I SA/Wa 1943/17

Referendarz sądowy Grzegorz Antas Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie po rozpoznaniu w dniu 12 kwietnia 2018 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku R.K. o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym ustanowienia z urzędu adwokata w sprawie ze skargi R.K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z dnia [...] września 2017 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania prawa do jednorazowej zapomogi z tytułu urodzenia się dziecka postanawia: odmówić przyznania prawa pomocy. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 16 lutego 2018 r. sygn. I SA/Wa 1943/17 oddalił skargę R.K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z dnia [...] września 2017 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania prawa do jednorazowej zapomogi z tytułu urodzenia się dziecka. Skarżący wystąpił o sporządzenie i doręczenia uzasadnienia orzeczenia, a następnie w terminie do złożenia skargi kasacyjnej wystąpił z żądaniem przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym (obejmującym ustanowienie adwokata). W wypełnionych formularzu PPF wnioskodawca podał, że pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym z żoną i dwójką małoletnich dzieci. W formularzu deklarowany dochód własny wnioskodawca określił na kwotę [...], wskazując, że pochodzi on z wynagrodzenia ze stosunku pracy. Z wniosku wynika, że w skład majątku strony wchodzi mieszkanie o pow. [...]. Wskazane przez stronę opłaty eksploatacyjne za mieszkanie odnoszą się do zaliczki na koszty zarządu nieruchomością wspólną i świadczenia ([...]), zaliczki na fundusz remontowy ([...]), zużycie prądu ([...] – prognoza za okres kwiecień-maj 2018 r.). Uwzględniając informacje zawarte w formularzu oraz uzupełniającym go piśmie z dnia [...] marca 2018 r. (k. 62), zobowiązania i stałe wydatki skarżącego dotyczą spłaty mieszkaniowego kredytu hipotecznego (rata miesięczna – [...]) oraz dwu pożyczek gotówkowych (raty miesięczne - [...]). Łączną sumę zobowiązań wnioskodawca określił na kwotę [...]. Odnosząc się do sytuacji rodzinnej, skarżący podał, że jego żona przebywa na urlopie wychowawczym (w okresie od dnia 10 listopada 2017 r. do 31 grudnia 2018 r.), pozostając na jego utrzymaniu. Otrzymuje ona wyłącznie świadczenie wychowawcze na drugie dziecko ([...]). Zgromadzone środki na rachunku bankowym [...] wynoszą [...]. Jednocześnie wnioskodawca zaznaczył, że obowiązuje go ustrój rozdzielności majątkowej (umowa majątkowa małżeńska zawarta w dniu 9 września 2017 r.). Rozpoznając wniosek o przyznanie prawa pomocy zważyć należało, co następuje: W myśl art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2017 r. poz. 1369), dalej: p.p.s.a., przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie częściowym, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. W orzecznictwie sądowoadministracyjnym na tle powyższego przepisu jednolicie przyjmuje się, że instytucja prawa pomocy ma na celu umożliwienie dochodzenia swoich praw przed sądem osobom o bardzo niskich dochodach lub całkowicie tych dochodów pozbawionych, które z uwagi na swą sytuację materialną nie są w stanie pokryć kosztów związanych z postępowaniem sądowym (por. postanowienie NSA z dnia 6 lipca 2011 r. sygn. I OZ 468/11; postanowienie NSA z dnia 28 czerwca 2011 r. sygn. II OZ 504/11). Udzielenie prawa pomocy jest formą dofinansowania strony postępowania z budżetu państwa i powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu jest obiektywnie niemożliwe. Zasadą jest bowiem, że strona powinna partycypować w kosztach postępowania, w szczególności, jeśli posiada stały miesięczny dochód (por. postanowienie NSA z dnia 22 czerwca 2016 r. sygn. I OZ 637/16). Odnosząc powyższe rozważania do okoliczności faktycznych sprawy, należy wskazać, że ze złożonego wniosku o przyznanie prawa pomocy nie wynika, by stan majątkowy skarżącego pozwalał go zaliczyć do osób, których środki do życia są ograniczone. Wprawdzie niewątpliwym pozostaje, że ogólna wysokość zobowiązań finansowych obciążających skarżącego jest znaczna, co ma związek z koniecznością regulowania rat spłacanego kredytu hipotecznego i