I SA/Wa 2231/15

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Przemysław Żmich Sędziowie WSA Marta Kołtun-Kulik WSA Tomasz Szmydt (spr.) Protokolant specjalista Joanna Pleszczyńska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 24 marca 2016 r. sprawy ze skargi M.P. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w W. z dnia [...] października 2015 r. nr [...] w przedmiocie uznania świadczenia z funduszu alimentacyjnego za nienależnie pobrane uchyla zaskarżoną decyzję oraz decyzję Prezydenta W. z dnia [...] września 2015 r. nr [...]. M.P. wniósł skargę na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w W. z dnia [...] października 2015r. Nr [...] utrzymującą w mocy decyzje Prezydenta W. z dnia [...] września 2015r. Nr [...] orzekającej o uznaniu świadczenia z funduszu alimentacyjnego przyznanego na rzecz W.P. w okresie od 1 października 2014r. do dnia 31 października 2014r. w wysokości [...] zł za nienależnie pobrane. Zaskarżona decyzja została wydana w następującym stanie faktycznym i prawnym. Decyzją z dnia [...] października 2014r. Nr [...], wydaną z upoważnienia Prezydenta W., przyznano świadczenie z funduszu alimentacyjnego na osobę uprawnioną W.P. w wysokości [...] zł miesięcznie od 1 października 2014r. do dnia 30 września 2015r. Decyzją z dnia [...] września 2015r. Nr [...], wydaną z upoważnienia Prezydenta W., orzeczono o uznaniu świadczenia z funduszu alimentacyjnego przyznanego na rzecz W. P. w okresie od 1 października 2014r. do dnia 31 października 2014r. w wysokości [...] zł za nienależnie pobrane. Odwołanie od powyższej decyzji wniósł M.P., wskazując, że składając wniosek o ustalenie prawa do świadczeń alimentacyjnych na okres świadczeniowy 2015/2016 dołączył zaświadczenie Komornika sądowego o dokonanych wpłatach w 2014r. Zgodnie z tym zaświadczeniem w dniu [...] października 2014r. Komornik przekazał kwotę [...] zł przez omyłkę wierzycielowi, tj. W.P., której jest przedstawicielem ustawowym. Powyższa wpłata winna być przekazana na rzecz Funduszu. Wskazywał, że Komornik popełnił wówczas błąd, za który obecnie ma odpowiadać dziecko. Organ odwoławczy wskazał, że zgodnie z art. 2 pkt 7 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. 2015r., poz. 859) nienależnie pobranym świadczeniem jest świadczenie z funduszu alimentacyjnego: a) wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie albo wstrzymanie wypłaty świadczenia w całości lub w części, b) przyznane lub wypłacone w przypadku świadomego wprowadzenia w błąd przez osobą pobierającą te świadczenia, c) wypłacone bez podstawy prawnej lub z rażącym naruszeniem prawa, jeżeli stwierdzono nieważność decyzji przyznającej świadczenie albo w wyniku wznowienia postępowania uchylono decyzję przyznającą świadczenie i odmówiono prawa do świadczenia, d) wypłacone, w przypadku gdy osoba uprawniona w okresie ich pobierania otrzymała, niezgodnie z kolejnością określoną w art. 28, zaległe lub bieżące alimenty, do wysokości otrzymanych w tym okresie alimentów, f) wypłacone osobie innej niż osoba, która została wskazana w decyzji przyznającej świadczenia z funduszu alimentacyjnego, z przyczyn niezależnych od organu, który wydał tę decyzję. Stosownie zaś do art. 23 ust. 1 powołanej wyżej ustawy osoba, która pobrała nienależnie świadczenia, jest obowiązana do ich zwrotu wraz z ustawowymi odsetkami. Organ podkreślił, że bezspornym w sprawie jest, iż Komornik przekazał w dniu [...] października 2014r. skarżącemu kwotę [...] zł z tytułu świadczeń alimentacyjnych na rzecz W.P. (informacja o wysokości wyegzekwowanego świadczenia alimentacyjnego z dnia [...] sierpnia 2015r. oraz zaświadczenie z dnia [...] października 2015r.). Świadczenie wypłacone nienależnie w rozumieniu art. 23 ust. 1 ustawy ma miejsce wówczas, gdy uprawniony jednocześnie otrzymuje świadczenie z funduszu alimentacyjnego i z egzekucji komorniczej, co ma miejsce w niniejszej sprawie (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 9 listopada 2012 r. sygn. akt I OSK 631/12, LEX nr 1291397, wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu z dnia 12 lutego 2015r. sygn. akt IV SA/Wr 554/14, LEX nr 1683074). Tym samym, zdaniem Kolegium, zasadnie organ I instancji uznał świadczenie z tytułu świadczeń alimentacyjnych wypłacone przez komornika skarżącemu w kwocie [...] zł za nienależnie pobrane. Bez znaczenia jest przy tym, że powyższa wypłata wynikała z błędu popełnionego przez Komornika, bowiem ustawodawca definiując pojęcie nienależnie pobranego świadczenia nie uzależnił go od czyjejkolwiek winy, a od obiektywnego faktu jednoczesności pobrania świadczeń zarówno z funduszu, jak i od wierzyciela. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w W. przyjęło zatem, że odwołalnie jest bezzasadne i utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję. M.P. wniósł skargę na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w W. z dnia [...] października 2015r. Nr [...] utrzymującą w mocy decyzje Prezydenta W. z dnia [...] września 2015r. Nr [...] orzekającej o uznaniu świadczenia z funduszu alimentacyjnego przyznanego na rzecz W.P. w okresie od 1 października 2014r. do dnia 31 października 2014r. w wysokości [...] zł za nienależnie pobrane. Skarżący podtrzymał argumenty zawarte we wcześniejszym odwołaniu. Wskazywał, że w sprawie wystąpił błąd Komornika i on nie powinien ponosić za to odpowiedzialności. Wskazywał, też na brak po swojej stronie wiedzy i świadomości, że świadczenie otrzymana poprzez egzekucje komorniczą było w jego sytuacji prawnej świadczeniem nienależnym. Podkreślał, że składając wniosek na rok 2015/2016 poinformował o przesłaniu przez Komornika przekazem pocztowym kwoty [...] zł. Pouczony był, ze nie może przyjmować pieniędzy, od byłej żony, nie miał świadomości, że dotyczy to też ww. przekazu. Skarżący zaznaczył, że jest osobą chorą, na rencie, wychowującą samotnie dziecko i nie zna wszystkich przepisów, które dotyczą jego sytuacji. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie podtrzymując stanowisko wyrażone w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem. Oznacza to, że w zakresie dokonywanej kontroli Sąd bada, czy organ administracji orzekając w sprawie nie naruszył prawa w stopniu mogącym mieć wpływ na wynik sprawy. Należy dodać, że zgodnie z treścią art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2012 r. poz. 270 ze zm.) Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Podstawę materialnoprawną podjętych w niniejszej sprawie decyzji stanowiły przepisy ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentacji (Dz. U. z 2015r., poz. 859, dalej: upouda). Zgodnie z art. 23 ust. 1 upouda osoba, która pobrała nienależnie świadczenia, jest obowiązana do ich zwrotu wraz z ustawowymi odsetkami. W art. 2 pkt 7 upouda ustawodawca zdefiniował pojęcie "nienależnie pobranych świadczeń". W myśl tegoż przepisu nienależnie pobranym świadczeniem są świadczenia z funduszu alimentacyjnego: a) wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie albo wstrzymanie wypłaty świadczenia w całości lub w części, b) przyznane lub wypłacone w przypadku świadomego wprowadzenia w błąd przez osobę pobierającą te świadczenia, c) wypłacone bez podstawy prawnej lub z rażącym naruszeniem prawa, jeżeli stwierdzono nieważność decyzji przyznającej świadczenie albo w wyniku wznowienia postępowania uchylono decyzję przyznającą świadczenie i odmówiono prawa do świadczenia, d) wypłacone, w przypadku gdy osoba uprawniona w okresie ich pobierania otrzymała, niezgodnie z kolejnością określoną w art. 28, zaległe lub bieżące alimenty, do wysokości otrzymanych w tym okresie alimentów, e) (uchylona) f) wypłacone osobie innej niż osoba, która została wskazana w decyzji przyznającej świadczenia z funduszu alimentacyjnego, z przyczyn niezależnych od organu, który wydał tę decyzję. Regulacje art. 2 pkt 7 upouda mają szczególny walor, gdyż pomimo zamieszczenia ich pośród definicji legalnych, w istocie stanowią immanentną część unormowań z zakresu postępowania w sprawach zwrotu świadczeń nienależnie pobranych. Należy przy tym podkreślić, że podstawą zwrotu jest nie tylko samo "nieprzysługiwanie" przyznanego i wypłaconego omyłkowo świadczenia, ale na organ nałożono, przynajmniej co do zasady, obowiązek wykazania, że do nieuprawnionej wypłaty doszło wskutek naruszeń prawa, jakich świadomie dopuściła się osoba pobierająca świadczenia. Wymieniona m.in. art. 2 pkt 7 lit. a upouda podstawa zwrotu wymaga, aby w postępowaniu tym organ wykazał winę adresata decyzji o przyznaniu świadczenia. O tym, czy świadczenie zostało pobrane nienależnie decyduje ustalenie, czy została spełniona jedna z przesłanek wymienionych w art. 2 pkt 7 upouda, a ponadto