I SA/Wa 1521/18

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Bożena Marciniak Sędziowie WSA Magdalena Durzyńska WSA Przemysław Żmich (spr.) Protokolant referent Marcin Sieradzki po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 16 listopada 2018 r. sprawy ze skargi H. B. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z dnia [...] czerwca 2018 r. nr [...] w przedmiocie zwrotu nienależnie wypłaconego świadczenia wychowawczego uchyla zaskarżoną decyzję oraz decyzję Prezydenta [...] z dnia [...] lutego 2018 r. nr [...]. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...] decyzją z [...] czerwca 2018 r. nr [...] utrzymało w mocy decyzję Prezydenta [...] z [...] lutego 2018 r. nr [...] uznającą, że wypłacone H. B. świadczenie wychowawcze na córkę, za okres od [...] kwietnia 2016 r. do [...] lipca 2017 r. jest nienależnie pobrane i podlega zwrotowi wraz z ustawowymi odsetkami. Zaskarżona decyzja została wydana w następującym stanie sprawy. H. B., za pośrednictwem bankowości elektronicznej, wystąpił do Prezydenta [...] o przyznanie na drugie dziecko w rodzinie córkę K. B., świadczenia wychowawczego w kwocie [...] zł. Decyzją z [...] czerwca 2016 r. nr [...] Prezydent [...] przyznał H. B. świadczenie wychowawcze na okres od [...] kwietnia 2016 r. do [...] lipca 2017 r 10 sierpnia 2017 r., H. B. został powiadomiony przez organ o wszczęciu z urzędu postępowania administracyjnego w sprawie uchylenia decyzji z [...] czerwca 2016 r. oraz o możliwości zapoznania się z aktami sprawy. Decyzją z [...] września 2017 r. nr [...] Prezydent [...] uchylił decyzję z [...] czerwca 2016 r. i odmówił H. B. prawa do świadczenia wychowawczego na córkę K. B. Po rozpoznaniu odwołania wnioskodawcy, Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...] decyzją z [...] listopada 2017 r. nr [...] uchyliło decyzję Prezydenta z [...] września 2017 r. w całości i umorzyło postępowanie przed organem I instancji. Decyzją z [...] lutego 2018 r. nr [...] Prezydent [...], w oparciu o art. 25 ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (Dz. U. z 2017 r. poz. 1851 ze zm.) – dalej zwanej "ustawą", zakwestionował prawo wnioskodawcy do wypłaty świadczenia, uznając wypłacone H. B. świadczenie wychowawcze na córkę K. B. w kwocie [...] zł, za okres od [...] kwietnia 2016 r. do [...] lipca 2017 r. za nienależnie pobrane, podlegające zwrotowi wraz z ustawowymi odsetkami. Zdaniem organu, ze złożonego 7 sierpnia 2017 r. do akt sprawy orzeczenia Sądu Rejonowego dla [...] z [...] maja 2009 r. sygn. Akt [...] Nsm [...] wynika, że każdorazowym miejscem zamieszkania pierwszego dziecka w rodzinie, czyli małoletniego K. B. będzie każdorazowe miejsce zamieszkania jego matki. Powyższe oznacza, że dziecko, wobec którego nie ma opieki naprzemiennej i zamieszkujące z matką, nie może zostać uznane za członka rodziny ojca. Wobec tego córka K. B. jest jedynym dzieckiem H. B., na które mógł wystąpić o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego. Jednakże jego przyznanie uzależnione było od spełnienia kryterium dochodowego rodziny. Kryterium takiego wnioskodawca nie spełniał. Tym samym świadczenie wypłacone wnioskodawcy na córkę jest świadczeniem nienależnie pobranym i podlegającym zwrotowi. H. B. złożył odwołanie od ww. decyzji, kwestionując ustalenia organu I instancji, dotyczące sprawowanej przez niego opieki nad K. B. Ponadto dodał, że organ pierwszej instancji nie zawiadomił go o wszczęciu postępowania. Wobec czego nie miał możliwości wypowiedzenia się przed wydaniem decyzji. Ponadto Prezydent przyznając w 2016 r. świadczenie, nie wzywał go do składania jakichkolwiek dodatkowych dokumentów, a on niczego nie ukrywał. