I SA/Wa 1931/13

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Joanna Skiba Sędziowie: WSA Iwona Maciejuk (spr.) WSA Elżbieta Sobielarska Protokolant starszy sekretarz sądowy Artur Dobrowolski po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 12 listopada 2013 r. sprawy ze skargi B. P. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w O. z dnia [...] czerwca 2013 r. nr [...] w przedmiocie umorzenia kwoty nienależnie pobranych świadczeń 1. stwierdza nieważność zaskarżonej decyzji; 2. stwierdza, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu. Burmistrz [...] decyzją [...] z dnia [...] kwietnia 2013 r., na podstawie art. 30 ust 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz. U. z 2006r. Nr 139, poz. 992 z późn. zm.) orzekł o obowiązku zwrotu przez B. P. świadczeń nienależnie pobranych w wysokości [...] zł oraz odsetek od tej kwoty w wysokości [...] zł. Strona powołując się na trudną sytuację finansową wniosła o umorzenie kwoty nienależnie pobranych świadczeń w całości wraz z odsetkami. Burmistrz [...] decyzją [...] z dnia [..] kwietnia 2013 r., na podstawie art. 30 ust. 9 ustawy o świadczeniach rodzinnych w punkcie 1) odmówił B. P. umorzenia kwoty [...] zł nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych przypisanych do zwrotu decyzją nr [...] z [...] kwietnia 2013 r., w punkcie 2) umorzył kwotę [...] zł nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych przypisanych do zwrotu ww. decyzją, w punkcie 3) umorzył w całości odsetki ustawowe od kwoty [...] zł nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych przypisanych do zwrotu ww. decyzją. Organ wskazał, że kwota [...] zł, której umorzenia odmówiono, powinna być niezwłocznie zapłacona. W uzasadnieniu organ przedstawił sytuację dochodową rodziny. Podał, że konieczność ponoszenia przez wnioskodawczynię wysokich kosztów utrzymania 3 osobowej rodziny, w tym kosztów leczenia syna M. stanowią podstawę do częściowego umorzenia należności głównej i całkowitego umorzenia odsetek ustawowych. W odwołaniu strona opisała ciężką sytuację materialną, problemy ze zdrowiem syna i swoim. Wskazała dodatkowo, że w miesiącu maju kończy jej się zasiłek dla bezrobotnych. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w O. decyzją z dnia [...] czerwca 2013 r. nr [...], na podstawie art. 30 ust. 1, ust. 2, ust. 8 i ust. 9 ustawy o świadczeniach rodzinnych, w punkcie 1) uchyliło decyzję Burmistrz [..] z dnia [..] kwietnia 2013 r. w części i orzekło o obowiązku zwrotu przez B. P. kwoty [...] zł nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych przypisanych do zwrotu decyzją [...] z [...] kwietnia 2013 r., w terminie 30 dni od dnia doręczenia decyzji ostatecznej w kasie lub na konto Ośrodka Pomocy Społecznej w [...], w punkcie 2) w pozostałym zakresie utrzymało zaskarżona decyzję w mocy. W uzasadnieniu organ wskazał, że zgodnie z ustawą o świadczeniach rodzinnych osoba, która pobrała nienależnie świadczenia, jest obowiązana do ich zwrotu wraz z ustawowymi odsetkami. Kwoty nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych ustalone ostateczną decyzją podlegają potrąceniu z wypłacanych świadczeń rodzinnych, a nienależnie pobrane świadczenia wraz z odsetkami podlegają egzekucji w trybie przepisów o postępowaniu egzekucyjnym w administracji. Odsetki są naliczane od pierwszego dnia miesiąca następującego po dniu wypłaty świadczenia rodzinnego, do dnia spłaty. Jednakże organ właściwy, który wydał decyzję w sprawie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, może umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny (art. 30 ust 1, 2 pkt 1, 6, 7, 9 ustawy). Decyzje w przedmiocie umorzenia nienależenie pobranych świadczeń pozostawiono uznaniu organowi decyzyjnemu. organy, przed podjęciem decyzji na podstawie art. 30 ust. 9 ustawy zobowiązane są do ustalenia w jaki sposób zwrot nienależnie pobranych świadczeń będzie mieć wpływ na sytuację życiową zobowiązanego, w szczególności czy pozbawienie zobowiązanego tej kwoty nie spowoduje takiego pogorszenia się jego sytuacji materialnej, że będzie on zmuszony ubiegać się o dodatkowe świadczenia z pomocy społecznej. Rozpoznając