funkcjonalnego" między zespołem dworsko-parkowym a gospodarstwem rolnym polegającą w szczególności na uznaniu, że fakt braku zamieszkiwania w budynku dworu zarządcy świadczy automatycznie o prowadzeniu działalności rolniczej przez właściciela zespołu, podczas gdy zgodnie z orzecznictwem istnienie związku funkcjonalnego nie oznacza istnienia jakiegokolwiek związku organizacyjnego, lecz związku, w którym nie jest możliwe niezależne od siebie prawidłowe funkcjonowanie zespołu dworsko-parkowego oraz gospodarstwa rolnego; – błędne uznanie, że majątek był pod zarządem syna [...] - [...], który zginął w Katyniu w kwietniu 1940, co oznacza, że na dzień wejścia w życie Dekretu o Reformie Rolnej (13 września 1944 r.) [...] już nie żył, a tym samym naruszenie w art. 1 ust. 1 Dekretu poprzez błędną wykładnię i ustalenie faktów na dowolnie obrany dzień z przeszłości, a nie jak nakazuje Dekret na dzień wejścia Dekretu w życie. 2) istotne naruszenie przepisów postępowania mających istotny wpływ na treść wydanej decyzji, tj. art. 7, art. 8, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. poprzez dowolne, sprzeczne z zebranym w sprawie materiałem dowodowym oraz utrwaloną linią orzeczniczą ustalenie, że zespół dworsko-parkowy [...] pozostawał w funkcjonalnym związku z gospodarstwem rolnym oraz zaniechanie wnikliwego zbadania stanu faktycznego sprawy i dokonanie oceny materiału dowodowego w sposób wybiórczy i tendencyjny co stanowi naruszenie obowiązku dokonywania ustaleń w oparciu o całokształt materiału dowodowego sprawy, w tym w szczególności: – poprzez dowolne, sprzeczne z zebranym w sprawie materiałem dowodowym ustalenie przez organ II instancji, że zespół dworsko-parkowy [...] pozostawał w funkcjonalnym związku z gospodarstwem rolnym ponieważ zespół nieruchomości objętych wnioskiem otoczony był ze wszystkich stron użytkami rolnymi (łąki, grunty rolne, staw), robotnicy rolni mieli dostęp do dworu i mogli załatwiać sprawy bezpośrednio z właścicielem, podczas gdy brak jest jakichkolwiek dowodów wskazujących na te okoliczności, wręcz przeciwnie, zgonie z zeznaniami świadka wszelkie budynki gospodarcze, folwark, znajdowały się za drogą publiczną, w oddaleniu od ogrodzonego parku i dworu, tam nie wolno było chodzić; – poprzez niepoparte żadnym dowodem ustalenie, że niewątpliwie na terenie dworu były wykonywane czynności ściśle związane z prowadzeniem gospodarstwa rolnego, podczas gdy brak jest jakichkolwiek dowodów wskazujących na te okoliczności; – zaniechanie wnikliwego zbadania stanu faktycznego sprawy i dokonanie oceny materiału dowodowego w sposób wybiórczy, w tym w szczególności ustalenie, że administrowanie i zarządzanie majątkiem ziemskim odbywało się z budynku dworu - podczas gdy z przedmiotowych zeznań świadka wynika, że do majątku dojeżdżał zarządca (verwalter) [...], który wprowadził ogromną dyscyplinę (bano się go), nie tolerował kręcących się, postronnych osób. Wymieniony administrator, Niemiec zarządzał kilkoma gospodarstwami w okolicy. Zarządca [...] mieszkał w [...] (majątek pp. [...]), skąd do [...] dojeżdżał konno; – błędne uznanie, iż przybudówka miała charakter gospodarczy, podczas gdy z materiału dowodowego w sprawie wynika, iż dwór nie miał przybudówki gospodarczej a jedynie małą sionkę z lewej strony budynku, dobudowaną przez poprzedniego właściciela w latach 1920-ych. (za dostępną lekturą, str. 38: "Po pałacach i dworach Mazowsza". T.S. Jaroszewski, M. Gierlach. Wydawnictwa Naukowo Techniczne. Warszawa 1998r.), która podczas II Wojny, w tym w dniu wejścia w życie Dekretu PKWN nie pełniła żadnej funkcji; – błędne uznanie, iż drogi wewnętrzne były ze sobą funkcjonalnie powiązane i brak analizy faktu, iż do budynku dworu prowadziła brama (istniejąca