I SA/Wa 1831/23

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący: sędzia WSA Łukasz Trochym (spr.), Sędziowie: sędzia WSA Agnieszka Jędrzejewska-Jaroszewicz, sędzia WSA Elżbieta Lenart, Protokolant: specjalista Monika Bodzan, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 14 grudnia 2023 r. sprawy ze skargi M. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Warszawie z dnia 28 lipca 2023 r. nr KOA/3819/Sr/23 w przedmiocie nienależnie pobranego świadczenia pielęgnacyjnego i zobowiązania do jego zwrotu oddala skargę. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Warszawie (dalej również jako "organ/Kolegium"), decyzją z 28 lipca 2023 r., nr KOA/3819/Sr/22, po rozpatrzeniu odwołania [...] (dalej również jako "Skarżący") – utrzymało w mocy decyzję Wójta Gminy [...] (dalej również jako "Wójt/organ I instancji") z 1 czerwca 2023 r., nr [...], w przedmiocie uznania świadczenia pielęgnacyjnego za nienależnie pobrane i nałożenia na Skarżącego obowiązku jego zwrotu. Zaskarżona decyzja Kolegium została wydana w następującym stanie faktycznym i ocenie prawnej sprawy. Decyzją z 20 grudnia 2017 r., nr [...], Wójt Gminy [...] przyznał [...] świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej na dziecko [...] w kwocie 1406,00 zł miesięcznie na okres od 1 listopada 2017 r. do 30 listopada 2020 r. Decyzja ta została następnie zmieniona w części dotyczącej wysokości przyznanego świadczenia pielęgnacyjnego oraz okresu obowiązywania, decyzjami Wójta Gminy [...]: z 5 stycznia 2018 r., nr [...], z 3 stycznia 2019 r., nr [...], z 3 stycznia 2020 r., nr [...], z 11 grudnia 2020 r., nr [...], z 7 stycznia 2021 r., nr [...], oraz z 10 stycznia 2021 r., nr [...]. Pismem z 22 maja 2023 r. organ I instancji zawiadomił Skarżącego o wszczęciu z urzędu postępowania administracyjnego w sprawie ustalenia, czy pobrane na podstawie ww. decyzji świadczenie pielęgnacyjne było świadczeniem nienależnie pobranym. Decyzją z 1 czerwca 2023 r., nr [...], Wójt Gminy [...] uznał kwotę w wysokości 35 135,00 zł wypłaconą w okresie od 1 lipca 2021 r. do 30 listopada 2022 r. za nienależnie pobrane przez Skarżącego świadczenie pielęgnacyjne oraz zobowiązał Skarżącego do zwrotu ww. kwoty wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie. Odwołanie od tej powyższej decyzji Wójta wniósł Skarżący. Kolegium, decyzją z 28 lipca 2023 r., nr KOA/3819/Sr/23, utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję Wójta Gminy [...]. W uzasadnieniu swojej decyzji Kolegium wskazało, że stan faktyczny niniejszej sprawy wygląda w ten sposób, że Powiatowy Zespół do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w [...] orzeczeniem z 29 grudnia 2020 r. zaliczyło [...] do osób niepełnosprawnych, nie wymagających jednak stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Orzeczenie to zostało wydane na wniosek Skarżącego z 19 października 2020 r. Następnie, Wojewódzki Zespół do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w Warszawie, orzeczeniem z 11 czerwca 2021 r. utrzymał w mocy ww. orzeczenie Powiatowego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności w [...]