I SA/Wa 1512/15

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Bożena Marciniak Sędziowie WSA Iwona Kosińska WSA Dariusz Pirogowicz (spr.) Protokolant starszy sekretarz sądowy Aleksandra Borkowska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 25 listopada 2015 r. sprawy ze skargi B. O. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z dnia [...] lipca 2015 r. nr [...] w przedmiocie umorzenia nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych 1. uchyla zaskarżoną decyzję w części w jakiej utrzymuje w mocy pkt 2 decyzji Prezydenta Miasta O. z dnia [...] czerwca 2015 r. nr [...]; 2. uchyla decyzję Prezydenta Miasta O. z dnia [...] czerwca 2015 r. nr [...] w części objętej jej pkt 2. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...] decyzją z [...] lipca 2015 r. nr [...], po rozpatrzeniu odwołania B. O., utrzymało w mocy decyzję Prezydenta O. z [...] czerwca 2015 r., nr [...] wydaną w przedmiocie umorzenia nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych. Decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [..] wydana została przy następujących ustaleniach stanu faktycznego i ocenie prawnej sprawy. Prezydent Miasta O. decyzją z [...] marca 2015 r. nr [...] utrzymaną w mocy decyzją Samorządowego Kolegium Odwoławczego w {...] z [...] maja 2015 r. nr [...] orzekł w stosunku do B. O. o obowiązku zwrotu nienależnie pobranych przez nią świadczeń rodzinnych w łącznej kwocie [...] złotych wraz z należnymi odsetkami. Wnioskiem z 22 maja 2015 r. wyżej wymieniona wystąpiła o umorzenie kwoty nienależnie pobranych świadczeń powołując się na swoją trudną sytuację rodzinną, materialną i zdrowotną. Z ustaleń organu wynika, że wychowuje ona samotnie [...] syna i jest osobą bezrobotną, o [...] stopniu niepełnosprawności. Syn wnioskodawczyni jest także osobą bezrobotną. Źródłem utrzymania dwuosobowej rodziny są natomiast: zasiłek rodzinny i dodatek rodzinny z tytułu samotnego wychowywania dziecka w łącznej kwocie [...]złotych, przyznany na okres kwiecień – lipiec 2015 r.; zasiłek okresowy w kwocie [...] złotych miesięcznie oraz zasiłki celowe na wyżywienie w łącznej kwocie [...] złotych (po [..] złotych na osobę). Wnioskodawczyni przyznany ma także dodatek mieszkaniowy w wysokości [...] złotych. Stałe miesięczne wydatki mieszkaniowe rodziny wynoszą łącznie ok. [..] złotych (w decyzji podano [...] złotych) i obejmuj: dopłatę czynszu wynoszącego [...] złotych, opłaty za energię elektryczną –[..] złotych, internet i TV – [..] złotych, telefon – [...] złotych, koszty wykupu leków – ok.[..] złotych. Mając na względzie te ustalenia Prezydent Miasta O. decyzją z [...] czerwca 2015 r., działając na podstawie art. 30 ust. 9 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. – o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2015 r., poz. 114) orzekł: w punkcie 1 - o umorzeniu części kwoty należności głównej z tytułu nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych w wysokości [...] złotych i odsetek od tej kwoty wynoszących [...] złote; zaś w punkcie 2 - odmówił umorzenia pozostałej do spłaty kwoty nienależnie pobranych świadczeń w wysokości [...] złotych oraz odsetek od tej kwoty określonych w decyzji z [...] marca 2015 r. na poziomie [...] złotych. Zdaniem organu o ile spłata całej kwoty nienależnie pobranych świadczeń byłaby zbyt dużym obciążeniem dla budżetu rodziny to ze względu na posiadany przez nią dochód nie ma podstaw do umorzenia nienależnie pobranych świadczeń w całości. Za szczególnie uzasadnione okoliczności przemawiające za częściowym umorzeniem nienależnie pobranych świadczeń organ uznawał z kolei niski dochód, samotne macierzyństwo oraz problemy zdrowotne rodziny. Jednocześnie podkreślał, że