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...] decyzją z [...] czerwca 2018 r. nr [...] utrzymało w mocy decyzję Prezydenta [...] z [...] lutego 2018 r., podzielając argumentację organu I instancji. Uzasadniając swoje stanowisko Kolegium wskazało, że H. B., w złożonym wniosku określił, że w skład jego rodziny wchodzą dzieci: K. B., K. B. oraz żona J. B. (matka K.). Jako ojciec, domagał się świadczenia wychowawczego; na jedyne dziecko z drugiego związku, czyli K. B. Tymczasem zgodnie z art. 2 pkt 16 ustawy, przez rodzinę rozumie się odpowiednio następujących członków rodzimy: małżonków, rodziców dzieci, opiekuna faktycznego dziecka i oraz zamieszkujące, wspólnie z tymi osobami, pozostające na ich utrzymaniu dzieci w wieku; do ukończenia 25 roku życia, a także dzieci, które ukończyły 25 rok życia, legitymujące się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, jeżeli w związku z tą niepełnosprawnością przysługuje świadczenie pielęgnacyjne lub specjalny zasiłek opiekuńczy i albo zasiłek dla opiekuna, o którym mowa w ustawie z dnia 4 kwietnia 2014 r. o ustaleniu i wypłacie zasiłków dla opiekunów (Dz. U. z 2016 r. poz. 162 i 972 oraz 2017 r. poz. 1428); do członków rodziny nie zalicza się dziecka pozostającego pod opieką opiekuna prawnego, dziecka pozostającego w związku małżeńskim, a także pełnoletniego dziecka posiadającego własne dziecko; w przypadku gdy dziecko, zgodnie z orzeczeniem sądu, jest pod opieką naprzemienną obojga rodziców rozwiedzionych lub żyjących w separacji, lub żyjących w rozłączeniu sprawowaną w porównywalnych i powtarzających się okresach, dziecko zalicza się jednocześnie do członków rodzin obydwojga rodziców. Z przywołanego wyżej przepisu wynika, że w przypadku rodziców rozwiedzionych pozostających w separacji lub żyjących w rozłączeniu, ich wspólne dzieci, co do zasady, mogą być zaliczone tylko do jednej z rodzin, czyli tego rodzica z którym faktycznie zamieszkują i na czyim pozostają utrzymaniu. Jedynym wyjątkiem pozwalającym na zaliczenie dzieci do obu rodzin jest sytuacja, gdy na mocy orzeczenia sądu dzieci są pod opieką naprzemienną obojga rodziców. Tymczasem w orzeczeniu z [...] maja 2009 r. sygn. Akt [...] Nsm [...] Sąd Rejonowy dla [...] ustalił, że każdorazowym miejscem zamieszkania małoletniego K. B. będzie każdorazowe miejsce zamieszkania jego matki. Zdaniem Kolegium, w kontekście powyższych ustaleń, nie sposób uznać, jak chce tego skarżący, że w stanie faktycznym niniejszej sprawy mamy do czynienia z równoważnym modelem opieki naprzemiennej. Ustalenie przez Sąd miejsca pobytu dziecka przy matce powoduje uznanie, że dziecko przy matce ma pobyt stały, a każdorazowy pobyt dziecka w innym miejscu musi być pobytem tymczasowym. Wobec powyższego za zasadne należało uznać stanowisko organu I instancji, że świadczenie pobrane przez H. B. na córkę K. B. w okresie od [...] kwietnia 2016 r. do [...] lipca 2017 r. stanowiło świadczenie nienależnie pobrane, podlegające zwrotowi. Zgodnie bowiem z art 25 ust. 1 ustawy, osoba która pobrała nienależnie świadczenie wychowawcze, jest obowiązana do jego zwrotu. Natomiast za nienależnie pobrane świadczenie wychowawcze uważa się między innymi świadczenie wychowawcze wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczenia wychowawczego Taka sytuacja miała miejsce w niniejszej sprawie, albowiem H. B. nie spełniał ustawowych kryteriów do przyznania świadczenia wychowawczego na córkę K. B. Na powyższą decyzję H. B. złożył skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, domagając się jej uchylenia. Zaskarżonej decyzji Kolegium skarżący zarzucił: I. naruszenie prawa materialnego, tj.: 1) art. 25 ustawy poprzez uznanie, że nastąpiło nienależne pobranie świadczenia bez jednoczesnego wskazania, która w ocenie organu przesłanka zaistniała oraz bez rozważenia kwestii właściwego pouczenia strony, 2) art. 2 pkt 16 i art. 4 ust. 2 ustawy poprzez błędną ich wykładnię i przyjęcie, że nie zachodzą przesłanki z art. 2 pkt 16 oraz art. 4 ustawy pozwalające na przyznanie świadczenia wychowawczego, II. Naruszenie przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 