pożyczek gotówkowych ([...]), to jednak uwzględnić należało, że skarżący uzyskuje jednocześnie wysokie wynagrodzenie ze stosunku pracy ([...]). Okoliczność ta ma zaś o tyle istotne znaczenie, że uzyskiwane stałe dochody pozwalają wnioskodawcy nie tylko pokrywać bieżące koszty utrzymania, ale również w sytuacji konieczności dokonania wydatków przekraczających w danym momencie możliwości płatnicze, pozwalają zaciągnąć na ten cel pożyczki gotówkowe. Z przedstawionych informacji wynika, że wnioskodawca tym instrumentem finansowym w szerokim zakresie posługuje się zarówno zaciągając liczne niewielkie pożyczki, jak też zaciągając pożyczki gotówkowe w celu refinansowania innych zaciągniętych wcześniej zobowiązań. Niewątpliwie sytuacja ta nie świadczy pozytywnie o możliwościach płatniczych strony, gdyż powinna być postrzegana wyłącznie jako wykorzystanie przez stronę tych możliwości, które ułatwiają mu pokrywanie stałych wydatków i innych zobowiązań, niemniej wskazuje na sprawne poruszanie się przez stronę wśród instrumentów finansowych rynku pieniężnego. Zauważenie tejże kwestii ma zaś związek ze wskazaniem przez skarżącego w treści formularza, że pozyskanie środków na ustanowienie pełnomocnika z wyboru celem sporządzenia przez niego skargi kasacyjnej mogłoby ewentualnie nastąpić w przypadku odmownego rozpatrzenia złożonego wniosku z wykorzystaniem zaciągniętej pożyczki gotówkowej. Posiadanie przez skarżącego tejże możliwości, będące skutkiem oceny jego wysokich dochodów, nie może zostać nie dostrzeżone, uwzględniając, że dyspozycję art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. należy odnosić nie tylko do braku formalnie ustalonych dochodów umożliwiających poniesienie kosztów postępowania, ale do szerszego pojęcia łączonego z "brakiem możliwości zdobycia" przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu. Ten brak powinien zaś wynikać z nieposiadania przez wnioskodawcę jakiegokolwiek majątku nieruchomego, który mógłby być źródłem sfinansowania udziału w postępowaniu sądowym, całkowitego braku oszczędności, jak też braku możliwości płatniczych rozumianych jako faktyczna niemożność znalezienia finansowania wskazanego wyżej wydatku. W tym miejscu należy jednocześnie przypomnieć, że koszty wynikające z zainicjowanego przez stronę postępowania sądowego nie mają znamienia wyjątkowości. Koszty te należy traktować jako wydatki bieżące w budżecie domowym, które powinny być zaspokajane na równi z innymi wydatkami obciążającymi wnioskodawcę (por. postanowienie NSA z 7 marca 2013 r. sygn. II OZ 153/13). Równoważność powyższych wydatków jest motywowana niedopuszczalnością przedkładania należności prywatnoprawnej nad zobowiązaniem publicznoprawnym. Jak wskazał Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z dnia 4 listopada 2015 r. sygn. I OZ 1423/15, chcąc inicjować postępowania sądowe, strona powinna zawsze poczynić oszczędności w swych wydatkach oraz wykorzystać wszystkie możliwości w celu zdobycia niezbędnych środków zarówno na pokrycie kosztów utrzymania siebie i rodziny, jak i na spłatę różnych zobowiązań finansowych. Zaciągnięcie pożyczki lub kredytu jest jedną z takich możliwości. Konieczność spłacania przez wnioskodawcę innych zobowiązań nie może być zatem traktowana priorytetowo (por. postanowienie NSA z dnia 15 marca 2016 r. sygn. II OZ 274/16; postanowienie NSA z dnia 3 października 2014 r. sygn. II OZ 1023/14). Mając powyższe na uwadze, okoliczność, iż skarżący korzystając szeroko ze swojej zdolności kredytowej (pożyczkowej), zaciąga liczne zobowiązania pieniężne, nie może przeczyć temu, by tego rodzaju zobowiązaniem (pożyczką) nie mógł on sfinansować również kosztu ustanowienia pełnomocnika z wyboru. Posiadanie przez stronę zweryfikowanej przez profesjonalne instytucje finansowe zdolności kredytowej świadczy bowiem o tym, że jeżeli strona nie chce lub nie może przeznaczyć uzyskiwanego dochodu na określony cel, cel ten może zostać opłacony uzyskaną pożyczką, jeżeli jej spłata (spłata raty w wymiarze miesięcznym) mieści się w możliwościach finansowych tejże strony. Tego ostatniego zaś ustalenia nie można w niniejszej sprawie podważyć, mając na uwadze, że łączny koszt