do dnia dzisiejszego) oraz brama ta nie była wykorzystywana na cele prowadzonego gospodarstwa rolnego, co oznaczało brak powiązań funkcjonalnych ciągów komunikacyjnych dworu i gospodarstwa; – błędne uznanie, że dokumentacja konserwatorska traktuje część dworsko-parkową i podwórze gospodarcze jako jedno założenie, podczas gdy dokumentacja ta wprowadza wyraźne rozróżnienie na "część gospodarczą", "podwórze gospodarczo-folwarczne" oraz część mieszkalną (dwór, park); – odmowę dania wiary zeznaniom świadka, że dwór składał się tylko z pomieszczeń mieszkalnych oraz gabinetu lekarskiego a zarząd sprawował niemiecki zarządca [...] dojeżdżający do majątku; – błędne ustalenie, że dobudówka nie stanowiła kuchni, podczas gdy wskazują na to mapy znajdujące się w aktach sprawy, a także zeznania świadka; – błędne pominięcie faktu, iż w dniu wejścia w życie dekretu PKW majątek był pod zarządem armii niemieckiej, co organ pominął, nie biorąc dodatkowo pod uwagę faktu sprawowania zarządu przez zarządcę [...] w dniu wejścia w życie Dekretu o Reformie Rolnej; – brak ustosunkowania się do faktu prowadzenia w dworze gabinetu lekarskiego przez [...], a także faktu, że był on posiadaczem licznych akcji, papierów wartościowych, lokat, patentów (zwłaszcza patent na produkcję opatrunków dla wojska), co stanowiło wystarczające źródło utrzymania osób zamieszkujących w dworze, z uzupełnieniem zbiorów z działki przydomowej, owoców, warzyw, miodu. W związku z powyższym skarżący wnieśli o uchylenie zaskarżonej decyzji w całości, zasądzenie kosztów postępowania według norm przepisanych, w tym kosztów zastępstwa procesowego, a także o przesłuchanie skarżącego [...] na okoliczności wskazane w uzasadnieniu skargi oraz o przeprowadzenie rozprawy. W uzasadnieniu skargi skarżący przedstawili stanowisko na poparcie podniesionych zarzutów. W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy wniósł o jej oddalenie podtrzymując argumentację zaprezentowaną w zaskarżonej decyzji oraz ustosunkowując się do zarzutów skargi. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje. Zgodnie z art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2022 r. poz. 2492 ze zm.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem. Zgodnie z art. 145 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r. poz. 1634, ze zm., dalej: p.p.s.a.) uwzględnienie skargi następuje w przypadku: naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego lub innego naruszenia przepisów postępowania, jeśli mogło mieć ono istotny wpływ na wynik sprawy (pkt 1), a także w przypadku stwierdzenia przyczyn powodujących nieważność kontrolowanego aktu (pkt 2) lub jego wydania z naruszeniem prawa (pkt 3). W przypadku natomiast uznania, że skarga nie ma uzasadnionych podstaw podlega ona oddaleniu, na podstawie art. 151 p.p.s.a. Stosownie natomiast do art. 134 § 1 p.p.s.a. sąd wydaje rozstrzygnięcie w granicach danej sprawy, nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. W tak określonym zakresie kognicji Sąd uznał, że skarga nie zasługuje na uwzględnienie. Materialnoprawną podstawę kontrolowanych przez Sąd decyzji stanowił art. 2 ust. 1 lit. e dekretu, którego treść przytoczył organ I instancji. Podnieść należy, że aby nieruchomość mogła być przejęta na cele reformy rolnej na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu, musiała spełniać kumulatywne następujące warunki: – musiała to być nieruchomość ziemska, – stanowiąca własność albo współwłasność osób fizycznych lub prawnych, – spełniająca normy obszarowe o których mowa w art. 2 ust. 1 lit. e dekretu, – nadająca się do realizacji celów reformy rolnej wymienionych w art. 1 ust. 2 dekretu. Istota sporu w sprawie sprowadza się do oceny prawidłowości rozstrzygnięcia, że