7, art. 77 oraz art. 107 § 3 Kpa poprzez niedokładne ustalenie wszystkich okoliczności faktycznych, na których powinno być oparte rozstrzygnięcie, oraz niedostateczne uzasadnienie decyzji utrzymującej w mocy decyzję organu I instancji. W uzasadnieniu H. B. wskazał, że zanim przystąpił do wypełnienia wniosku SW-1 (Rodzina 500+) zasięgnął informacji ze stron Ministerstwa Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej, które zawierały wszystkie niezbędne informacje dotyczącego rządowego programu Rodzina 500+. Na żadnej z tych stron skarżący nie znalazł informacji dotyczącej obowiązku wspólnego zamieszkiwania, co jest potwierdzeniem rażącego zaniedbania ze strony promujących program i w istocie wprowadza wnioskujących w poważny błąd. Aktualizacja ustawy wprowadza zapis o wspólnym zamieszkiwaniu dopiero 17 lipca 2017 r., czyli ponad rok od wprowadzenia programu Rodzina 500+. Zdaniem skarżącego, poczynione przez niego kroki były wystarczające do tego, aby w oparciu o pozyskane ówcześnie urzędowe informacje wystąpić z wnioskiem o wsparcie z programu Rodzina 500+. Skarżący dodał również, że wniosek złożył przez bankowość elektroniczną i tam również nie znalazł informacji o wspólnym zamieszkiwaniu z dzieckiem bądź o wymaganym wyroku sądu wskazującym o przyznaniu opieki naprzemiennej. Złożony wniosek został pozytywnie rozpatrzony przez organ, który wtedy nie domagał się dokumentów, pomimo że, we wniosku wskazano numery PESEL dzieci. Dopiero po złożeniu 2 sierpnia 2017 r. wniosku o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego na rok 2017/2018 organ, w oparciu o te same dane, w piśmie z 7 sierpnia 2017 r., wezwał skarżącego do dostarczenia dokumentu sądowego potwierdzającego, że syn K. B. zamieszkuje ze skarżącym i jest na jego utrzymaniu. Ponadto organ w żaden sposób nie odniósł się do zarzutów odwołania, dotyczących art. 25 ustawy. Organ I instancji nie wskazał, która z przesłanek tego artykułu nastąpiła, a organ II instancji w ogóle się do tego w swojej decyzji nie odniósł, skupiając się na wykazywaniu, że wnioskodawca nie sprawował opieki naprzemiennej. Skarżący podał, że w uzasadnieniu odwołania wskazał, że po przyznaniu świadczenia w 2016 r. żadne nowe okoliczności w sprawie nie nastąpiły, zatem jak można uznać, że zaistniały okoliczności powodujące ustanie lub zawieszenie prawa do świadczenia wychowawczego albo wstrzymanie jego wypłaty. Co więcej warunkiem uznania świadczenia za nienależnie pobrane jest również pouczenie o braku prawa do jego pobierania, jeśli zaistniały okoliczności powodujące ustanie lub zawieszenie prawa do świadczenia wychowawczego albo wstrzymanie wypłaty świadczenia wychowawczego. Zgodnie z art. 20 ustawy w przypadku wystąpienia zmian mających wpływ na prawo do świadczenia osoba je otrzymująca ma obowiązek o tym powiadomić organ. Tyle, że w przypadku skarżącego od samego początku, nic się nie zmieniło. W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...] wniosło o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko wyrażone w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje. Skarga jest uzasadniona. Jak wynika z całokształtu zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, organ I instancji - choć nie wskazał wyraźnie, który z przypadków opisanych w art. 25 ust. 2 ustawy miał w sprawie zastosowanie – to odwołał się do art. 25 ust. 2 pkt 1 ustawy. Przepis ten przewiduje, że za nienależnie pobrane świadczenie uważa się świadczenie wychowawcze wypłacone, mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczenia wychowawczego albo wstrzymanie wypłaty świadczenia wychowawczego, jeżeli osoba pobierająca świadczenie była pouczona o braku prawa do jego pobierania. Jednakże - zdaniem Sądu - kwalifikacja sytuacji w jakiej znalazł się skarżący, jako przypadku z art. 25 ust. 2 pkt 1 ustawy, była nieadekwatna do ustalonego w niniejszej