I SA/Wa 1781/15

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Małgorzata Boniecka - Płaczkowska po rozpoznaniu w dniu 12 grudnia 2016 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu M.S. od postanowienia referendarza sądowego z dnia 22 września 2016 r., sygn. akt I SA/Wa 1781/15 odmawiającego przyznania prawa pomocy w zakresie obejmującym ustanowienie adwokata oraz umarzającego postępowanie w zakresie wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi M.S. na postanowienie Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z dnia [...] sierpnia 2015 r., nr [...] w przedmiocie odmowy wszczęcia postępowania postanawia utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie. M.S. wnioskiem z dnia 12 września 2016 r., złożonym na urzędowym formularzu, wystąpił do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata w sprawie ze skargi M.S. na postanowienie Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z dnia [...] sierpnia 2015 r., nr [...] w przedmiocie odmowy wszczęcia postępowania. Postanowieniem z dnia 22 września 2016 r., sygn. akt I SA/Wa 1781/15 referendarz sądowy odmówił wnioskodawcy przyznania prawa pomocy w zakresie obejmującym ustanowienie adwokata oraz umorzył postępowanie w zakresie wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych. Na podstawie oświadczenia o stanie rodzinnym, majątkowym i uzyskiwanych dochodach zawartego we wniosku o przyznanie prawa pomocy referendarz ustalił, że wnioskodawca prowadzi samodzielne gospodarstwo domowe. Poza mieszkaniem o powierzchni [...] m² nie posiada on żadnego majątku, oszczędności, ani przedmiotów wartościowych. Nie posiada też papierów wartościowych i innych praw majątkowych, ani wierzytelności. Skarżący wskazał ponadto, że nie przysługuje mu emerytura, renta ani jakikolwiek zasiłek oraz oświadczył, że nie zatrudnia i nie pozostaje w innym stosunku prawnym z adwokatem lub radcą prawnym. Zdaniem referendarza sądowego ocena złożonego wniosku nie pozwalała na jego uwzględnienie z uwagi na stwierdzenie, że zawarte we wniosku informacje odnoszące się do sytuacji materialnej wnioskodawcy zostały przedstawione w sposób niepełny i nie mogły stanowić podstawy do przyznania żądanego uprawnienia. Referendarz zaznaczył, że wnioskodawca, pomimo iż w swoim oświadczeniu wskazał, że jest osobą pozbawioną jakichkolwiek dochodów i nie posiada jakiegokolwiek majątku, pominął okoliczność, iż przysługuje mu prawo do świadczenia rentowego, którego odmawia przyjęcia. Kwota zgromadzonego świadczenia za okres od 1 października 1998 r. do dnia 30 czerwca 2014 r. wynosiła natomiast [...] zł. W tej sytuacji referendarz uznał, że skarżący jest osobą, która posiada środki do życia i może zabezpieczyć kwotę niezbędną do ustanowienia profesjonalnego pełnomocnika, podzielając stanowisko Naczelnego Sądu Administracyjnego, który w postanowieniu z dnia 20 stycznia 2015 r. sygn. I OZ 12/15 przyjął, że dobrowolne niepobieranie przez skarżącego, tak jak i przez każdy inny podmiot, świadczenia rentowego jest świadomym wyborem, który bezpośrednio rzutuje na sytuację finansową osoby zwracającej się o przyznanie prawa pomocy. Uniemożliwia bowiem przyjęcie, że strona zwracająca się o przyznanie prawa pomocy znajduje się w sytuacji ekonomicznej, która jest równoważna warunkom przyznania tego prawa wskazanym w art. 246 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postepowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. 2016 r. poz. 718 ze zm.) – powoływanej dalej jako "P.p.s.a." Przyznanie prawa pomocy nie może wystąpić w sytuacji, gdy sam wnioskujący o to prawo własnym działaniem doprowadza się do stanu zubożenia, który miałby uzasadniać przyznanie tego prawa (postanowienie NSA z dnia 1 lipca 2015 r. sygn. I OZ 727/15). Jednocześnie referendarz sądowy stwierdził, że w sprawie zaistniały przesłanki do umorzenia postępowania w zakresie wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych stosownie do treści art. 249a P.p.s.a., zgodnie z którym jeżeli strona cofnie wniosek lub rozpoznanie wniosku stało się zbędne, postępowanie w sprawie przyznania prawa pomocy umarza się. Wnioskodawca zwolniony jest bowiem z obowiązku ponoszenia kosztów sądowych z mocy ustawy w myśl art. 239 § 1 pkt 1 lit. a P.p.s.a., zgodnie z którym, strona skarżąca działanie, bezczynność organu lub przewlekłe prowadzenie postępowania w sprawach z zakresu pomocy i opieki społecznej nie ma obowiązku uiszczenia kosztów sądowych. W dniu 24 października 2016 r. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie wpłynął sprzeciw skarżącego od powyższego postanowienia. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Zgodnie z treścią art. 259 § 1 P.p.s.a. od postanowienia w przedmiocie prawa pomocy strona albo adwokat, radca prawny, doradca podatkowy lub rzecznik patentowy mogą wnieść do właściwego wojewódzkiego sądu administracyjnego sprzeciw w terminie siedmiu dni od dnia doręczenia postanowienia. Rozpatrując sprzeciw od postanowienia sąd, zgodnie z art. 260 § 1 P.p.s.a., wydaje postanowienie, w którym zaskarżone postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. Wniesienie sprzeciwu od postanowienia referendarza sądowego wstrzymuje jego wykonalność. Sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu (art. 260 § 2). Sąd rozpoznaje sprawę na posiedzeniu niejawnym (art. 260 § 3.). Dokonując kontroli zaskarżonego rozstrzygnięcia należy wyjaśnić, że instytucja prawa pomocy stanowi wyjątek od zasady przewidzianej w art. 199 P.p.s.a. zgodnie, z którą strony samodzielnie ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. W myśl art. 243 § 1 P.p.s.a. prawo pomocy może być przyznane stronie na jej wniosek złożony przed wszczęciem postępowania lub w jego toku. Stosownie zaś do art. 245 § 1 - 3 P.p.s.a. prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie całkowitym – gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania, w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (art. 246 § 1 pkt 1 i 2 ustawy). W myśl natomiast art. 249a P.p.s.a., jeżeli strona cofnie wniosek lub rozpoznanie wniosku stało się zbędne, postępowanie w sprawie przyznania prawa pomocy umarza się. W rozpoznawanej sprawie wnioskodawca zwolniony jest z obowiązku uiszczenia kosztów sądowych z mocy ustawy. Zwolnienie to wynika z przepisu art. 239 § 1 pkt 1 lit. a P.p.s.a., zgodnie z którym, strona skarżąca działanie, bezczynność organu lub przewlekłe prowadzenie postępowania w sprawach z zakresu pomocy i opieki społecznej nie ma obowiązku uiszczenia kosztów sądowych. Słusznie zatem referendarz sądowy uznał, że rozpoznawanie złożonego wniosku o przyznanie prawa pomocy w części dotyczącej zwolnienia od kosztów sądowych stało się zbędne i postępowanie w tym zakresie podlegało umorzeniu, stosownie do treści art. 249a P.p.s.a. Odnosząc się natomiast do wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym ustanowienie adwokata stwierdzić trzeba, że referendarz dokonał prawidłowej oceny, że w sprawie nie zaistniały przesłanki uzasadniające jego uwzględnienie. Co prawda w złożonym urzędowym formularzu wniosku o przyznanie prawa pomocy M.S. wskazał, że jest osobą ubogą oraz że nie osiąga jakiegokolwiek dochodu. Zauważyć jednak należy, że z akt sprawy wynika, że wnioskodawca uprawniony jest do świadczenia rentowego z Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. Uprawnienie do renty z tytułu niezdolności do pracy nabył on w 1998 r. na stałe, jednakże świadczenie od daty przyznania jest zawieszone z powodu odmowy przyjęcia (pismo Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 28 listopada 2016 r.). Sądowi z urzędu wiadome jest, że zgromadzone (niepobrane) świadczenie przekracza kwotę [...] zł. Istotne przy tym jest, że wnioskodawca jest świadomy, iż została przyznana mu renta z tytułu niezdolności do pracy. Okoliczność, że skarżący nie pobiera należnego mu świadczenia jest wyborem osoby uprawnionej. Nie zmienia to jednak faktu, że uprawnienie takie posiada. W świetle powyższego nie można uznać, że M.S. jest osobą pozbawioną środków do życia oraz że nie jest w stanie – bez uszczerbku utrzymania koniecznego - ponieść kosztów ustanowienia adwokata. Jak wskazano instytucja prawa pomocy stanowi wyjątek od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony postępowania. Udzielenie prawa pomocy powinno mieć zaś zastosowanie wobec osób, które z przyczyn od siebie niezależnych nie są w stanie zdobyć środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym. M.S. z własnej woli nie odbiera przysługującego mu świadczenia rentowego. Nie można zatem przyjąć, że skarżący znajduje się w obecnej sytuacji materialnej z przyczyn od niego niezależnych. Nie istnieją bowiem jakiekolwiek obiektywne przeszkody uniemożliwiające odebranie należnego mu świadczenia. Zdaniem Sądu instytucja prawa pomocy nie może mieć zastosowania wobec osób, które – jak wnioskodawca - świadomie i celowo nie przyjmują przysługujących im świadczeń pieniężnych. Sytuacji skarżącego – uprawnionego do odebrania świadczenia w tak znacznej wysokości - nie można utożsamiać z sytuacją majątkową osób, które mimo podejmowanych starań nie są w stanie zgromadzić odpowiednich środków finansowych na poniesienie kosztów udziału w postępowaniu sądowym. Przyznanie prawa pomocy w takiej sytuacji stanowiłoby w istocie niczym nieuzasadnione przeniesienie na budżet państwa negatywnych skutków decyzji skarżącego o niepodejmowaniu przysługującego mu świadczenia pieniężnego. W tej sytuacji stwierdzić należy, że prawidłowo referendarz sądowy stwierdził, że w sprawie nie zaistniały przesłanki uzasadniające uwzględnienie złożonego wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym ustanowienie adwokata. Mając powyższe na uwadze Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie na mocy art. 260 § 1 P.p.s.a. postanowił jak w sentencji.