I SA/Wa 2002/20

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Dariusz Pirogowicz Sędziowie Sędzia WSA Agnieszka Jędrzejewska-Jaroszewicz Sędzia WSA Iwona Kosińska (spr.) po rozpoznaniu w dniu 15 lutego 2021 r. na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym sprawy ze skargi E. Z. na postanowienie Wojewody [...] z dnia [...] lipca 2020 r. nr [...] w przedmiocie odmowy wszczęcia postępowania oddala skargę. Wojewoda [...] postanowieniem z dnia [...] lipca 2020 r. nr [...], po rozpatrzeniu zażalenia E. Z., utrzymał w mocy postanowienie Starosty [...] z dnia [...] maja 2020 r. nr [...] odmawiające wszczęcia postępowania w sprawie ustalenia odszkodowania za utracone nieruchomości. Z uzasadnienia zaskarżonego postanowienia wynika, że E. Z. złożył wniosek o ustalenie odszkodowania za utracone nieruchomości o powierzchni [...] ha położone we wsi [...], gmina [...]. Po jego rozpatrzeniu Starosta postanowieniem z dnia [...] maja 2020 r. odmówił wszczęcia postępowania w sprawie ustalenia odszkodowania za utracone nieruchomości. Nie zgadzając się z tym rozstrzygnięciem, E. Z. wniósł zażalenie. W uzasadnieniu zakwestionował prawidłowość rozstrzygnięcia organu I instancji i wniósł o uchylenie wydanego postanowienia. Po rozpatrzeniu złożonego zażalenia Wojewoda [...] stwierdził, że nie może ono zostać uwzględnione. W uzasadnieniu zajętego stanowiska organ odwoławczy przywołał treść art. 61a § 1 kpa i wyjaśnił, że w okolicznościach niniejszej sprawy przepis ten został zastosowany z uwagi na wystąpienie innej uzasadnionej przyczyny, która powoduje, że postępowanie administracyjne nie może być wszczęte. Organ I instancji uznał, że powyższa sprawa była przedmiotem szczegółowego badania i wyjaśnienia na drodze postępowania administracyjnego i postępowania cywilnego. W sprawie wydawane były rozstrzygnięcia niekorzystne dla strony, m.in. decyzja Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] stycznia 2013 r., wyrok z dnia 9 lipca 2013 r. Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie (sygn. akt I SA/Wa 419/13). Ponadto toczyły się postępowania cywilne przed Sądem Rejonowym w [...] (wyroki z dnia: [...] listopada 2007 r. sygn. akt. [...], [...] czerwca 2008 r. sygn. akt [...], [...] listopada 2007 r. sygn. akt. [...], [...] stycznia 2008 r. sygn. akt [...], [...] grudnia 2007 r. sygn. akt [...], [...] października 2008 r. sygnatura akt [...]) - oddalające powództwa o odszkodowanie E. Z.. Wojewoda wyjaśnił, że pojęcie "innych uzasadnionych przyczyn", z powodu których postępowanie nie może być wszczęte, utożsamia się z okolicznościami, które w sposób oczywisty stanowią przeszkodę do wszczęcia postępowania, np. gdy żądanie wszczęcia postępowania dotyczy sprawy, w której prowadzone jest już postępowanie, wydano w sprawie rozstrzygniecie albo brak jest podstawy materialnoprawnej do rozpatrzenia zgłoszonego żądania. Przy czym odmowa wszczęcia postępowania na podstawie art. 61a § 1 kpa z "innych uzasadnionych przyczyn" może mieć miejsce w sytuacjach oczywistych, niewymagających analizy sprawy i przeprowadzenia dowodów, tj. gdy "na pierwszy rzut oka" można stwierdzić, że brak jest podstaw do prowadzenia postępowania. W niniejszej sprawie powyższa sytuacja miała miejsce, bowiem sprawa została rozstrzygnięta kilkukrotnie zarówno w postępowaniu administracyjnym, przed sądami administracyjnymi, jak i sądami cywilnymi. Na postanowienie Wojewody z dnia [...] lipca 2020 r. skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie złożył E. Z.. W uzasadnieniu skargi przedstawił dotychczasowy przebieg postępowania. Uznał, że "Twierdzenie, że nie jestem stroną jest absurdalne" i wyjaśnił, że "właścicielem gruntów przejętych postanowieniem Sądu Powiatowego w [...] w 1974 roku" był on. "Innymi uzasadnionymi przyczynami" miały być niekorzystne dla skarżącego rozstrzygnięcia podejmowane w drodze decyzji administracyjnej przez Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi, a następnie w wyniku postępowań cywilnych przed Sądem Rejonowym w [...]