zabudowana nieruchomość gruntowa o pow. 1,5138 ha, pochodząca z dawnej nieruchomości ziemskiej pn. "[...] ", położona w [...], gm. [...], powiat [...], woj. mazowieckie, stanowiąca obecnie działkę ewidencyjną nr [...], podlegała działaniu art. 2 ust. 1 lit e dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej. Wskazana nieruchomość została szczegółowo opisana, które to ustalenia oraz dokonaną ich ocenę prawną Sąd w pełni aprobuje i podziela. Dekret nie definiował pojęcia "nieruchomość ziemska". W związku z tym pojęcie to powinno być wyjaśnione z uwzględnieniem normatywnych celów reformy rolnej, a zwłaszcza w nawiązaniu do przepisów art. 1 ust. 2 dekretu, który ustala, dla realizacji jakich zamierzeń mają służyć grunty przejmowane na potrzeby reformy rolnej. Zastosowanie w tym zakresie wykładni celowościowej dodatkowo uzasadnia restrykcyjny charakter przepisów dekretu. Stanowisko takie wyraził także Naczelny Sąd Administracyjny w uzasadnieniu uchwały siedmiu sędziów z 5 czerwca 2006 r. sygn. akt I OPS 2/06, wskazując, że z art. 2 ust. 1 lit. e dekretu wynika, że na cele reformy rolnej mogą być przeznaczone tylko te nieruchomości ziemskie, które odpowiadają celom wskazanym w art. 1 ust. 2 dekretu. Tak więc nie chodzi tu o wszystkie nieruchomości, które mogły być nazwane jako ziemskie, ale o pewną ich grupę, przydatną do realizacji określonych celów, które zostały wyczerpująco wymienione w punktach a, b, c, d i e art. 1 ust. 2 dekretu. W uchwale Trybunału Konstytucyjnego z 19 września 1990 r., sygn. akt W 3/99, która zachowuje swoją wartość i aktualność pomimo utraty mocy powszechnie obowiązującej, przyjęto, że pod pojęciem "nieruchomość ziemska", używanym w dekrecie, należy rozumieć nieruchomości ziemskie o charakterze rolniczym. Na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu przeszły na cele reformy rolnej tylko te nieruchomości ziemskie o charakterze rolniczym, mogące być wykorzystane na cele wskazane w art. 1 ust. 2 dekretu, których łączna powierzchnia przekracza wielkości obszarowe określone w art. 2 ust. 1 lit. e dekretu. Obowiązkiem organów administracji orzekających na podstawie § 5 rozporządzenia wykonawczego z 1 marca 1945 r. jest więc zbadanie, czy dana nieruchomość ziemska podpada pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu. Pojęcie "związku funkcjonalnego", jako warunku objęcia rezydencji przepisami dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej nie jest normatywnie zdefiniowane. Orzecznictwo sądów administracyjnych co do konieczności wykazania związku funkcjonalnego zespołu z pozostałą częścią nieruchomości rolnej jest utrwalone (por. wyroki NSA: z 3 października 2008 r., sygn. akt I OSK 1162/07, z 22 kwietnia 2004 r., sygn. akt OSK 46/04, z 18 listopada 2014 r., sygn. akt I OSK 662/13). Należy przy tym mieć na uwadze, że pojęcie związek funkcjonalny należy rozumieć jako wzajemną zależność, współzależność, zależność funkcjonalną, związek odpowiadający potrzebom, przydatność, użyteczność, związek z daną funkcją, odnoszący się do niej (Słownik języka polskiego, pod red. J. Karłowicza, A. Kryńskiego, W. Niedźwieckiego t. I str. 783 Warszawa 1998 r.). W istocie więc ugruntowane w judykaturze pojęcie nie dotyczy metodologicznie związku funkcjonalnego (relacji jednostronnej zależności) lecz stanu interakcji (relacje dwustronne) pomiędzy obiema częściami majątku" (por. ostatnie wyroki NSA z 11 lipca 2023 r. I OSK 483/20, wyrok NSA z 8 lutego 2021 r. I OSK 553/19). Przechodząc do oceny sprawy wskazać należy, że dokumentacja pozyskana z Archiwum Państwowego w Warszawie zawiera, m.in. wykaz inwentaryzacyjny majątku "[...]" stanowiący załącznik do protokołu zdawczo-odbiorczego nieruchomości ziemskiej "[...]" z 25 kwietnia 1945 r., zawierający m.in. dokładny spis budynków majątku. Wykaz I dotyczy budynków, wykaz II dotyczy płodów rolnych, wykaz III dotyczy inwentarza żywego, wykaz IV dotyczy inwentarza martwego, wykaz V dotyczy pracowników administracyjnych oraz służby folwarcznej. I tak: w wykazie nr I wyszczególniono: 1) dwór; 2) obora; 3) stajnia i świniarnia; 4) wozarka; 5) spichlerz; 6) stodoła I; 7) stodoła II; 8) piwnica; 9) parnik; 10) budka dla kur; 11) ustęp I; 12) ustęp II; 13) przystawka przy stodole; 14) wozownia; 15) świniarnia 16) sieczkarnia; 17) czworaki I; 18) czworaki II; 19) czworaki III; 20) kuźnia; 21) chlewki służby I; 22) chlewki służby III. Z kolei, załącznik do protokołu zdawczo-odbiorczego z 31 maja 1949 r. z przekazania resztówki [...] gm. [...], powiat [...] wskazuje, że po rozparcelowaniu majątku na rzecz Związku Samorządu Terytorialnego w [...] przekazano resztówkę o obszarze 25 ha ze znajdującymi się na tym terenie budynkami wymienionymi w poz. 1-13: dom mieszkalny, stajnia i świniarnia, wozownia, spichlerz, piwnica, parnik, kurnik, owczarnia, czworaki, kuźnię i chlewki dla służby. Wśród przejętego inwentarza martwego wymieniono: skrzynię od siewnika rządowego /szmelc/, siewnik do buraków /szmelc/, siewnik do popiołu /szmelc/, sześć pługów jednoskobowych /stan średni/, dwa dwuskibowce /wymagają remontu/, wał camballa /stan średni/, wał potrójny /stan średni/, młynek do czyszczenia zboża /szmelc/, wagę dziesiętną /stan średni/, sanie zajdy dwie sztuki, dwa kieraty /szmelc/, dwa traktory /szmelc/. Z załącznika tego wynika również, że "budynki gospodarcze i mieszkalne zostały zajęte przez działkowiczy, natomiast w byłym dworze mieści się szkoła (...)". W spisanym w dniu 11 maja 1950 r. protokole oględzin obiektu resztówki [...], powiat [...] również zawarto szczegółowy opis resztówki o ogólnym obszarze 25 ha w tym: gruntów ornych -13 ha; 1,25 ha łąk; 1 ha pastwisk; 1,5 ha sadów; stawy – 1 ha; parki - 0,5 ha (przy czym zadrzewienia określono na 50 %); drogi i podwórza - 2,5 ha; nieużytki 4,75 ha. Do protokołu załączono spis budynków rolnego i nierolnego charakteru (w poz. od 1 do 25). Wśród nich wymieniono: budynki mieszkalne - dwór /wymagający remontu/ oraz dwa czworaki; budynki gospodarcze: stajnia, świniarnia, wozownia, spichlerz, piwnica, parnik, kurnik, kuźnia, obory; budynki gospodarcze: dwie chlewnie. Co istotne protokół z 11 maja 1950 r. zawiera wnioski końcowe i uwagi komisji, a wśród nich załącznik - "odręczny szkic obiektu z uwzględnieniem rozmieszczenia budynków oznaczonych liczbami". Szkic ten przedstawia budynki: 1) dom (dwór), na zachód od tego budynku tuż przy budynku dworu mieści się budynek nr 11) kurnik; na północny-zachód od kurnika są położone budynki nr 10) i 9) czyli parnik i piwnica; na północ od tych budynków w szeregu /linii prostej/ od zachodu na wschód: budynki: 24), 21), 7), 6) i 8) czyli: chlewnia, czworak, świniarnia i wozownia, stajnia, spichlerz. Na północ od tego szeregu budynków położony jest następny szereg budynków obejmujący w kierunku z zachodu na wschód budynki nr 20), 25), 12), 13), czyli: czworak, chlewnia, kuźnia, obora. Oceniając powyższy materiał dokumentacyjny, zdaniem Sądu, prawidłowo organy stwierdziły, że materiał ten nie wskazuje aby na terenie majątku w [...] znajdował się jakikolwiek odrębny budynek służący sprawowaniu bieżącego zarządu gospodarstwem rolnym np. tzw. "rządcówka" lub biuro kancelarii. Także w wykazie pracowników administracyjnych brak jest wskazania aby w majątku był zatrudniony zarządca tym majątkiem. Charakter wyszczególnionych wyżej budynków tworzących przedmiotowy zespół a także charakter przejętego inwentarza martwego oraz charakter zadrzewień go okalających