obowiązek zwrotu nienależnie pobranych świadczeń powstał wyłącznie z winy wnioskodawczyni, gdyż był wynikiem niepoinformowania Miejskiego Ośrodka Pomocy Rodzinie we właściwym czasie o podjęciu zatrudnienia. Zwracał ponadto uwagę, że w przypadku złożenia przez nią wniosku o rozłożenie pozostałej kwoty na raty, może ustalić ich wysokość w wymiarze adekwatnym do sytuacji finansowej rodziny. Od decyzji tej B. O. wniosła odwołanie, podkreślając w nim trudną sytuację materialna i rodzinną, która uniemożliwia jej spłatę nienależnie pobranych świadczeń. W następstwie rozpoznania powyższego odwołania, Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...] decyzją z [..] lipca 2015 r., utrzymało decyzję organu pierwszej instancji w mocy. Wskazując na uznaniowy charakter decyzji w przedmiocie umorzenia kwoty nienależnie pobranych świadczeń Kolegium oceniło, że w okolicznościach faktycznych rozpoznawanej sprawy częściowe umorzenie tej kwoty, przy odmowie umorzenia jej w pozostałym zakresie nie narusza uznania administracyjnego. Powtórzyło także za organem pierwszej instancji argumentację, iż do powstanie nadpłaty doszło z winy świadczeniobiorcy w wyniku niepoinformowania organu o fakcie podjęcia zatrudnieni, co skutkowało nienależnie pobranymi świadczeniami. Na decyzję tę B. O. wniosła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, uznając ją za krzywdzącą. Skarżąca podkreślała, że od wrześnie 2015 r. utraci prawo do świadczeń rodzinnych. W związku z czym dochody rodziny będą wyłącznie pochodziły ze środków pomocy społecznej. O ile zatem obecnie na życie po opłaceniu wydatków mieszkaniowych i wykupie leków pozostaje jej ok. [..]złotych to od wrześnie dochód ten nie będzie wystarczał nawet na uregulowanie opłat mieszkaniowych. W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...] wniosło o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko zaprezentowane w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: skarga jest zasadna, gdyż podjęte w sprawie rozstrzygnięcia w części odmawiającej umorzenia kwoty nienależenie pobranych świadczeń rodzinnych wraz z odsetkami wydane zostały z przekroczeniem granic uznania administracyjnego, a to w związku z przyjęciem dla oceny w tym zakresie wniosku strony kryteriów umorzenia nie objętych zakresem normatywnym art. 30 ust. 9 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. – o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2015 r., poz. 114). Przywołany przepis stanowi, że organ właściwy, który wydał decyzję w sprawie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, może umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji. Udzielenie ulgi w spłacie nienależnie pobranych świadczeń (poprzez ich umorzenie, rozłożenie na raty czy odroczenie płatności) oparte jest niewątpliwie, jak trafnie podniosło Kolegium, na uznaniu administracyjnym. Jednakże nie jest ono pozbawione jakichkolwiek ram prawnych. Godzi się wszak zauważyć, że kierunek i granice tego uznania - co zdaje się uchodzić uwadze organów – wyznaczone zostały użytym w redakcji omawianego przepisu zwrotem "szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące rodziny". Skoro zaś okoliczności te mają odnosić do rodziny, to rozważenie zasadności udzielenia przewidzianej w tym przepisie ulgi ograniczać się powinny do szczególnych okoliczności mających istotny wpływ na jej funkcjonowanie i aktualnej sytuacji życiowej wnioskodawcy, a więc jej możliwości finansowych, posiadanych przezeń dóbr materialnych, stanu rodzinnego, stanu zdrowia członków rodziny, ich wieku itp. Poza zakresem objętym wyżej przywołanym sformułowaniem pozostają natomiast okoliczności, które spowodowały, że samo wypłacone świadczenie zostało uznane za nienależnie pobrane w rozumieniu art. 30 ust. 2 u.