sprawie stanu faktycznego i prawnego. Z akt sprawy wynika bowiem, że H. B. złożył wniosek o przyznanie świadczenia wychowawczego na córkę K. B. Organ I instancji w toku postępowania nie wzywał go do przedłożenia jakichkolwiek dokumentów celem wykazania przesłanek do przyznania świadczenia wychowawczego, w tym przesłanki z art. 2 pkt 16 ustawy. Następnie organ I instancji na podstawie danych zawartych we wniosku o świadczenie wychowawcze uznał, że spełnione są przesłanki do przyznania świadczenia wychowawczego. Prezydent [...] stwierdził zatem, że wniosek H. B. był zasadny i przyznał mu decyzją z [...] czerwca 2016 r. świadczenie na córkę na tzw. pierwszy okres świadczeniowy. Decyzja ta była natychmiast wykonalna (art. 27 ust. 3 ustawy). Decyzją tą organ I instancji był i jest związany (art. 110 Kpa w zw. z art. 28 ustawy). Nie jest sporne to, że na podstawie tej decyzji skarżącemu było wypłacane świadczenie wychowawcze na córkę K. B. Decyzja z [...] czerwca 2016 r. jest ostateczna i cały czas pozostaje w obrocie prawnym. H. B. miał zatem tytuł prawny uprawniający go do pobierania świadczenia wychowawczego na córkę. Z akt sprawy wynika, że po upływie okresu na jaki przyznano H. B. świadczenie, organ I instancji - po otrzymaniu 7 sierpnia 2017 r. postanowienia Sądu Rejonowego dla [...] z [...] maja 2009 r. sygn. Akt [...] Nsm [...], w którym ustalono, że każdorazowym miejscem zamieszkania małoletniego K. B., będzie każdorazowe miejsce zamieszkania jego matki - doszedł do przekonania, że wnioskodawca nie powinien otrzymać świadczenia wychowawczego i że decyzja z [...] czerwca 2016 r. była wadliwa. Prezydent [...] uznał bowiem, że wnioskodawca nie spełniał przesłanki z art. art. 2 pkt 16 ustawy, ponieważ K. B. nie była drugim dzieckiem w rodzinie skarżącego. Jednakże - w ocenie Sądu - instytucja zwrotu nienależnie pobranego świadczenia, wskazana w art. 25 ust. 2 pkt 1 ustawy, nie może być wykorzystywana jako jeden z trybów weryfikacji ostatecznej decyzji przyznającej świadczenie wychowawcze, ponieważ stanowiłoby to obejście zasady trwałości decyzji administracyjnych (art. 16 § 1 Kpa). W niniejszej sprawie nie wystąpiły sytuacje ustania prawa do świadczenia wychowawczego, o których mowa w art. 18 ust. 6 i art. 23 ust. 6 ustawy, czy też utrata prawa do świadczenia, wynikająca z wycofania z obrotu prawnego decyzji z [...] czerwca 2016 r. Nie wystąpiła też sytuacja zawieszenia prawa do świadczenia wychowawczego. Sąd nie dopatrzył się, aby w niniejszej sprawie wystąpiły przypadki wstrzymania wypłaty świadczenia wychowawczego, o których mowa art. 23 ust. 2 i 4 ustawy. W niniejszej sprawie nie wystąpiła również sytuacja pobrania przez H. B. świadczenia wychowawczego na córkę K. B., pomimo wcześniejszego pouczenia wnioskodawcy, że nie ma prawa do pobierania tego świadczenia. Z akt sprawy nie wynika bowiem, żeby H. B. w okresie wypłaty świadczenia został pouczony, że nie ma prawa do jego pobierania. Z akt sprawy nie wynika, aby od momentu złożenia wniosku o świadczenie wychowawcze (29 kwietnia 2016 r.) do chwili wydania zaskarżonej decyzji uległa zmianie sytuacja rodzinna skarżącego. Postanowienie z [...] maja 2009 r. sygn. Akt [...] Nsm [...] zapadło bowiem znacznie wcześniej, niż data złożenia wniosku o świadczenie wychowawcze. Wobec tego Sąd uznał, że w niniejszej sprawie zarówno Prezydent [...], jak i Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...] wydali decyzje, w sprawie ustalenia i zwrotu nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego, z mającym wpływ na wynik sprawy naruszeniem art. 25 ust. 1 i ust. 2 pkt 1 ustawy poprzez niewłaściwe zastosowanie przepisu prawa materialnego do ustalonego stanu faktycznego sprawy i w warunkach braku przesłanek do zastosowania tego przepisu. Z tego względu Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U z 2018 r. poz. 1302) orzekł, jak w sentencji.