wniosek o umorzenie nienależnie pobranych świadczeń organy administracji powinny dokonać oceny, czy sytuacja życiowa wnioskodawcy, w tym stan rodzinny, wiek, stan zdrowia mieszczą się w ustawowym pojęciu "szczególnie uzasadnionych okoliczności". Organ podał, że z akt sprawy wynika, iż miesięczny dochód rodziny wnioskodawczyni w okresie bezpośrednio poprzedzającym wniosek, z dnia [...] kwietnia 2013 r. o umorzenie nienależnie pobranych świadczeń (ustalonych ostateczną decyzją z dnia [...] kwietnia 2013) wynosił [...] zł, czyli [...] zł, na osobę w rodzinie i pochodził z renty rodzinnej, świadczeń rodzinnych i zasiłku dla bezrobotnych (przyznanym od [...] listopada 2012 r. na okres sześciu miesięcy). Przekraczał zatem kwotę minimum socjalnego. Rodzina składa się z trzech osób - wnioskodawczyni oraz dzieci: [...]. Syn M. [...] w związku z czym ponoszone są comiesięczne wydatki w wysokości [...] zł. Wnioskodawczyni również ma problemy zdrowotne. Nikt jednak nie legitymuje się w rodzinie zaświadczeniem o niepełnosprawności. Sama wnioskodawczyni jest osobą w wieku aktywności zawodowej, nie cierpi również na schorzenia uniemożliwiające jej zatrudnienie, o które zresztą aktywnie się stara. W ocenie organu, w sprawie nie zaszły szczególne okoliczności pozwalające na zastosowanie uznaniowej instytucji umorzenia całości nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych. Jednakże organ dostrzegł, że sytuacja strony jest na tyle trudna, że potrzebna jest pomoc w postaci umorzenia części nienależnie pobranych świadczeń i odsetek od całości. Rodzina wnioskodawczyni uzyskuje dochody, które powinny pozwolić na zaspokojenie niezbędnych potrzeb bytowych oraz na spłatę pozostałości nienależnie pobranych świadczeń. Ewentualnie strona może wystąpić z oddzielnym wnioskiem o odroczenie terminu płatności albo o rozłożenie spłaty na raty. W dalszej części uzasadnienia decyzji, SKO – wskazując na nałożony przez organ I instancji obowiązek zwrotu kwoty w terminie "niezwłocznym" – podniosło, że decyzja administracyjna w sprawie zwrotu przez dłużnika alimentacyjnego należności z tytułu otrzymanych przez osobę uprawnioną świadczeń z funduszu alimentacyjnego podlega ogólnemu reżimowi kodeksu postępowania administracyjnego i winna określać obowiązki strony i terminy ich wykonania w sposób precyzyjny. Określenie "niezwłocznie" oznacza nic innego jak bez zbędnej zwłoki, a więc nie określa w sposób precyzyjny terminu spłaty zadłużenia alimentacyjnego, co jest niezgodne z prawem. Mogłoby jednocześnie utrudnić w znacznym stopniu w przyszłości prowadzenie postępowania egzekucyjnego i dlatego w tym zakresie zaskarżone rozstrzygnięcie należało zreformować. Z tego względu, Samorządowe Kolegium Odwoławcze w O. orzekło jak w sentencji decyzji. Decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w O. z dnia [...] czerwca 2013 r. nr [...] stała się przedmiotem skargi B. P. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie. Skarżąca wskazała na trudną sytuację finansową oraz zdrowotną syna M. i wniosła o uwzględnienie tych okoliczności. Do skargi załączyła orzeczenie Powiatowego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności w [...] z dnia [...] czerwca 2013 r. ustalające umiarkowany stopień niepełnosprawności syna skarżącej M. P. W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w O. wniosło o jej oddalenie, powołując dotychczasowe ustalenia. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje. Skarga jest zasadna, choć z powodów innych niż w niej podniesione. Przedmiotem kontroli Sądu jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w O. z dnia [...] czerwca 2013 r. nr [...] wydana po rozpatrzeniu odwołania B. P. od decyzji Burmistrza [...] z dnia [...] kwietnia 2013 r. [...]