stwierdzenie w oparciu o zgromadzony w sprawie materiał dowodowy, że w tym pobraniu świadczeń jako nienależnego brała udział wola strony (która z naruszeniem prawa przemilczała fakty, jakich skutki prawne były jej znane). Rozpoznające sprawę organy dokonały więc wadliwej wykładni przepisów ustawy. Racjonalny ustawodawca na gruncie ustawy posłużył się pojęciem "nienależnie pobranego świadczenia", a nie "świadczenia nienależnego". W orzecznictwie NSA zwraca się uwagę na błędne utożsamianie pojęcia "nienależnie pobranego świadczenia", z pojęciem "nienależnego świadczenia". Jakkolwiek, natomiast "nienależne świadczenie" jest pojęciem obiektywnym, występującym wówczas, gdy świadczenie zostaje wypłacone bez podstawy prawnej lub gdy podstawa taka odpadła, to "świadczeniem nienależnie pobranym" jest świadczenie pobrane przez osobę, której można przypisać określone cechy dotyczące stanu świadomości (woli) lub określone działania (zaniechania). W konsekwencji przyjmuje się, że obowiązek zwrotu obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc, że mu się ono nie należy (por. wyrok NSA z 14 grudnia 2009 r., sygn. I OSK 826/09, wyrok WSA z 26 stycznia 2010 r., sygn. IV SA/Gl 398/09). Organy orzekające dopuściły się zatem naruszenia przepisów art. 23 ust. 1 w zw. z art. 2 pkt 7 lit. a, art. 2 pkt 2 oraz art. 19 ust. 1 upouda. Przyjęły, iż wystarczające dla ustalenia, że wystąpiło nienależnie pobrane świadczenie jest stwierdzenia, że skarżący pobrał jako świadczenie alimentacyjne kwotę [...] zł przesłane przekazem przez Komornika. Organy nie ustaliły, czy skarżący został należycie pouczony (w sposób zrozumiały dla osoby nie dysponującej wiedzą prawniczą), że skuteczna egzekucja należności z tytułu zobowiązań alimentacyjnych i przekazanie przez Komornika kwoty z tego tytułu na jego rzecz stanowi okoliczność, o której powinien niezwłocznie powiadomić organ. Należy wskazać, że w decyzji z dnia [...] października 2014r. nr [...], przyznającej świadczenie alimentacyjne organ I instancji nie zawarł wyczerpującego pouczenia odnoszącego się do tej kwestii. Ograniczył się jedynie do ogólnego pouczenia, iż osoba która pobrała nienależne świadczenie zobowiązana jest do jego zwrotu w przypadku gdy otrzymała niezgodnie z kolejnością określoną w art. 28 zaległe lub bieżące alimenty Z pouczenia tego nie wynika, że skuteczności egzekucji należności z tytułu zaległych i bieżących zobowiązań alimentacyjnych jest podstawą do uchylenia lub zmiany decyzji przyznającej świadczenie pieniężne z funduszu alimentacyjnego (art. 24 ust. 1 upouda). Organ nie pouczył skarżącego, że o skutecznej egzekucji i przekazaniu z tego tytułu kwot przez Komornika należy bezzwłocznie go powiadomić. W ocenie Sądu pomimo, że w niniejszej sprawie faktycznie doszło - jak wynika ze zgromadzonego materiału dowodowego - do skutecznej egzekucji należności z tytułu zobowiązań alimentacyjnych, to organy nie wykazały, że skarżący pobrał świadczenie za okres od 1 października 2014r. do 31 października 2014 r. w sposób nienależny. Podkreślenia wymaga, że od nienależnie pobranego świadczenia, przy którym istotną przesłanką jest zawinienie świadczeniobiorcy, należy odróżnić nienależne wypłacenie świadczenia, które polega na wypłaceniu świadczenia osobie, której świadczenie to obiektywnie - z uwagi na brak lub utratę jednej z konstytutywnych przesłanek uzyskania świadczenia - nie należało się. Samo bowiem "nienależne świadczenie" jest pojęciem obiektywnym, występującym wówczas, gdy świadczenie zostaje wypłacone bez podstawy prawnej lub gdy podstawa taka odpadła, zaś "świadczeniem nienależnie pobranym" jest świadczenie pobrane przez osobę, której można przypisać określone cechy dotyczące stanu świadomości (woli) lub określone działania (zaniechania). W konsekwencji przyjmuje się, że obowiązek zwrotu obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc, że mu się ono nie należy (por. wyrok WSA w Poznaniu z dnia 22 października 2010 r., II SA/Po 478/10, Lex nr 754434). Mając na względzie powyższe Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami i administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 z późn. zm.) uchylił zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję organu I instancji. Ponownie rozpoznając sprawę organy orzekające uwzględnią dokonaną przez Sąd ocenę prawną niniejszej sprawy.