. Wszystkie te instancje oddalały wnioski skarżącego o zapłatę odszkodowania. Zdaniem skarżącego najbardziej istotnym i bolesnym faktem pozostaje to, że w żadnej z wymienionych instancji sprawa nie była rozpatrywana merytorycznie, a jedynie formalnie z punktu widzenia postępowania administracyjnego. Tymczasem historia zabierania "po kawałku" gruntów skarżącego, odziedziczonego po ojcu gospodarstwa, wiąże się z szykanami władzy ludowej, która mściła się w ten sposób za konspiracyjną działalność matki skarżącego podczas okupacji. Następnie skarżący przedstawił historię nabycia w 1974 r., na podstawie aktu własności ziemi, przedmiotowego gospodarstwa a następnie jego odebrania przez ówczesne władze i włączenia do [...]. Skarżący podkreślił, że po wielu latach starań odzyskał w 2003 r. [...] ha, które zostały przekazane mu protokołem zdawczo-odbiorczym. W ocenie skarżącego wszystkie działania ówczesnych władz, które pozbawiły go gospodarstwa i lasu, miały związek z przeszłością jego rodziców, zwłaszcza matki, która była łączniczką w Armii Krajowej, a także ojca, który w latach sześćdziesiątych był aresztowany. Skarżący podkreślił, że "na gospodarstwo nałożone były obowiązkowe dostawy, z którymi ojciec nie mógł sobie poradzić. Innym umarzano, zmniejszano wymiar - ojcu nie". W uzasadnieniu skargi skarżący przedstawił argumenty na poparcie zasadności postawionych zarzutów. Mając powyższe zarzuty na uwadze, skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego postanowienia i przekazania sprawy do ponownego rozpatrzenia "z uwzględnieniem całej powojennej historii" jego rodziny. W odpowiedzi na skargę Wojewoda wniósł o jej oddalenie, podtrzymując argumentację zawartą w zaskarżonym postanowieniu. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje. Przede wszystkim wyjaśnić należy, że sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem. Oznacza to, że w zakresie dokonywanej kontroli Sąd bada, czy organ administracji, orzekając w sprawie, nie naruszył prawa w stopniu mogącym mieć wpływ na wynik sprawy. Należy dodać, że zgodnie z treścią art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. z 2019 r. Dz. U. poz. 2325 ze zm.) Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Analiza zebranego w niniejszej sprawie materiału dowodowego wskazuje na niezasadność skargi. Podstawę zaskarżonego postanowienia stanowił art. 61a § 1 zd. 1 kpa. Zgodnie z jego treścią, gdy żądanie, o którym mowa w art. 61 (wszczęcia postępowania administracyjnego), zostało wniesione przez osobę niebędącą stroną lub z innych uzasadnionych przyczyn postępowanie nie może być wszczęte, organ administracji publicznej wydaje postanowienie o odmowie wszczęcia postępowania. Jak wynika z akt sprawy, w rozpatrywanej sprawie odmowa wszczęcia wnioskowanego postępowania w sprawie ustalenie odszkodowania za utracone nieruchomości o powierzchni [...] ha położone we wsi [...], gmina [...] nie nastąpiła, jak mylnie uznaje w skarżący, z powodu uznania przez organ, że skarżący nie jest stroną uprawnioną do wniesienia takiego żądania, lecz z tzw. innych przyczyn. Taką inną przyczyną jest ustalenie przez organ, że sprawa ustalenia odszkodowania za utracone przez skarżącego nieruchomości o powierzchni [...] ha położone we wsi [...], gmina [...] była już przedmiotem postępowania zarówno administracyjnego, jak i postępowania przed sądem cywilnym. Z akt sprawy wynika, że decyzją z dnia [...] grudnia 1978 r. wydaną na podstawie przepisów ustawy z dnia 24 stycznia 1968 r. o przymusowym wykupie nieruchomości