udzielonej skarżącemu pożyczki w celu pokrycia kosztów zastępstwa procesowego zamknąłby się w kwocie, której źródłem łatwego sfinansowania, a więc bez narażenia wnioskodawcy na uszczerbek w koniecznym utrzymaniu, mogłoby być otrzymywane przez stronę wynagrodzenie ze stosunku pracy. Taką ocenę zawarł zresztą sam skarżący w swoim oświadczeniu dotyczącym konieczności ewentualnego zaciągnięcia pożyczki, toteż powyższe ustalenie powinno mieć charakter w istocie niesporny. Należy mieć jednocześnie na uwadze, że odniesienie się do poruszonej wyżej kwestii skorzystania przez wnioskodawcę z możliwości wykorzystania swojej zdolności kredytowej (pożyczkowej) samo w sobie nie dowodzi wniosku, iż skarżący w ramach osiąganych dochodów nie mógłby sfinansować kosztów zastępstwa procesowego równolegle do ponoszonych kosztów bieżącego utrzymania. Różnica pomiędzy uzyskiwanym dochodem ([...]) a spisem zobowiązań pieniężnych, które obciążają skarżącego ([...]) jest na tyle duża ([...]), że ograniczając wydatki rodziny do niezbędnego minimum, skarżący mógłby być w stanie odnaleźć środki niezbędne na opłacenie pełnomocnika w celu sporządzenia przez niego skargi kasacyjnej. Oceny tej nie zmienia okoliczność, iż wymienione zobowiązania nie są pełnymi wydatkami obciążającymi budżet domowy rodziny chociażby z tego względu, że dochód rozporządzalny w przypadku skarżącego nie jest ograniczony do otrzymywanego wynagrodzenia, ale powiększony jest dodatkowo o otrzymywane świadczenie rodzinne ([...]). W postępowaniu w sprawie przyznania prawa pomocy ciężar wykazania, że zainteresowany nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania spoczywa na wnioskodawcy, wobec czego brak możliwości przesądzenia w oparciu o przedstawione przez stronę informacje, że skarżący nie ma możności partycypowania w kosztach postępowania, uniemożliwiał uwzględnienie zgłoszonego wniosku. Wpływ na taki kierunek rozstrzygnięcia miała również jeszcze jedna kwestia, które wprawdzie jest sygnalizowana dopiero na końcu poczynionych rozważań, niemniej jej istotność powinna zostać w tym miejscu dodatkowo podkreślona. Ma ona związek z posiadaniem przez skarżącego na rachunku bankowym oszczędności w kwocie ([...]), której wysokość uzasadnia uznanie, że pozostaje ona wystarczająca do pokrycia kosztów postępowania wynikających z zamiaru zaskarżenia wyroku Sądu I instancji w warunkach obowiązującego przymusu adwokacko-radcowskiego (art. 175 § 1 p.p.s.a.). Środki zgromadzone na rachunku oszczędnościowym [...] muszą być brane pod uwagę przy ocenie sytuacji majątkowej wnioskodawcy niezależnie od charakteru ww. rachunku i celu dokonywanych na niego wpłat. Podstawowe znaczenie ma w tym przypadku określenie, czy wnioskodawca lub jego małżonka pozostają dysponentami tychże środków. Z tego względu okoliczność, że dany rachunek został otworzony i jest prowadzony, jak można domniemywać, na rzecz (dzieci) dziecka wnioskodawcy, który jest jego formalnym małoletnim posiadaczem, a wnioskodawca pozostaje wyłącznie jego przedstawicielem, nie wyłącza możliwości w ramach wykonywanej władzy rodzicielskiej zdecydowania przez wnioskodawcę o wypłacie z niego określonych środków na cel mający związek z zaspokojeniem potrzeb rodziny. Tego rodzaju potrzebą niewątpliwie zaś pozostaje koszt prowadzenia postępowania sądowego w przedmiocie przyznania prawa do jednorazowej zapomogi z tytułu urodzenia dziecka. Należy podkreślić, że strona ma obowiązek sięgnąć po posiadane oszczędności nawet, jeśli wiązałoby się to z koniecznością rezygnacji lub odłożenia w czasie przedsięwzięć, które uznaje ona za ważne i które z tych oszczędności miały być sfinansowane (por. postanowienie NSA z 15 października 2015 r. sygn. II OZ 898/15; postanowienie NSA z dnia 13 maja 2015 r. sygn. II GZ 202/15). Podkreślenia przy tym wymaga, że kryterium oceny możliwości partycypowania skarżącego w kosztach ustanowienia pełnomocnika z wyboru stanowić mógł wyłącznie przeciętny koszt świadczenia pomocy prawnej w zakresie polegającym na sporządzeniu skargi kasacyjnej od wyroku wojewódzkiego sądu administracyjnego dotyczącego sprawy ustalenia podstaw do wypłaty jednorazowej zapomogi z tytułu urodzenia się