I SA/Wa 2192/18

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Joanna Skiba Sędziowie WSA Małgorzata Boniecka-Płaczkowska (spr.) WSA Jolanta Dargas Protokolant referent Aleksandra Cymerska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 23 września 2021 r. sprawy ze skargi M. S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z dnia [...] października 2018 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania pomocy finansowej oddala skargę. Decyzją z [...] października 2018 r., nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...] utrzymało w mocy decyzję Prezydenta [...] z [...] lipca 2018 r., nr [...] odmawiającą przyznania M. S. pomocy finansowej na maj 2018 r. Zaskarżone orzeczenie zostało wydane w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy: Wnioskiem z [...] maja 2018 r. M. S. wystąpił o przyznanie pomocy finansowej na żywność i opłaty mieszkaniowe na maj 2018 r. Po rozpoznaniu wniosku Prezydent [...] decyzją z [...] lipca 2018 r. odmówił przyznania wnioskowanej pomocy. W uzasadnieniu decyzji wskazano, że w trakcie postępowania wystosowano do M. S. pisma z wezwaniem do nawiązania kontaktu z pracownikiem socjalnym w celu przeprowadzenia wywiadu środowiskowego. Organ pierwszej instancji uzyskał informację, że wnioskodawca ma przyznany dodatek mieszkaniowy oraz, że na koncie w Spółdzielni Mieszkaniowej "[...]" w W. istnieje niedopłata w wysokości [...] zł, przy opłatach czynszowych w wysokości [...] zł. Stwierdzono też, że M. S. posiada prawo do renty z tytułu niezdolności do pracy, a [...] czerwca 2012 r. osiągnął wiek emerytalny i może ubiegać się o emeryturę, o czym był informowany pismami przez OPS. Wnioskodawca posiada zasoby w postaci świadczenia z ZUS, którego jednak nie pobiera. Odbieranie renty pozwoliłoby mu na samodzielne zabezpieczenie bieżących potrzeb. Prezydent powołał przepis art.106 ust. 4 ustawy z 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz. U. z 2017 r., poz. 1769 ze zm.), zgodnie z którym decyzję administracyjną o przyznaniu lub odmowie przyznania świadczenia, wydaje się po przeprowadzeniu rodzinnego wywiadu środowiskowego. Organ stwierdził, że pomimo starań Ośrodka Pomocy Społecznej, nie zdołano przeprowadzić wywiadu środowiskowego. Do dnia wydania decyzji M. S. nie nawiązał kontaktu z pracownikiem socjalnym w celu ustalenia terminu przeprowadzenia rodzinnego wywiadu środowiskowego. Organ wskazał, że zgodnie z art. 107 ust. 4a ustawy niewyrażenie zgody na przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego przez osoby lub rodziny ubiegające się o świadczenia z pomocy społecznej lub na jego aktualizację przez osoby lub rodziny korzystające ze świadczeń z pomocy społecznej stanowi podstawę do odmowy przyznania świadczenia, uchylenia decyzji o przyznaniu świadczenia lub wstrzymania świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej. Organ stwierdził, że nienawiązanie kontaktu z pracownikami socjalnymi w celu ustalenia terminu przeprowadzenia wywiadu należy ocenić jako odmowę jego przeprowadzenia w rozumieniu ww. przepisu. Odwołanie od decyzji Prezydenta [...] złożył M. S. kwestionując uzależnienie pomocy od przeprowadzenia wywiadu środowiskowego. Dodał, że kilkadziesiąt następujących po sobie wywiadów w kolejnych latach nie spowodowało najmniejszej choćby pomocy. Stwierdził, że " ... od maja 2013 r. jakiekolwiek wywiady nie będą już możliwe ze względu na niebezpieczeństwo dokonania prowokacji przez pracownika socjalnego z OPS". Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...] rozpoznając sprawę wskazało, że zgodnie z art. 39 ust. 1 ustawy o pomocy społecznej w celu zaspokojenia niezbędnej potrzeby bytowej może być przyznany zasiłek celowy. Może on być przyznany w szczególności na pokrycie części lub całości kosztów zakupu żywności, leków i leczenia, opału, odzieży, niezbędnych przedmiotów użytku domowego, drobnych remontów i napraw w mieszkaniu, a także kosztów pogrzebu (art. 39 ust. 2 ustawy). Przepis art. 8 ust. 1 pkt 1 ustawy o pomocy społecznej stanowi, że prawo do świadczeń pieniężnych przysługuje osobie samotnie gospodarującej, której dochód nie przekracza kwoty [...] zł. Renta M. S. wynosi [...] zł miesięcznie i przekracza wskazane ustawą kryterium dochodowe. Kolegium zaznaczyło, że M. S. nie pobiera renty, a w takim przypadku zastosowanie może mieć przepis art. 41 ustawy, zgodnie z którym w szczególnie uzasadnionych przypadkach osobie albo rodzinie o dochodach przekraczających kryterium dochodowe może być przyznany: 1) specjalny zasiłek celowy w wysokości nieprzekraczającej odpowiednio kryterium dochodowego osoby samotnie gospodarującej lub rodziny, który nie podlega zwrotowi; 2) zasiłek okresowy, zasiłek celowy lub pomoc rzeczowa, pod warunkiem zwrotu części lub całości kwoty zasiłku lub wydatków na pomoc rzeczową. Kolegium zaznaczyło, że możliwość korzystania z pomocy społecznej uzależniona jest od spełnienia przez konkretną osobę bądź rodzinę określonych w ustawie przesłanek. Jedną z podstawowych przesłanek warunkujących możliwość korzystania z pomocy społecznej jest współdziałanie osoby bądź rodziny w rozwiązywaniu trudnej sytuacji życiowej z organem pomocowym (art. 4 ustawy). Brak współdziałania z pracownikiem socjalnym, odmowa zawarcia kontraktu socjalnego i inne wskazane w tym przepisie okoliczności mogą stanowić podstawę do odmowy przyznania świadczenia. Jedną z postaci odmowy współdziałania z pracownikiem socjalnym w rozumieniu art. 11 ust. 2 ustawy jest uniemożliwianie pracownikom socjalnym przeprowadzenia środowiskowego wywiadu rodzinnego w miejscu zamieszkania osoby ubiegającej się o świadczenie z pomocy społecznej. Kolegium zaznaczyło, że niemożność jego przeprowadzenia uniemożliwia organowi pomocowemu dokonanie oceny rzeczywistej sytuacji majątkowej, rodzinnej i bytowej osoby ubiegającej się o świadczenie. Ta obligatoryjna forma postępowania wyjaśniającego wymaga od strony szczególnej aktywności, bowiem z uwagi na charakter ustaleń odnoszących się do sfery ściśle osobistej, nie można jej zastąpić innymi środkami dowodowymi, a ubiegający się o pomoc, musi liczyć się z koniecznością jego przeprowadzenia. Organ odwoławczy wskazał, że zgodnie z art. 107 ust. 4a ustawy o pomocy społecznej niewyrażenie zgody na przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego przez osoby lub rodziny ubiegające się o świadczenia z pomocy społecznej lub na jego aktualizację przez osoby lub rodziny korzystające ze świadczeń z pomocy społecznej stanowi podstawę do odmowy przyznania świadczenia, uchylenia decyzji o przyznaniu świadczenia lub wstrzymania świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej. Taka sytuacja zaistniała w niniejszej sprawie, wobec czego organ odmówił przyznania wnioskowanego świadczenia. Skargę na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] złożył M. S. Wskazał, że argumentacja Kolegium nie zasługuje na uwzględnienie, gdyż zawiera "same kłamstwa i oszczerstwa z wyjątkiem informacji o dodatku mieszkaniowym". W odpowiedzi na skargę Kolegium podtrzymało stanowisko wyrażone w zaskarżonej decyzji i wniosło o oddalenie skargi. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Skarga nie jest zasadna. Podstawę materialnoprawną zaskarżonej decyzji stanowią przepisy ustawy z 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej, która reguluje rodzaje świadczeń z pomocy społecznej oraz zasady i tryb ich udzielania. Stosownie do art. 2 ust. 1 i art. 3 ustawy pomoc społeczna jest instytucją polityki społecznej państwa mającą na celu umożliwienie osobom i rodzinom przezwyciężanie trudnych sytuacji życiowych, których nie są one w stanie pokonać, wykorzystując własne uprawnienia, zasoby i możliwości. Pomoc społeczna wspiera osoby w wysiłkach zmierzających do zaspokojenia niezbędnych potrzeb i umożliwia im życie w warunkach odpowiadających godności człowieka. Przy czym zadaniem pomocy społecznej jest zapobieganie sytuacjom, o których mowa w art. 2 ust. 1 ustawy przez podejmowanie działań zmierzających do życiowego usamodzielniania osób i rodzin oraz ich integracji ze środowiskiem. Potrzeby zaś osób i rodzin korzystających z pomocy powinny zostać uwzględnione, o ile odpowiadają celom i mieszczą się w możliwościach pomocy społecznej. Zgodnie z art. 39 ust. 1 i 2 ustawy pomoc społeczna może mieć formę zasiłku celowego na zaspokojenie niezbędnej potrzeby bytowej. Zasiłek ten może być przyznany w szczególności na pokrycie części lub całości kosztów zakupu żywności, leków i leczenia, opału, odzieży, niezbędnych przedmiotów użytku domowego, drobnych remontów i napraw w mieszkaniu, a także kosztów pogrzebu. Jest to wyliczenie przykładowe, co oznacza, że nie ma ono charakteru zamkniętego. Natomiast kryteria uprawniające do świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej zostały ściśle określone w art. 8 ustawy. Przepis ten ogranicza dostęp do świadczeń społecznych, wprowadzając kryterium dochodowe, przy jednoczesnym wystąpieniu jednej z okoliczności wymienionych w art. 7 ustawy, takich jak, np. bezrobocie, długotrwała choroba i inne. W sytuacji, gdy dochód wnioskodawcy przekracza ustawowe kryterium dochodowe może być przyznanie świadczenia na podstawie art. 41 ustawy, którego treść organ przytoczył. Jednocześnie z art. 4 tej ustawy wynika, że osoby korzystające ze świadczeń są obowiązane do współdziałania w rozwiązywaniu ich trudnej sytuacji życiowej. Brak współdziałania osoby lub rodziny z pracownikiem socjalnym w rozwiązywaniu trudnej sytuacji życiowej może stanowić podstawę do odmowy przyznania świadczenia, uchylenia decyzji o przyznaniu świadczenia lub wstrzymania świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej (art. 11 ust. 2 ustawy). W sprawie jest bezspornym, że w postępowaniu administracyjnym z wniosku skarżącego o przyznanie pomocy na maj 2018 r. na żywność oraz opłaty mieszkaniowe nie doszło do przeprowadzenia przez pracownika socjalnego obligatoryjnego wywiadu środowiskowego w miejscu zamieszkania skarżącego. Z akt sprawy wynika, że skarżący otrzymał ([...] lipca 2018 r.) wezwanie z [...] czerwca 2018 r. o nawiązanie kontaktu z pracownikiem socjalnym celem ustalenia terminu przeprowadzenia rodzinnego wywiadu środowiskowego. Jednocześnie pouczono skarżącego, że niezgłoszenie się lub nieustalenie z pracownikiem terminu przeprowadzenia rodzinnego wywiadu środowiskowego będzie uznane jako uniemożliwienie jego przeprowadzenia i spowoduje, że organ prowadzący postępowanie zobowiązany będzie odmówić przyznania pomocy materialnej. Skarżący nie zareagował na wezwanie. Jak wskazał w odwołaniu, od 2013 r. nie widzi on żadnej możliwości przeprowadzenia wywiadu. Należy więc zgodzić się z organami, że skarżący swoją postawą uniemożliwił przeprowadzenie wywiadu środowiskowego. Podkreślić należy, że wywiad środowiskowy (jak i jego aktualizacja) jest szczególnym dowodem w sprawie dotyczącej osoby korzystającej ze świadczeń z pomocy społecznej, który jest sporządzany we współdziałaniu z osobą zainteresowaną i ma charakter obligatoryjny. Waga tego dowodu wyraża się w treści art. 11 ust. 2 oraz 107 ust. 4a ustawy o pomocy społecznej, które zawierają sankcję w postaci odmowy udzielenia pomocy lub uchylenia decyzji przyznającej pomoc w przypadku braku wyrażenia zgody na przeprowadzenie wywiadu. Z art. 107 ust. 1 ustawy wynika, że przeprowadzenie tego wywiadu ma na celu ustalenie sytuacji osobistej, rodzinnej, dochodowej i majątkowej osoby ubiegającej się o przyznanie świadczenia z pomocy społecznej. Pracownik socjalny, przeprowadzając wywiad, bierze pod uwagę indywidualne cechy, sytuację osobistą, rodzinną, dochodową i majątkową osoby samotnie gospodarującej lub osób w rodzinie mogące mieć wpływ na rodzaj i zakres przyznawanej im pomocy. Na podstawie przeprowadzonego wywiadu pracownik socjalny dokonuje analizy i oceny sytuacji danej osoby lub rodziny i formułuje wnioski z niej wynikające, stanowiące podstawę planowania pomocy. Oznacza to, że przeprowadzenie wywiadu środowiskowego stanowi swoiste postępowanie dowodowe. Sporządzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego lub jego aktualizacji wymaga współdziałania osoby z organem pomocowym. W świetle art. 107 ust. 4 ustawy w przypadku ubiegania się o przyznanie świadczenia z pomocy społecznej po raz kolejny, a także gdy nastąpiła zmiana danych zawartych w wywiadzie, sporządza się aktualizację wywiadu. W przypadku osób korzystających ze stałych form pomocy aktualizację sporządza się nie rzadziej niż co 6 miesięcy, mimo braku zmiany danych. Jak wynika z akt sprawy pracownik socjalny podejmował próby ustalenia ze skarżącym terminu przeprowadzenia rodzinnego wywiadu środowiskowego. W tym celu przesłał mu pisemne wezwanie, które nie przyniosło rezultatu, pomimo, że skarżący został pouczony o skutkach braku przeprowadzenia rodzinnego wywiadu środowiskowego. Bierność skarżącego wobec przeprowadzenia omawianego wywiadu (jako kluczowego dowodu dla oceny przyznania świadczenia z pomocy społecznej) została prawidłowo oceniona przez organy orzekające, jako brak zgody na przeprowadzenie wywiadu. O ile bowiem organy orzekające zobowiązane są do wnikliwego przeprowadzenia postępowania dowodowego, zgodnie z art. 7 k.p.a., o tyle na osobie ubiegającej się o świadczenie z pomocy społecznej również spoczywa obowiązek umożliwienia organowi dokonania ustaleń faktycznych, zgodnie z art. 4, art. 106 ust. 4 i art. 107 ust. 1, 4a, 5 i 5b ustawy, mających zasadnicze znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy. Brak zgody na przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego może przejawiać się nie tylko w odmowie udziału w jego przeprowadzeniu, ale także w unikaniu ustalenia terminu jego przeprowadzenia. W świetle przedstawionych okoliczności stwierdzić należy, że zaskarżona decyzja jest zgodna z prawem. Z przyczyn powyżej omówionych słusznie organy uznały, że w sprawie zaistniały przesłanki z art. 11 ust. 2 oraz art. 107 ust. 4a ustawy o pomocy społecznej, uzasadniające odmowę udzielenia wnioskowanej pomocy. Mając na uwadze wszystkie wyżej wskazane okoliczności Sąd, z mocy art. 151 P.p.s.a., orzekł jak w sentencji wyroku.