wchodzących w skład gospodarstw rolnych (Dz. U. Nr 3, poz. 14) Naczelnik Gminy w [...] orzekł o przymusowym wykupie na rzecz Państwa gruntów o powierzchni [...] ha, położonych we wsi [...], stanowiących własność skarżącego. Następnie po rozpatrzeniu wniosku skarżącego Wojewoda [...] decyzją z dnia [...] kwietnia 1984 r. odmówił stwierdzenia nieważności decyzji Naczelnika Gminy z dnia [...] grudnia 1978 r. Decyzja ta została utrzymana w mocy przez Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi decyzją z dnia [...] sierpnia 1984 r. Decyzja ta stała się ostateczna. W 2010 r. skarżący wystąpił z wnioskiem o stwierdzenie nieważności decyzji Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] sierpnia 1984 r. Po jego rozpatrzeniu Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi decyzją z dnia [...] listopada 2012 r. odmówił stwierdzenia nieważności własnej decyzji z dnia [...] sierpnia 1984 r. Po rozpatrzeniu wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi decyzją z dnia [...] stycznia 2017 r. utrzymał w mocy własną decyzję z dnia [...] listopada 2012 r. Następnie Wojewódzki Sąd Administracyjny wyrokiem z dnia 9 lipca 2013 r. sygn. akt I SA/Wa 419/13 oddalił skargę skarżącego. Wyrok ten jest prawomocny. Oznacza to, że kwestia prawidłowości przejęcia gospodarstwa rolnego stanowiącego własność skarżącego została ostatecznie rozstrzygnięta. W związku z tym wyjaśnić należy, że decyzja z dnia [...] grudnia 1978 r. wydana została na podstawie art. 1 i art. 3 ust. 4 ustawy z dnia 24 stycznia 1968 r. o przymusowym wykupie nieruchomości wchodzących w skład gospodarstw rolnych (Dz. U. Nr 3, poz. 14 ze zm.) oraz § 8 i § 10 rozporządzenia Ministra Rolnictwa z dnia 26 marca 1968 r. w sprawie zasad i trybu przeprowadzenia licytacji nieruchomości wchodzących w skład gospodarstw rolnych (Dz. U. Nr 11, poz. 57 ze zm.), w których to przepisach uregulowano tryb wykonania przynależnego Skarbowi Państwa z mocy ust. 3 ww. artykułu prawa pierwszeństwa w nabyciu nieruchomości rolnych poddanych licytacji w trybie tej ustawy. W przepisach tej ustawy nie istniały jednak regulacje prawne umożliwiające dochodzenia odszkodowania za przymusowo wykupioną nieruchomość. Jak wynika z akt sprawy, skarżący składał do sądu cywilnego liczne powództwa o wypłatę odszkodowania za gospodarstwo przejęte w trybie ustawy z dnia 24 stycznia 1968 r. o przymusowym wykupie nieruchomości wchodzących w skład gospodarstw rolnych. Wyrokami z dnia [...] listopada 2008 r. sygn. akt. [...], na podstawie art. 415 kc Sąd powództwo o odszkodowanie w wysokości [...] zł oddalił. Także w wyroku z dnia [...] grudnia 2007 r. sygn. akt [...] Sąd, na podstawie art. 417 kc i art. 160 kpa w związku z art. 5 ustawy z dnia 17 czerwca 2004 r. o zmianie ustawy Kodeks cywilny oraz niektórych innych ustaw, oddalił powództwo skarżącego o wypłatę odszkodowania w wysokości [...] zł za przymusowe przejęcie przedmiotowego gospodarstwa. Apelacja złożona przez skarżącego od tego wyroku została oddalona wyrokiem Sądu Apelacyjnego z dnia [...] października 2008 r. sygn. akt [...]. Również w 1996 r. skarżący wystąpił z powództwem o wydanie przejętych nieruchomości i odszkodowanie. Wyrokiem z dnia [...] czerwca 1996 r. sygn. akt [...] Sąd oddalił powództwo (k-90 akt adm.) W takiej sytuacji za prawidłowe uznać należy stanowisko organów, że obecnie brak jest podstaw prawnych do prowadzenia postępowania administracyjnego w sprawie ustalenia odszkodowania za gospodarstwo rolne, którego dotyczyła decyzja z dnia [...] grudnia 1978 r. wydana na podstawie przepisów ustawy z dnia 24 stycznia 1968 r. o przymusowym wykupie nieruchomości wchodzących w skład gospodarstw rolnych. Z akt sprawy wynika także, że część gospodarstwa rolnego użytkowanego przez skarżącego o powierzchni [...] ha została przejęta na własność Państwa na podstawie postanowienia Sądu Powiatowego w [...] z dnia [...] czerwca 1974 r. sygn. akt [...] z uwagi na zadłużenie z tytułu podatków i innych świadczeń obciążających tę nieruchomość. Również w tej sprawie brak jest podstaw prawnych do prowadzenia postępowania o ustalenie odszkodowania za przejętą nieruchomość w trybie postępowania administracyjnego. Jak wynika z uzasadnienia wyroku Sądu Rejonowego z dnia [...] czerwca 2008 r. sygn. akt [...] (str. 1 i 2 uzasadnienia wyroku), w dniu [...] listopada 1976 r. Naczelnik Gminy wydał decyzję, mocą której zostało przejęte, jako opuszczone, na własność Państwa bez odszkodowania gospodarstwo rolne skarżącego o powierzchni [...] ha. W dniu [...] czerwca 1982 r. Wojewoda [...] stwierdził nieważność tej decyzji. Decyzja ta została utrzymana w mocy decyzją Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] października 1982 r. Następnie na podstawie art. 160 kpa Wojewoda ustalił i przyznał skarżącemu odszkodowanie z tytułu czasowego nieużytkowania przedmiotowych nieruchomości w wysokości [...] zł (przed denominizacją). Nie zgadzając się z wysokością przyznanego odszkodowania, skarżący wystąpił z pozwem do sądu o przyznanie mu odszkodowania w wysokości [...] zł (przed denominizacją) z tytułu należnego odszkodowania. Jednakże wyrokiem z dnia [...] kwietnia 1984 r. sygn. akt [...] Sąd Wojewódzki powództwo to oddalił. Orzeczenie to jest prawomocne. Oznacza to, że w tym zakresie sprawa odszkodowania rozstała już ostatecznie rozstrzygnięta i korzysta z powagi rzeczy osądzonej. Nie ma zatem prawnej możliwości ponownego jej rozpatrywania ani w trybie postępowania administracyjnego, ani sądowego. Z przedstawionych wyżej powodów za uzasadnione uznać należy stanowisko organów, że kolejny wniosek skarżącego o ustalenia odszkodowania za utracone nieruchomości obecnie nie może już być rozpatrywany w trybie administracyjnym. Zasadnie zatem organy uznały, że w rozpatrywanej sprawie zachodzą przesłanki określone w art. 61a § 1 kpa (tzw. inny przypadek) i odmówiły wszczęcia kolejnego postępowania administracyjnego w tej samej sprawie. Wyjaśnić również należy, że wszczęcie postępowania administracyjnego wymaga uprzedniej kontroli ze strony organu przesłanek formalnoprawnych, warunkujących jego dopuszczalność. Jeśli wynik takiej oceny doprowadził organ do uznania, tak jak w rozpatrywanej sprawie, braku możliwości wszczęcia postępowania z przyczyn formalnoprawnych, prawidłowym było nieprzystępowanie od badania sprawy w kontekście merytorycznych zarzutów zawartych w złożonym wniosku. Badanie zasadności merytorycznych zarzutów jest bowiem uprawnione dopiero w sytuacji pozytywnego przejścia etapu formalnego. Taka sytuacja w niniejszej sprawie nie wystąpiła. Podsumowując, Sąd uznał, że z analizy akt sprawy wynika, że postępowanie zakończone zaskarżonym postanowieniem zostało przeprowadzone prawidłowo, z zachowaniem reguł postępowania określonych w Kodeksie postępowania administracyjnego. Materiał dowodowy w sprawie został dostatecznie zebrany. Wyjaśnione zostały także wszystkie okoliczności istotne dla wydania prawidłowego rozstrzygnięcia. W zgodzie z treścią art. 107 § 3 kpa organ przedstawił swoje stanowisko w uzasadnieniu wydanego rozstrzygnięcia, które dostatecznie odzwierciedla rację decyzyjną i wyjaśnia tok rozumowania organu, który prowadzi do zastosowania konkretnego przepisu prawa do rzeczywistej sytuacji faktycznej zaistniałej w rozpatrywanej sprawie. Biorąc powyższe pod uwagę, Sąd na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. z 2019 r. Dz. U. poz. 2325 ze zm.) orzekł jak w sentencji. Rozpoznanie sprawy na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym nastąpiło na podstawie art. 119 pkt 3 powołanej ustawy.