wskazuje - w ocenie Sądu - na powiązania tego zespołu z działalnością stricte rolniczą. Okoliczność podniesiona w skardze, że majątkiem zarządzał administrator Niemiec [...] dojeżdżający konno, o tyle nie może mieć wpływu na ocenę sprawy gdyż akta wskazują (materiały z Archiwum Akt Nowych przechowywane w zespole akt Zjednoczenia Banku Ziemskiego SA w Warszawie, sygn. [...]), iż majątek był w administracji własnej [...] i jego syna, który został powołany do wojska. Właściciel majątku z powodu wieku i choroby nie prowadził już praktyki lekarskiej. Z uwagi na ostatnią okoliczność nie można uznać za zasadne twierdzeń skargi, że prowadzenie gabinetu przez właściciela majątku i posiadanie przez niego papierów wartościowych skutkowało tym, że zespół dworsko-parkowy nie pozostawał w związku funkcjonalnym z gospodarstwem rolnym. Co istotne, Minister słusznie rozważał także kwestię ewentualnego związku architektoniczno-budowlanego z dworem istniejącej przy nim tzw. "dobudówki", stawiając pytanie czy służyła ona celom zarządczym w stosunku do gospodarstwa rolnego czy była pomieszczeniem (jak twierdził świadek [...]) stanowiącym element funkcjonalny domu (kuchnia). Zgodzić należy się z oceną Ministra, że omawiana "dobudówka", jak wynika z akt, nie stanowiła samodzielnej części w znaczeniu architektonicznym i budowlanym w stosunku do budynku dworu. Potwierdza tą okoliczność sam wnioskodawca (wyjaśniając w toku postępowania, że "dobudówka" była nierozerwalnie złączona z budynkiem dworu, nie stanowiła samodzielnej części w znaczeniu architektonicznym), jak również znajdująca się w aktach dokumentacja fotograficzna. Powyższe, w ocenie Sądu, pozwoliło organom stwierdzić, że wyżej budynek dworu w [...] pozostawał w funkcjonalnej łączności z gospodarstwem rolnym, z prowadzeniem działalności wytwórczej w rolnictwie i podlegał przejęciu na cele reformy rolnej. Zarówno część rolna (w tym gospodarcza) jak i dwór pozostawały we wzajemnej łączności ze sobą w takim znaczeniu, że gospodarstwo rolne nie mogłoby istnieć bez ośrodka zarządu, którym był budynek dworu i odwrotnie. Zdaniem Sądu, prawidłowość zajętego stanowiska uzasadniają konkretne pozyskane w toku postępowania dowody z dokumentów. Oceniając zaś dowód z przesłuchania świadka [...] z 13 kwietnia 2021 r. organy - w konfrontacji z pozostałym materiałem dowodowym zawartym w aktach – nie mogły stwierdzić, że stanowiąca przedmiot sporu część nieruchomości ziemskiej nie stanowiła nieruchomości, która ze względu na swój charakter mogłaby zostać wyłączona spod działania przepisów dekretu. Wobec powyższego, ze wszystkich powyższych przyczyn chybiony jest zarzut dotyczący naruszenia art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o reformie rolnej. Niezasadne są zarzuty skargi dotyczące naruszenia przez organy przepisów art. 7 k.p.a., 8 k.p.a., 77 § 1 k.p.a. i 80 k.p.a. Organy prawidłowo ustaliły stan faktyczny w sprawie konieczny do wydania rozstrzygnięć, zgromadziły i prawidłowo oceniły dowody i wyjaśniły z jakich przyczyn uznały, że przedmiotowa działka podpadała pod działanie przepisu art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o reformie rolnej. W ocenie Sądu, Minister w sposób prawidłowy zebrał materiał dowodowy a następnie dokonał jego subsumpcji pod właściwą normę prawa materialnego. Sąd w całości podziela ustalenia organu i dokonaną przez organ ocenę prawną, przyjmując ją jak własną bez potrzeby szczegółowego jej powielania. Tym samym organ nie dopuścił się naruszenia wskazanych w skardze przepisów w stopniu uzasadniającym wyeliminowanie zaskarżonej decyzji z obrotu prawnego (art. 145 § 1 p.p.s.a.). Mając na uwadze powyższe, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 151 p.p.s.a., oddalił skargę.