ś.r. Te bowiem były istotne jedynie przy podejmowaniu decyzji o zakwalifikowaniu wypłaconych świadczeń jako świadczeń nienależnie pobranych. Tymczasem na tym ostatnim aspekcie przede wszystkim organy obydwu instancji oparły swoje negatywne rozstrzygnięcie co do możliwości umorzenia części kwoty głównej nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych ([...] złotych) wraz z odsetkami, pozostałej po udzieleniu częściowej ulgi w ich spłacie. Zasadniczym wszak powodem odmowy umorzenia tej części świadczeń wskazywanym przez nie było przyczynienie się z własnej winy przez B.O. do ustalenia na jej rzecz i pobierania świadczeń rodzinnych w warunkach ją do tego nieuprawniających (vide str. 2 uzasadnienia decyzji Prezydenta Miasta [...] oraz str. 3 uzasadnienia decyzji Kolegium). Powołanie się na okoliczności jakie doprowadziły do wypłacenia świadczeń rodzinnych, uznanych następczo przez organ za nienależnie pobrane, jako przesłanki odmowy umorzenia w całości ich zwrotu oznacza, że organy przy ocenie zasadności żądania strony zastosowały kryteria nieprzewidziane ustawą i nie rozpoznały właściwie sprawy, a podjęte przezeń rozstrzygnięcia - w części w jakiej nie uwzględniają tego żądania - noszą znamiona arbitralności, a tym samym naruszają w sposób mający wpływ na wynik sprawy art. 107 § 3 k.p.a. w zw. z art. 7 i 11 k.p.a. oraz art. 30 ust. 9 u.ś.r. i z tego względu nie mogą się ostać. Mając powyższe na uwadze Sąd, na podstawie art. art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c, art. 135 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2012 r. poz. 270 ze zm.), orzekł jak w sentencji. Rozpatrując ponownie sprawę w zakresie dotyczącym umorzenia pozostałej do spłaty kwoty głównej nienależnie pobranych świadczeń wraz z odsetkami, organ przede wszystkim winien się skoncentrować na ustaleniu czy po stronie rodziny skarżącej nie istnieje ryzyko, że egzekucja tej kwoty - także w warunkach rozłożenia jej na raty - doprowadzi do dalszego obniżenia standardu życia rodziny, która obecnie już funkcjonuje poniżej poziomu zapewniającego minimum egzystencji, przez co z kolei będzie ona zmuszona ubiegać się o kolejne finansowane przez Państwo świadczenia. Winien również wziąć pod uwagę, że aktualnie część uzyskiwanego dochodu rodziny stanowią ukierunkowane na zaspokojenie konkretnych niezbędnych potrzeb bytowych zasiłki celowe, które ze swej istoty są świadczeniami finansowymi jednorazowymi i nie wpływają w sposób znaczący na ogląd jej sytuacji materialnej. Uwzględnić także powinien w swoich rozważaniach fakt, że otrzymywany przez stronę dodatek mieszkaniowy - aczkolwiek wliczany jest do dochodu rodziny na potrzeby ustalania prawa do świadczeń rodzinnych – to nie jest on świadczeniem wypłacanym do rąk skarżącej, lecz zarządcy domu. Przy czym jego uzyskiwanie uwarunkowane jest bieżącym regulowaniem należności czynszowych (vide art. 7 ust.11 i art. 8 ust. 1 ustawy z dnia 21 czerwca 2001 r. o dodatku mieszkaniowym – Dz.U. z 2013 r., poz. 966 ze zm.). Dokonując zatem oceny, czy w sprawie zaistniały "szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące rodziny" prowadzące do udzielenie ulgi w spłacie nienależnie pobranych świadczeń poprzez ich umorzenie, organ nie powinien abstrahować od tego czy ich egzekwowanie, nie doprowadzi do zagrożenia możliwości regulowania przez rodzinę należności mieszkaniowych ponad kwotę objętą wspomnianym dodatkiem, co z kolei spowoduje wstrzymania jego wypłaty, a przez to dalsze jej ubożenie poprzez popadnięcie w tzw. spiralę zadłużenia. Podjęte zaś w efekcie tych rozważań rozstrzygnięcie sprawy uzasadni zgodnie z regułami ustanowionymi w art. 107 § 3 k.p.a.