I SA/Wa 2011/15

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Tomasz Szmydt (spr.) Sędziowie WSA Dariusz Chaciński WSA Przemysław Żmich Protokolant referent stażysta Joanna Berbecka po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 8 marca 2016 r. sprawy ze skargi R.J. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w W. z dnia [...] września 2015 r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia zadłużenia uchyla zaskarżoną decyzję. R.J. wniósł skargę na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] września 2015 r., znak: [...], utrzymującą w mocy decyzję Prezydenta W. z dnia [...] lipca 2013 r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia zadłużenia z tytułu wypłaconej zaliczki alimentacyjnej. Zaskarżona decyzja wydana została w następującym stanie faktycznym i prawnym. Decyzją z dnia [...] lipca 2013 r. nr [...] Prezydent W. odmówił umorzenia zadłużenia R.J. z tytułu zaliczki alimentacyjnej wypłaconej osobie uprawnionej. W uzasadnieniu organ wskazał, że wnioskodawca jest osobą bezrobotną, legitymuje się orzeczeniem o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności, prowadzi samodzielne gospodarstwo domowe, źródłem jego dochodu jest zasiłek stały, zasiłek pielęgnacyjny oraz zasiłki celowe z pomocy społecznej. Sąd Okręgowy w [...] wyrokiem z dnia [...] kwietnia 2010 r. umorzył należności funduszu alimentacyjnego za okres od 1997 do 2004 roku w łącznej kwocie [...] zł. Następnie Komornik sądowy do lipca 2009 roku pobrał z zasiłku stałego kwotę w wysokości [...] zł na poczet zadłużenia. Pozostała do spłaty kwota zaliczki alimentacyjnej wynosi [...] zł. Zdaniem organu pomimo swojej sytuacji zdrowotnej i finansowej posiada dochody pozwalające na zabezpieczenie podstawowych potrzeb bytowych. Od powyższej decyzji odwołanie z zachowaniem ustawowego terminu złożył R.J. Skarżący zarzucił, że jego dochody nie wystarczają na życie, przy czym część otrzymywanych świadczeń skarżący przeznacza na leki. W piśmie z 14 sierpnia 2015 r. skarżący nadmienił, że jest osobą w wieku emerytalnym, po [...] i usunięciu [...]. Zadłużenie powstało na skutek choroby wzroku, na którą skarżący choruje od dzieciństwa. Skarżący był zarejestrowany w urzędzie pracy, jednak przez 8 lat nie otrzymał ofert pracy. Nadal utrzymuje się z zasiłku stałego. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w W. rozpoznając odwołanie wskazało, że stosownie do art. 28 ust. 1 pkt 1 i 2 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. Nr 192, poz. 1378 z późn. zm.) w okresie, w którym osoba uprawniona otrzymuje świadczenia z funduszu alimentacyjnego, z kwoty uzyskanej z egzekucji od dłużnika alimentacyjnego organ prowadzący postępowanie egzekucyjne zaspokaja w następującej kolejności: należności z tytułu świadczeń z funduszu alimentacyjnego wypłaconych osobie uprawnionej na podstawie ustawy - do ich całkowitego zaspokojenia, należności powstałe z tytułu zaliczek alimentacyjnych wypłaconych osobie uprawnionej na podstawie ustawy z dnia 22 kwietnia 2005 r. o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej - do ich całkowitego zaspokojenia, Zgodnie z art. 30 ust. 1 cyt. ustawy organ właściwy dłużnika może umorzyć należności, o których mowa w art. 28 ust. 1 pkt 1, 2 i 4 ustawy, w łącznej wysokości: 30%, jeżeli egzekucja wobec dłużnika alimentacyjnego jest skuteczna przez okres 3 lat w wysokości miesięcznej nie niższej niż wysokość zasądzonych alimentów; 50%, jeżeli egzekucja wobec dłużnika alimentacyjnego jest skuteczna przez okres 5 lat w wysokości miesięcznej nie niższej niż wysokość zasądzonych alimentów; 100% jeżeli egzekucja wobec dłużnika alimentacyjnego jest skuteczna przez okres 7 lat w wysokości miesięcznej nie niższej niż wysokość zasądzonych alimentów. Skład orzekający SKO w W. podzielił stanowisko prezentowane w orzecznictwie sądów administracyjnych, iż z przepisu art. 30 ust. 1 u.p.o.u.a. wynika, że jedynie skuteczna egzekucja w kwocie nie niższej niż wysokość alimentów pozwalałaby organowi pierwszej instancji na rozważenie przez ten organ możliwości umorzenia wskazanych należności w wysokości do 30% ich łącznej wysokości (m.in. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie z dnia 18 maja 2010 r. II SA/Lu 90/10). Zdaniem organu nawet bardzo trudna sytuacja materialna dłużnika alimentacyjnego nie stanowi ani samodzielnej, ani dodatkowej przesłanki umorzenia należności powstałych z tytułu zaliczek alimentacyjnych (por. wyrok WSA w Białymstoku z dnia 26 sierpnia 2010 r. II SA/Bk 289/10, dostępny w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych na stronie internetowej: http://orzeczenia.nsa.gov. pl). Organ przyjął, że wobec braku spełnienia przesłanki określonej w cyt. art. 30 ust. 1 ustawy brak jest podstaw do umorzenia należności. R.J. wniósł skargę na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] września 2015 r., znak: [...], utrzymującą w mocy decyzję Prezydenta W. z dnia [...] lipca 2013 r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia zadłużenia z tytułu wypłaconej zaliczki alimentacyjnej Zaskarżonej decyzji zarzucał: 1. naruszenie przepisów postępowania, to jest: art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. przez jego zastosowanie i w konsekwencji utrzymanie zaskarżonej decyzji w mocy, mimo wadliwości rozstrzygnięcia pierwszo instancyjnego, która przesądza o konieczności uchylenia, art. 7, 77 § 1 k.p.a. przez zaniechanie dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy oraz wyczerpującego rozpatrzenia całego materiału dowodowego a w szczególności przyjęcie, że skarżący posiada dochody pozwalające na zabezpieczenie podstawowych potrzeb bytowych; 2. naruszenie przepisów prawa materialnego, to jest: a) art. 30 ust. 1 i ust. 2 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz.U. z 2015r., Nr859 ze zm.) przez jego niezastosowanie, mimo iż w przedmiotowej sprawie zachodzą okoliczności uzasadniające umorzenie zadłużenia. W związku z powyższym skarżący wnosił o uchylenie zaskarżonej decyzji i decyzji organu I instancji w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania. Skarżący podnosił, że ustalenie czy istnieją przesłanki umorzenia w całości lub w części należności z tytułu świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami, powinno być dokonywane na podstawie danych odzwierciedlających bieżącą sytuację dłużnika, tj. stan istniejący bezpośrednio przed wydaniem decyzji w przedmiocie umorzenia należności (wyrok NSA z 30 czerwca 2011 r., I OSK 371/2011, LexisNexis nr 5802281, Lexis.pl nr 5802281). Ponadto obowiązkiem organu jest szczegółowa analiza sytuacji ubiegającego się o umorzenie i uwzględnienie wszystkich okoliczności, które składają się na sytuację dochodową i rodzinną, o której mowa w art. 30 ust. 2. Nie może być wątpliwości, że pojęcie to obejmuje całokształt sytuacji osobistej, w tym także uzyskiwane dochody, status materialny, stan zdrowia i sytuację życiową (wyrok WSA w Rzeszowie z 28 lipca 2011 r., II SA/Rz 358/2011, LexisNexis nr 8109959, Lexis.pl nr 8109959). W ocenie skarżącego zarówno organ pierwszej instancji jak i SKO pominęło istotną okoliczność, a mianowicie trudną sytuacją osobistą, zdrowotną i życiową skarżącego, która jest całkowicie od niego niezależna. Skarżący jest osobą schorowaną i bezrobotną. Utrzymuje się z zasiłku. Nie jest w stanie spłacić zadłużenia z powodów od niego całkowicie niezależnych. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie podtrzymując stanowisko wyrażone w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Zgodnie z art. 1 ustawy z 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości, przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem. Oznacza to, że Sąd w zakresie swojej właściwości ocenia zaskarżoną decyzję z punktu widzenia jej zgodności z prawem materialnym i przepisami postępowania administracyjnego według stanu faktycznego i prawnego obowiązującego w dacie wydania tej decyzji. Zgodnie z treścią art. 30 ust. 2 ustawy z dnia 7 września 2007r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz.U., Nr192, poz. 1378 ze zm.) organ właściwy wierzyciela może na wniosek dłużnika alimentacyjnego umorzyć jego należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, uwzględniając sytuację dochodową i rodzinną. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, w składzie rozpoznającym niniejszą sprawę stoi na stanowisku, że art. 30 ust. 2 ustawy z dnia 7 września 2007r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów może stanowić samodzielną podstawę do umorzenia, odroczenia czy rozłożenia na raty wspomnianych wyżej należności, niezależnie od tego czy wnioskodawca spełnia przesłanki zawarte w art.30 ust. 1 ww. ustawy. Dyspozycja zawarta w art. 30 ust. 2 ustawy dotyczy bowiem dłużników alimentacyjnych, tj. osób zobowiązanych do alimentów na podstawie tytułu wykonawczego, przeciwko którym egzekucja okazała się bezskuteczna (art. 2 pkt 3 ustawy). Na uwzględnienie zasługuje zatem zarzut naruszenia przez organ odwoławczy prawa materialnego, tj. art. 30 ust. 2 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (tekst jedn.: Dz. U. z 2009 r. Nr 1, poz. 7 z późn. zm.) poprzez błędną jego wykładnię polegającą na przyjęciu, że brak przesłanek z art. 30 ust. 1 ustawy stanowi o wyłączeniu zastosowania dyspozycji art. 30 ust. 2, jako samodzielnej podstawy orzeczenia. Zgodnie z powołanym przepisem, organ właściwy wierzyciela może na wniosek dłużnika alimentacyjnego umorzyć jego należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości lub części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, uwzględniając sytuację dochodową i rodzinną. Oznacza to, że ustalenie, czy istnieją przesłanki umorzenia w całości lub w części należności z tytułu świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami powinno być dokonywane na podstawie danych odzwierciedlających bieżącą sytuację dłużnika, tj. stan istniejący bezpośrednio przed wydaniem decyzji w przedmiocie umorzenia należności. Warto przy tym wskazać, że na gruncie powołanego przepisu nie jest dopuszczalne dokonywanie oceny we wskazanym wyżej zakresie w oparciu o sytuację dłużnika, czy jego zachowania, jakie miały miejsce np. dwa lata przed wydaniem decyzji. Organ odwoławczy dokonał zatem błędnej wykładni art. 30 ust. 2 ustawy z dnia 7 września 2007r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentacji, co skutkowało uchyleniem decyzji SKO w W., bowiem stanowiło naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy (art. 145 § 1 pkt. 1 lit.a ppsa) Przy ponownym rozpoznaniu sprawy organ odwoławczy będzie zobowiązany do zastosowania przedstawionej przez Sąd wykładni przepisów. Podstawą materialnoprawną w przedmiotowej sprawie był przepis art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. Zgodnie z treścią tego przepisu organ właściwy wierzyciela może na wniosek dłużnika alimentacyjnego umorzyć jego należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, uwzględniając sytuację dochodową i rodzinną. Analizując treść tego przepisu stwierdzić należy, że ustawodawca używając zwrotu "może (...) umorzyć" przesądził, że decyzja organu w tym zakresie ma charakter uznaniowy, co oznacza, że organ ma możliwości wyboru jednego spośród kilku wariantów rozstrzygnięć. O tym, czy kwota wypłaconego świadczenia z funduszu alimentacyjnego powinna być umorzona w całości lub tylko w części albo nie umorzona, rozstrzyga organ, który wydał decyzję w sprawie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, w ramach tzw. uznania administracyjnego. W razie stwierdzenia, że zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji dochodowej i rodzinnej zobowiązanego organ ma możliwość, ale nie ma obowiązku umorzenia należności. Nie może to jednak oznaczać dowolności organu przy podejmowaniu decyzji. Kwestia działania organów administracji publicznej w ramach tzw. "uznania administracyjnego" była wielokrotnie wyjaśniana w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego, np. w wyroku z 16 listopada 1990 r. sygn. akt III SA 7900/98, publ. Lex nr 47243, w wyroku z 28 kwietnia 2003 r., sygn. akt II SA 2486/01, publ. Lex nr 149543. Wniosek skarżącego, również na etapie rozpoznania sprawy przez organ odwoławczy winien zostać rozpatrzony przy uwzględnieniu jego sytuacji dochodowej i rodzinnej, a wyciągnięte na tej podstawie wnioski nie mogą być dowolne. Organ odwoławczy poczyni zatem ustalenia w oparciu o całokształt materiału dowodowego (art. 80 kpa), zgromadzonego i zbada go w sposób wyczerpujący (art. 77 § 1 kpa), a więc przy podjęciu wszelkich kroków niezbędnych dla dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego, jako warunku wydania decyzji o przekonującej treści (art. 11 kpa). Należy przy tym podkreślić, że umorzenie należności na podstawie art. 30 ust. 2 powołanej ustawy powinno mieć miejsce tylko wówczas, gdy sytuacja dochodowa zobowiązanego lub jego rodziny nie pozwala mu na wywiązanie się z ciążącego na nim obowiązku alimentacyjnego, o ile taki stan jest efektem czynników obiektywnych, na które zobowiązany nie ma wpływu, gdyż tylko takie przesłanki mogą uzasadniać umorzenie należności. Wyjątkowość instytucji zwolnienia z obowiązku alimentacyjnego oznacza również konieczność interpretowania przepisów ją regulujących w sposób ścisły, a nie rozszerzający. Jak zatem wskazano powyżej umorzenie powinno mieć miejsce tylko wówczas, gdy sytuacja dochodowa zobowiązanego lub jego rodziny nie pozwala mu na wywiązanie się z ciążącego na nim obowiązku alimentacyjnego. Stan taki powinien być jednak efektem czynników obiektywnych, na które zobowiązany nie ma wpływu, gdyż tylko takie przesłanki mogą uzasadniać umorzenie jakichkolwiek należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Wskazane wyżej przesłanki powodowały potrzebę uchylenia decyzji organu odwoławczego i przekazanie sprawy temu organowi do ponownego rozpoznania zgodnie ze wskazanymi przez Sąd wytycznymi (art. 153 ppsa). Mając powyższe na uwadze Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi orzekł jak w sentencji.