. Orzeczenie Wojewódzkiego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w Warszawie zostało doręczone Skarżącemu w dniu 13 lipca 2021 r. Kolegium wskazało także, że wypłata przedmiotowego świadczenia została zawieszona z dniem 30 listopada 2022 r. Jak wyjaśniło następnie Kolegium, treść art. 30 ust. 2 pkt 1 z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2023 r. poz. 390) nie pozostawia wątpliwości, że warunkiem uznania na jego podstawie świadczenia rodzinnego za nienależnie pobrane jest świadomość świadczeniobiorcy braku prawa do pobierania danego świadczenia, która to świadomość musi wynikać z uprzedniego pouczenia. W ocenie Kolegium, w niniejszej sprawie Skarżący został prawidłowo pouczony, co wynika z treści decyzji z 11 grudnia 2020 r., nr [...] r., którą Skarżący odebrał w dniu 17 grudnia 2020 r. Ponadto Kolegium wyjaśniło, że w ww. decyzji Skarżący został dodatkowo pouczony, iż w przypadku uzyskania nowego orzeczenia o niepełnosprawności lub o stopniu niepełnosprawności jest zobowiązany do dostarczenia tego dokumentu organu I instancji. Organ I instancji pouczył nadto Skarżącego, jak wskazało Kolegium, że jeżeli nie poinformuje organu o wydaniu nowego orzeczenia o niepełnosprawności to będzie to oznaczało, ze świadczenie rodzinne w postaci świadczenia pielęgnacyjnego nie należy się, a jego dalsze pobierane będzie uznane za świadczenie nienależnie pobrane skutkujące obowiązkiem zwrotu wraz z odsetkami. Z tych względów Kolegium uznało, że analiza zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, dokonana w świetle obowiązujących przepisów prawa, prowadzi do wniosku, że decyzja organ I instancji jest prawidłowa. Końcowo Kolegium podniosło, że możliwość umorzenia nienależnego świadczenia przewiduje art. 30 ust. 9 ustawy o świadczeniach rodzinnych, który stanowi, ze organ właściwy, który wydał decyzję w sprawie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, może umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodzinnej. Oznacza to, zdaniem organu, że decyzja o umorzeniu wydawana jest, gdy decyzja o uznaniu świadczeń za nienależnie pobrane i o obowiązku ich zwrotu stanie się ostateczna. W ocenie organu, nie można bowiem decydować o umorzeniu, jeżeli nie zostało ustalone czy wypłacone świadczenia są faktycznie nienależnie pobrane. Natomiast właściwym do rozpoznania wniosku o umorzenie nie jest organ odwoławczy, lecz Wójt Gminy [...]. Pismem z 23 sierpnia 2023 r. skargę na powyższą decyzję Kolegium wywiódł Skarżący, zaskarżając ją w całości oraz wnosząc o uchylenie w całości zaskarżonej decyzji Kolegium oraz decyzji organu I instancji, umorzenie kwoty nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych wraz z odsetkami, oraz przeprowadzenie lub zobowiązanie do przeprowadzenia dodatkowego postępowania w celu uzupełnienia dowodów i materiałów w przedmiotowej sprawie. W uzasadnieniu skargi Skarżący podniósł, że zarówno Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Warszawie, jak Wójt Gminy [...], dokonali błędów w ustaleniach faktycznych oraz naruszyli prawo poprzez dokonanie błędnej wykładni przepisów. W ocenie Skarżącego, skarga zasługuje na uwzględnienie z powodu spełnienia wszystkich przesłanek do uznania, iż jest podstawa do umorzenia w całości kwoty nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych wraz z ustawowymi odsetkami. W ocenie Skarżącego, zupełnie nie został poddany ocenie organów wniosek Skarżącego o umorzenie kwoty nienależnego pobranych świadczeń wraz z odsetkami na podstawie art. 30 ust. 9 ustawy z 28 listopada 2003 roku o świadczeniach rodzinnych. Skarżący szczegółowo opisał także sytuację majątkową oraz zdrowotną swojej rodzinny. Skarżący wyjaśnił ponadto, że faktycznie opiekował się synem, oraz pobierał świadczenie pielęgnacyjne w dobrej wierze w celu zaspokojenia niezbędnych potrzeb rodziny. W odpowiedzi na skargę Kolegium wniosło o jej oddalenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: skarga jest niezasadna, ponieważ wskazane