dziecka. Rodzaj i zawiłość tejże sprawy nie jest tego rodzaju, by uznać, że niezbędny nakład pracy adwokata przy sporządzeniu skargi kasacyjnej, wynikający ze znacznego stopnia skomplikowania i obszerności sprawy, mógłby się wyrażać w żądaniu poniesienia ponadstandardowego kosztu sporządzenia środka odwoławczego. Zawarte w treści wniosku z dnia [...] marca 2018 r. zapatrywanie, iż ewentualne zastępstwo procesowe (przy ustanowieniu pełnomocnika z urzędu) w stosunku do wnioskodawcy mogłoby zostać akceptująco wykonywane wyłącznie przez zawodowego pełnomocnika (adwokata) specjalizującego się w sprawach z zakresu świadczeń rodzinnych, a ponadto koniecznym wymogiem powinno pozostawać posiadanie przez tegoż adwokata co najmniej stopnia naukowego doktora nauk prawnego jest wyrazem nieuzasadnionego przekonania, iż tylko pełnomocnicy spełniający te warunki są w stanie w sposób kompetentny świadczyć pomoc prawną skarżącemu posiadającemu wykształcenie prawnicze oraz bardzo wysokie przygotowanie i doświadczenie zawodowe. Ocena możności poradzenia sobie przez wnioskodawcę w ramach posiadanych środków finansowych z kosztem sporządzenia skargi kasacyjnej przez adwokata lub radcę prawnego z pewnością powinna się odnosić do kosztów świadczenia kompetentnej usługi prawnej, niemniej dorozumiane oczekiwanie, iż rozważeniu w postępowaniu powinien podlegać koszt świadczenia pomocy prawnej przez pełnomocników o najwyższych kwalifikacjach zawodowych, gdy jednocześnie wyłącznym kryterium oceny tych kwalifikacji pozostaje subiektywne przekonanie strony, kto te kwalifikacje na rynku prawniczym posiada, a ponadto, że rozpatrywana przez Sąd sprawa tego bezwzględnie wymaga, jest nieuprawnione. Przedstawione wyżej powody pozwalały na uznanie, że sytuacja majątkowa wnioskodawcy nie uzasadnia stwierdzenia, iż zdobycie przez niego środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest obiektywnie niemożliwe. Względy te decydowały jednocześnie o braku potrzeby przeprowadzenia szczegółowej oceny sytuacji majątkowej małżonki wnioskodawcy w zakresie, w jakim posiadane przez nią środki finansowe mogłyby stanowić wsparcie przy poniesieniu przez jej męża kosztów ustanowienia pełnomocnika z wyboru w niniejszym postępowaniu. Zauważenia w tym miejscu jedynie wymaga to, że przedłożona przez wnioskodawcę umowa majątkowa małżeńska zawarta w dniu 9 września 2017 r. pozostaje bez znaczenia dla kwestii tego, czy ewentualne oszczędności posiadane przez małżonkę wnioskodawcy lub posiadany przez nią inny majątek powinny podlegać rozważeniu w kontekście zastosowania w sprawie dyspozycji art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. W dotychczasowym orzecznictwie sądowoadministracyjnym ugruntowany jest bowiem pogląd, że rozdzielność majątkowa małżeńska nie zwalnia małżonków z wynikającego z art. 23 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 2017 r. poz. 682 ze zm.) obowiązku wzajemnej pomocy. Stosownie do art. 27 k.r.o., oboje małżonkowie obowiązani są, każdy według swych sił oraz swych możliwości zarobkowych i majątkowych, przyczyniać się do zaspokajania potrzeb rodziny, którą przez swój związek założyli. Potrzeby rodziny mogą w konkretnych okolicznościach obejmować zobowiązania względem Skarbu Państwa z tytułu kosztów sądowych w sprawach jednego z małżonków lub kosztów ustanowienia pełnomocnika w tego rodzaju sprawach. Obowiązek ten jest niezależny od rodzaju ustroju majątkowego małżeńskiego. Zauważyć należy, że rozdzielność majątkowa małżeńska w świetle przepisów prawa rodzinnego odnosi się, jak sama nazwa wskazuje, wyłącznie do majątków małżonków, a nie do ich wzajemnych obowiązków. Rozdzielność majątkowa dotyczy zatem jedynie kwestii zobowiązań każdego z małżonków wobec osób trzecich, a także kwestii samodzielnego dysponowania i zarządzania swoimi majątkami (por. postanowienie NSA z dnia 4 maja 2016 r. sygn. I OZ 408/16; postanowienie NSA z dnia 18 listopada 2015 r. sygn. II OZ 1140/15; postanowienie NSA z dnia 6 listopada 2014 r. sygn. I OZ 970/14). W tym stanie rzeczy, na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 w związku z art. 258 § 2 pkt 7 p.p.s.a., należało orzec jak w sentencji postanowienia.