. Podstawę materialnoprawną decyzji wydanej przez organ I instancji stanowił przepis art. 30 ust. 9 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz. U. z 2006r. Nr 139, poz. 992 z późn. zm.). Wprawdzie Burmistrz [...] w podstawie prawnej decyzji powołał przepis art. 30 tej ustawy, nie wskazując konkretnego ustępu tego artykułu, jednakże w uzasadnieniu decyzji dopełnił obowiązku wskazania podstawy prawnej decyzji. Powołał przepis art. 30 ust. 9 ustawy o świadczeniach rodzinnych i przytoczył jego treść. Zgodnie z tym przepisem, organ właściwy, który wydał decyzję w sprawie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, może umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny. Jest bezsporne zatem, że przedmiotem sprawy administracyjnej prowadzonej przed organem I instancji, wszczętej na wniosek B. P., w której organ wydał decyzję z dnia [...] kwietnia 2013 r., było umorzenie kwoty nienależnie pobranych świadczeń. W związku z tym, że organ I instancji umorzył w części kwotę nienależnie pobranych świadczeń, w pozostałej części odmówił umorzenia, dodatkowo wskazał tylko na konieczność niezwłocznej wpłaty kwoty, która nie została umorzona. Tymczasem Samorządowe Kolegium Odwoławcze w O., po rozpatrzeniu odwołania, decyzją z dnia [...] czerwca 2013 r., powołując w podstawie prawnej decyzji nie tylko art. 30 ust. 9 ustawy o świadczeniach rodzinnych, ale również art. 30 ust. 1, ust. 2 i ust. 8 powołanej ustawy, tj. przepisy stanowiące podstawę prawną decyzji orzekającej o zwrocie świadczeń, uchyliło decyzję organu I instancji w części i orzekło w tym zakresie o obowiązku zwrotu przez B. P. kwoty [...] zł w terminie 30 dni od dnia doręczenia decyzji. W pozostałym zakresie utrzymało w mocy decyzję organu I instancji. Uchylając decyzję organu I instancji w części, SKO orzekło jednocześnie co do istoty sprawy, jednakże w innym przedmiocie niż organ I instancji, albowiem o obowiązku zwrotu nienależnie pobranego świadczenia. Takim rozstrzygnięciem organ II instancji naruszył w sposób rażący przepis art. 138 § 1 pkt 2 w związku z art. 15 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz. U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071 ze zm.), zwanej dalej k.p.a. Orzeczenie o obowiązku zwrotu nienależnie pobranych świadczeń wydane zostało przez Burmistrza [...] w innej sprawie, zakończonej decyzją z dnia [...] kwietnia 2013 r. W niniejszej sprawie przedmiotem rozstrzygania przez organ I instancji była kwestia umorzenia kwoty nienależnie pobranych świadczeń, a nie zwrotu nienależnie pobranych świadczeń. Z treści uzasadnienia zaskarżonej decyzji wynika wprawdzie, że SKO w O. rozważało przesłanki umorzenia nienależnie pobranych świadczeń, jednakże sposób rozstrzygnięcia sprawy – co do istoty w innym przedmiocie – powoduje konieczność wyeliminowania tej decyzji z obrotu prawnego ze skutkiem ex tunc, jako rażąco naruszającej prawo (art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a.). Pamiętać należy bowiem, że istotą zasady dwuinstancyjności postępowania administracyjnego (art. 15 k.p.a.) jest dwukrotne rozpoznanie i rozstrzygnięcie sprawy tożsamej pod względem przedmiotowym i podmiotowym. Granice rozpoznania i rozstrzygnięcia sprawy w drugiej instancji wyznacza rozstrzygnięcie organu I instancji. Samo wskazanie w decyzji organu I instancji z dnia [...] kwietnia 2013 r., że kwotę, która nie została umorzona należy wpłacić niezwłocznie, nie stanowiło rozstrzygnięcia w sprawie. Burmistrz [...] wyraźnie wskazał zresztą w decyzji, że w przypadku braku dobrowolnego zwrotu, należności podlegają ściągnięciu w trybie przepisów ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji. Powyższe stanowiło zatem tylko przypomnienie dotyczące wykonania decyzji z dnia [...] kwietnia 2013 r., w zakresie, w jakim kwota nienależnie pobranych świadczeń nie została umorzona. Ponownie rozpoznając sprawę organ II instancji rozstrzygnie w sprawie tożsamej przedmiotowo ze sprawą rozpoznaną i rozstrzygniętą przez organ I instancji. Rozpoznając odwołanie organ weźmie pod uwagę wszelkie zmiany stanu faktycznego. Badanie, czy zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny, powinno uwzględniać sytuację rodziny w dacie orzekania przez organ. Mając powyższe na uwadze, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie przepisu art. 145 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.) orzekł, jak w punkcie 1 wyroku. Rozstrzygnięcie zawarte w punkcie 2 wyroku Sąd oparł na przepisie art. 152 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.