w niej zarzuty okazały się nietrafione. Zgodnie z art. 1 § 1 ustawy z 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. z 2022 r. poz. 2492, ze zm.) oraz art. 3 § 1 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2023 r. poz. 1634, ze zm., dalej jako "p.p.s.a."), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej. Kontrola, o której mowa, sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. W ramach kontroli działalności administracji publicznej sąd uprawniony jest do badania, czy przy wydaniu zaskarżonego aktu nie doszło do naruszenia przepisów prawa materialnego, określającego prawa i obowiązki stron oraz prawa procesowego, regulującego postępowanie przed organami administracji publicznej. Kontrolowane decyzje zostały wydane w oparciu o materialnoprawną podstawę jaką stanowiła ustawa o świadczeniach rodzinnych, która reguluje tryb i warunki ustalania świadczeń, w tym między innymi prawo do pobierania świadczenia pielęgnacyjnego jako świadczenia opiekuńczego. Zgodnie z art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2023 r. poz. 390, ze zm., dalej jako "ustawa/ustawa o świadczeniach rodzinnych"), świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy (dalej jako "k.r.o.") ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Mając na uwadze możliwość zaistnienia sytuacji pobierania świadczeń rodzinnych przez osoby nieuprawnione, ustawodawca uregulował tryb weryfikacji decyzji je przyznających (art. 32 ustawy), jak też stwierdzenia w drodze decyzji, że są one świadczeniami nienależnie pobranymi i nakładania na osoby, które je pobrały obowiązku ich zwrotu (art. 30 ust. 1 ustawy). Ustawa o świadczeniach rodzinnych zawiera definicję nienależnie pobranego świadczenia, którym to jest m.in. świadczenie wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych lub zmniejszenie wysokości przysługujących świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania (art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy). Organy w rozpoznawanej sprawie do tak zdefiniowanego nienależnie pobranego świadczenia zakwalifikowały sytuację pobierania przez Skarżącego od 1 lipca 2021 do 30 listopada 2022 r. świadczenia pielęgnacyjnego w sytuacji, kiedy w stosunku do syna Skarżącego – [...] zostało wydane nowe orzeczenie w dniu 29 grudnia 2020 r., o numerze [...], przez Powiatowy Zespół do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w [...], którym zaliczyło [...] do osób niepełnosprawnych, nie wymagających jednak stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji (punkt 7). Orzeczenie zostało wydane do 31 grudnia 2022 r. Orzeczenie to zostało następnie utrzymane w mocy przez Wojewódzki Zespół do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w Warszawie, orzeczeniem z 11 czerwca 2021 r., nr [...]. Jak wynika z pisma Wojewódzkiego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w Warszawie z 29 maja 2023 r., orzeczenie z 11 czerwca 2021 r. zostało doręczone Skarżącemu w trybie doręczenia zastępczego, o którym mowa w art. 44 k.p.a., dniu 13 lipca 2021 r. Od ww. orzeczenia Skarżący nie złożył odwołania do sądu powszechnego, przez co uzyskało ono walor prawomocności. W tym miejscu wyjaśnienia wymaga również, że świadczenie, którego zwrotu dotyczy zaskarżona decyzja, zostało pierwotnie przyznane na okres od 1 listopada 2017 r. do 30 listopada 2020 r. (na podstawie decyzji Wójta z 20 grudnia 2017 r., nr [...]), a następnie przedłużane na następne okresy (po raz ostatni na podstawie decyzji z 10 stycznia 2021 r., nr [...], od 1 stycznia 2022 r. – do odwołania). Wypłata przedmiotowego świadczenia została zawieszona przez organ I instancji z dniem 30 listopada 2022 r. Faktem jest również, że o ostatecznym orzeczeniu nr ZP [...], wydanym w dniu 29 grudnia 2020 r., przez Powiatowy Zespół do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w [...] Skarżący nie poinformował niezwłocznie właściwego organu pomocnego (w tym przypadku Wójta Gminy [...]). Powyższy stan faktyczny nie jest sporny i znajduje odzwierciedlenie w aktach sprawy. Wobec tego istotą sporu w rozpoznawanej sprawie jest wyjaśnienie czy pobieranie świadczenia pielęgnacyjnego w tak przedstawionym stanie faktycznym podlega pod definicję świadczenia nienależnie pobranego ustanowionego w art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych. W orzecznictwie zwraca się uwagę na to, że "nienależne świadczenie" ma charakter obiektywny i występuje między innymi wówczas, gdy zostaje ono wypłacone bez podstawy prawnej lub gdy taka podstawa odpadła. Z kolei "świadczenie nienależnie pobrane" to świadczenie pobrane przez osobę, której można przypisać określone cechy dotyczące stanu świadomości (woli) lub określone działania (zaniechania). Przyjmuje się nadto, że obowiązek obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc, że mu się ono nie należy, co dotyczy zarówno osoby, która została pouczona o okolicznościach, w jakich nie powinna pobierać świadczeń, jak też osoby, która uzyskała świadczenie na podstawie nieprawdziwych zeznań, dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd instytucji zobowiązanej do wypłaty świadczenia. Oznacza to, że o świadczeniu nienależnie pobranym w rozumieniu ustawy o świadczeniach rodzinnych można mówić wtedy, gdy strona pobiera świadczenia, chociaż wie, że nie powinna ich pobierać w ogóle lub w danej wysokości. Istnieje wtedy element obiektywny (wystąpienie okoliczności) oraz subiektywny (świadome i celowe działanie wbrew pouczeniu). Zatem nienależnie pobrane świadczenie, to świadczenie rodzinne wypłacone pomimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych, albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli niepowiadomienie o tych okolicznościach bądź złożenie w tym zakresie nieprawdziwych oświadczeń było świadomym i zamierzonym działaniem (lub zaniechaniem) świadczeniobiorcy (por. wyrok NSA z 14 grudnia 2009 r., sygn. akt I OSK 826/09). Sąd w składzie orzekającym uznał, że w sprawie zachodzą okoliczności przemawiające za uznaniem, że Skarżący pobierał nienależne świadczenie pielęgnacyjne w okresie od 1 lipca 2021 r. do 30 listopada 2022 r. W realiach niniejszej sprawy organy zasadnie bowiem uznały, że Skarżący jako osoba pobierająca świadczenie pielęgnacyjne od kilku lat (od 2017 r.) był świadomy warunków jego przyznania, w szczególności wymogu uzyskania orzeczeniem o niepełnosprawności syna łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji (art. 17 ust. 1 ustawy), oraz ciążących na nim obowiązków informacyjnych w sytuacji zmiany okoliczności mających wpływ na ustalone prawo do tychże świadczeń (art. 25 ust. 1 ustawy). Zdaniem Sądu, treść powyższych przepisów musiała być Skarżącemu doskonale znana chociażby z tego powodu, że została przez organ pomocowy zacytowana we wszystkich decyzjach skierowanych w latach 2017-2021 do Skarżącego w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego (decyzje Wójta Gminy [...]: z 20 grudnia 2017 r., nr [...], z 5 stycznia 2018 r., nr [...], z 3 stycznia 2019 r., nr [...], z 3 stycznia 2020 r., nr [...], z 11 grudnia 2020 r., nr [...], z 7 stycznia 2021 r., nr [...], oraz z 10 stycznia 2021 r., nr [...]). Ponadto, w decyzji z 11 grudnia 2020 r., nr [...], Wójt wyraźnie pouczył Skarżącego o treści art. 30 ustawy, w tym o tym, że w przypadku uzyskania nowego orzeczenia o niepełnosprawności lub o stopniu niepełnosprawności jest zobowiązany do dostarczenia tego dokumentu Gminnemu Ośrodkowi Pomocy Społecznej w [...], oraz o tym, że jeżeli nie poinformuje organu pomocnego o wydaniu nowego orzeczenia o niepełnosprawności to będzie to oznaczało, ze świadczenie rodzinne w postaci świadczenia pielęgnacyjnego nie należy się, a jego dalsze pobierane będzie uznane za świadczenie nienależnie pobrane skutkujące obowiązkiem zwrotu wraz z odsetkami. Nie sposób też stwierdzić, że Skarżący jest osobą niezaradną czy potrzebującą pomocy w prowadzeniu swoich spraw. Z akt sprawy wynika, że podejmuje prawidłowe decyzje życiowe, o czym świadczą jego wyjaśnienia czy też fakt brania aktywnego udziału w postępowaniu administracyjnym i sądowym. Nie można zatem uznać, że przy swojej zaradności życiowej i aktywności Skarżący nie miał świadomości na temat tego, że nie jest możliwym pobieranie świadczenia pielęgnacyjnego na niepełnosprawne dziecko w sytuacji gdy orzeczenie o niepełnosprawności nie zawiera wskazania konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji, a z taką sytuacją mamy do czynienia w relewantnym okresie od 1 lipca 2021 r. do 30 listopada 2022 r. w stosunku do dziecka Skarżącego – [...]. Niewątpliwie bowiem, sytuacja faktyczna syna Skarżącego, wobec którego wydano kolejne orzeczenie o niepełnosprawności – o treści odmiennej niż poprzednie (orzeczenie Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w [...] z 3 listopada 2017 r., nr ZP [...]) – w istocie powodowała, że uprawnienie Skarżącego do pobierania świadczenia pielęgnacyjnego, uległo istotnej zmianie. W tej sytuacji, uznanie przez organy, że została wypełniona norma określona w art. 30 ust. ust. 2 pkt 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych mieści się w granicach swobodnej oceny dowodów w świetle reguł wynikających z art. 80 k.p.a., i nie oznacza dowolności. Uwzględniając powyższe, zdaniem Sadu, nie sposób zarzucić organom obu instancji naruszeń przepisów prawa wskazanych w skardze. W ocenie Sądu, organy nie naruszyły żadnych przepisów postępowania w stopniu mogącym mieć wpływ na treść rozstrzygnięcia, ponieważ organy dokonały prawidłowego ustalenia stanu faktycznego sprawy i należycie go oceniły. Reasumując, Sąd uznał, że prawidłowo ustalony przez organy stan faktyczny sprawy dostarczył jednoznacznych podstaw do zakwalifikowania świadczeń pobranych przez Skarżącą jako pobranych nienależnie. Konsekwencją powyższego było również rozstrzygnięcie o zwrocie nienależnie pobranych świadczeń wraz z ustawowymi odsetkami na podstawie art. 30 ust. 2b i ust. 8 ustawy o świadczeniach rodzinnych. Końcowo Sąd wyjaśnia, że ulgi w sprawie zwrotu świadczenia, przewidziane w art. 30 ust. 9 ustawy, jak słusznie zauważyło Kolegium, są możliwe dopiero wtedy gdy zostanie wydana decyzja w przedmiocie należnie pobranego świadczenia i uzyska ona przymiot ostateczności i prawomocności, a z taką sytuacją nie mamy obecnie do czynienia. Ponadto stosuje je właściwy organ (w tym przypadku Wójt Gminy [...]), a nie sąd administracyjny. Wobec powyższego, za niezasadne Sąd uznał zarzuty skargi dotyczące braku rozstrzygnięcia wniosku Skarżącego o umorzenie nienależnie pobranego świadczenia pielęgnacyjnego. Z powyższych względów, na podstawie art. 151 p.p.s.a., Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargę.