I SA/Wa 2241/18

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Anna Wesołowska Sędziowie WSA Dariusz Pirogowicz (spr.) WSA Przemysław Żmich Protokolant specjalista Aleksandra Borkowska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 21 marca 2019 r. sprawy ze skargi A. B. i A. B. na decyzję Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia [...] września 2018 r. nr [...] w przedmiocie odmowy w części potwierdzenia prawa do rekompensaty oddala skargę. Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji decyzją z [...] września 2018 r. nr [...] utrzymał w mocy decyzję Wojewody [...] z [...] czerwca 2018 r. nr [...] o odmowie potwierdzenia A.B. i A.B. prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej przez J.W. Zaskarżona decyzja została wydana w następującym stanie sprawy. Wnioskami z [...] grudnia 1990 r. A.B. i A.B. wystąpili do Urzędu Rejonowego w [...] o potwierdzenie prawa do rekompensaty za nieruchomości pozostawione przez ich poprzednika prawnego – M.W. poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej. Tego samego dnia wniosek złożyła M. B. domagając się rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości, której obok niej właścicielami byli także M.W. oraz T.W. Do wejścia w życie ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. – o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (Dz.U. z 2017 r. poz. 2097), przywoływanej dalej jako: "ustawa zabużańska" wnioski te nie zostały rozpoznane. W konsekwencji czego przekazane zostały postanowieniem z [...] grudnia 2008 r. do rozpoznania według właściwości Wojewodzie [...]. [...] grudnia 2008 r. do Wojewody tego złożony został kolejny wniosek A. B. i A. B. o potwierdzenie prawa do rekompensaty za pozostawione poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej nieruchomości przez ich poprzedników, tj. M.W., T.W., M.B. i J.W. Wniosek ów obejmował nieruchomości wchodzące w skład majątków: J., K., W. (wszystkie położone w dawnym woj. [...]), [...] (woj. [...]), [...] (pow. [...]) a także nieruchomość w [...] przy ul. [...]. Pismem z 16 lutego 2017 r. pełnomocnik wyżej wymienionych zwrócił się o odrębne procedowanie sprawa w odniesieniu do poszczególnych nieruchomości. W toku postępowania ustalone zostało, że J. W. była właścicielką folwarku M. z majątku [...], a także współwłaścicielką nieruchomości w majątku [...] oraz w [...] przy ul.[...]. Zmarła ona [...] grudnia 1946 r. w [...] . Spadek po niej nabyli zaś M. W. i M. B. (post. SR w [...] z [...] 08.2015 r. [...]). Po nich zaś dziedziczyli A.B. i A.B. (post. SR dla [...] z [...] 04.1996 [...] , post. SR dla [...] z [...] 03.2007 r. [...]). Wobec takich ustaleń okoliczności faktycznych, Wojewoda [...] decyzją z [...] czerwca 2018 r., utrzymaną w mocy decyzją Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z [...] września 2018 r., działając na podstawie art. 5 ust. 3 pkt 2 oraz art. 7 ust. 2 ustawy zabużańskiej, odmówił potwierdzenia A. B. i A. B. prawa do rekompensaty w części w jakiej obejmować miała ona nieruchomości pozostawione poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej przez J. W. Podstawą odmowy w tej części potwierdzenia prawa do rekompensaty było ustalenie, że właścicielka nieruchomości (jako że zmarła w 1946 r. w [...] gdzie do śmierci zamieszkiwała) nie opuściła byłego terytorium RP w związku z wojną rozpoczęta w 1939 r. i w konsekwencji nie przemieściła się na obecne terytorium państwa polskiego. Nie spełnia zatem jednej z podstawowych przesłanek art. 2 ust. 1 w zw. z art. 1 ustawy zabużańskiej. Na decyzję Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji A.B.i A. B. wnieśli skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, zarzucając jej naruszenie: art. 1 ust. 2, art. 3 ust. 2 i art.7 ust. 2 ustawy zabużańskiej poprzez ich niewłaściwe zastosowanie i przyjęcie, że skoro J.W. z domu W. nie opuściła byłego terytorium RP w związku z wojną, to nie zostały spełnione przesłanki potwierdzenia wnioskodawcom prawa do rekompensaty, podczas gdy: - obiektywna niemożliwość opuszczenia byłego terytorium RP, w wyniku siły wyższej, przy istniejącym zamiarze i woli jego opuszczenia nie może być przeszkodą do potwierdzenia prawa do rekompensaty w rozumieniu art. 7 ust. 1 w zw. z art. 1 ust. 2 powołanej ustawy; - art. 1 ust. 2 ustawy zabużańskiej, stanowiący o "byciu zmuszonym" do opuszczenia byłego terytorium RP, musi być wykładany z uwzględnieniem wykładni celowościowej i słusznościowej w świetle intencji ustawodawcy; -zgodnie z orzecznictwem sądowoadministracyjnym nieopuszczenie nieruchomości przez właściciela nie stanowi przesłanki do odmowy potwierdzenia prawa do rekompensaty, jeżeli spadkobiercy takiego właściciela opuścili byłe terytorium RP i utracili możliwość nabycia pozostawionej nieruchomości. Na potwierdzenie tej ostatniej tezy w motywach skargi odwoływali się oni m.in. do poglądu wyrażonego w wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 23 października 2014 r. I SA/Wa 1748/14. W obszernych motywach skargi, uzupełnionych pismem procesowym z 13 lutego 2019 r, skarżący wywodzili, że o ile art. 1 ust. 2 ustawy zabużańskiej wyraźnie stanowi o konieczności opuszczenia byłego terytorium RP, o tyle Wojewoda i Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji nie rozstrzygnął problemu prawnego, który legł u podstaw wydanego rozstrzygnięcia - tj. czy obiektywna niemożliwość opuszczenia byłego terytorium RP, z uwagi na silę wyższą, może stanowić podstawę do odmowy potwierdzenia prawa do rekompensaty. Taka zaś, niezależna od byłej właścicielki przyczyna, uniemożliwiająca opuszczenie [...] zaistniała w sprawie. Mimo bowiem woli ich opuszczenia, nie mogła tego uczynić z uwagi poważny uraz (złamanie nogi) jakiego doznała w 1941 r. skazywali nadto, odwołując się m.in. do fragmentów uzasadnienia wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 23 października 2012 r. w sprawie SK 11/12, że w aktualnej ustawie (w odróżnieniu od uprzednich regulacji) nie zawarto wymogu przemieszczenia się na obecne terytorium Polski. Niezależnie od powyższego wywodzili, że prawo do rekompensaty za nieruchomości będące pierwotnie własnością J.W. przysługuje im nie tylko jako jej dalszym spadkobiercom, ale jako następcom prawnym M.i M.W., których prawo do rekompensaty byłoby w tym układzie prawem pierwotnym (art. 2 ustaw zabużańskiej), związanym z utratą możliwości nabycia odziedziczonej po J.W. nieruchomości. W związku z czym wnosili o uchylenie w całości zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji Wojewody [...]. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie podtrzymując w całości argumentacje przedstawiona w uzasadnieniu kwestionowanej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: skarga jest niezasadna. Materialnoprawną podstawą zaskarżonej decyzji stanowiły przepisy ustawy z dnia [...] lipca 2005 r. - o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (Dz.U. z 2017 r. poz. 2097), przywoływanej dalej jako "ustawa zabużańska". W świetle przepisów tej ustawy, prawo do rekompensaty za nieruchomości pozostawione na dawnych [...] Rzeczypospolitej Polskiej przysługuje właścicielowi pozostawionych nieruchomości, jeżeli spełnia on łącznie następujące wymogi: był w dniu 1 września 1939 r. obywatelem polskim i miał miejsce zamieszkania na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej w rozumieniu wymienionych przez ustawodawcę enumeratywnie przedwojennych przepisów oraz opuścił je z przyczyn, o których mowa w art. 1 (w wyniku wypędzenia z tego terytorium lub jego opuszczenia w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r. dokonanego na podstawie wymienionych w ustawie tzw. układów republikańskich; w związku z regulacja granicy wschodniej, na podstawie umowy granicznej pomiędzy Rzeczypospolitą Polską a ZSRR z 15 lutego 1951 r.; a także na skutek innych okoliczności związanych z wojną), lub z tych przyczyn nie mógł na nie powrócić; posiada obywatelstwo polskie (art. 2). W przypadku jego śmierci prawo to, w myśl art. 3 ust. 2 ustawy, przysługuje wszystkim spadkobiercom albo niektórym z nich, wskazanym przez pozostałych spadkobierców, jeżeli spełniają wymóg określony w art. 2 pkt 2 (posiadają obywatelstwo polskie). Przepisy ustawy nie wymagają by w samej dacie opuszczenia nieruchomości położonych na dawnych kresach, opuszczający je byli ich właścicielami - o czym szerzej wypowiedział się Naczelny Sąd Administracyjny w przywołanej w skardze uchwale z dnia 16 grudnia 2013 r. I OPS 11/13 (ONSAiWSA 2014/6/90). Niemniej nie powinno budzić wątpliwości, że prawo do rekompensaty wiązać należy z faktem opuszczenia dawnych terytoriów Rzeczypospolitej Polskiej, a przez to pozostawienia zlokalizowanych tam nieruchomości, w okolicznościach pozostający w związku z wojną. Prawo to nie jest bowiem i nigdy nie było świadczeniem odszkodowawczym za straty w majątku obywateli polskich mieszkających na dawnych [...] związane z działaniami wojennymi (w tym obywateli, którzy na [...] pozostali), ale świadczeniem ex gratia przyznawanym tym, którzy w związku z wojną i ukształtowanym po jej zakończeniu porządkiem geopolitycznym zmuszeni byli do przemieszczenia się na terytorium państwa polskiego i pozostawienia w związku z tym na opuszczonych ternach należącego do nich mienia nieruchomego. Aczkolwiek pewien substrat odszkodowania w sobie świadczenie to zawiera. Przy czym, co należy podkreślić, nie chodzi tu o samą wolę opuszczenia dawnych [...] – jak uważają skarżący - ale realne przeniesienie swego centrum życiowego poza te tereny (mogące się odbywać zarówno w ramach formalnej procedury repatriacyjnej, jak też w każdy inny sposób), tudzież braku możności na nie powrotu. Powyższe wynika wprost z art. 2 pkt 1 ustawy zabużańskiej kreującego materialnoprawne podstawy uzyskania prawa, obejmujące: pozostawienie poza granicami nieruchomości stanowiącej własność uprawnionego oraz opuszczenie przezeń byłego terytorium RP z przyczyn, o których mowa w art. 1, lub braku możliwości powrotu z tych przyczyn. Na konieczność łącznego spełnienia tych warunków, jako podstawy uzyskania prawa do rekompensaty wskazuje się także konsekwentnie w orzecznictwie sądów administracyjnych. Tytułem przykładu można tu przywołać stanowisko wyrażone w uzasadnienie do uchwały składu 7 sędziów NSA z 9 października 2017 r. I OPS 3/17 (ONSAiWSA 2018/1/2). Wbrew sugestiom wyrażanym przez skarżących, wymogu opuszczenia byłego terytorium, nie zakwestionował także Trybunał Konstytucyjny w wyroku z 12 października 2012 r. SK 11/12. Cytowany przez nich fragment uzasadnienia tego orzeczenia, gdzie podniesiono, że wymóg domicylu ustanowiony w art. 2 pkt 1 ustawy zabużańskiej (w jej pierwotnym brzmieniu) "miał operacjonalizować założenie ustawodawcy, że rekompensaty mają uzyskać wyłącznie osoby, które w wyniku zmiany granic przesiedliły się na obecne terytorium Polski (a nie wszyscy byli właściciele nieruchomości zabużańskich, w tym na przykład osoby, które z kresów wschodnich wyjechały do innych państw i tam mieszkają)", które to założenie "w świetle obecnej ustawy (...) nie jest aktualne", w żaden sposób bowiem nie podważa, że do pozostawienia nieruchomości, będącego wynikiem opuszczenia byłego terytorium RP (względem braku możliwości na to terytorium powrotu), musiało dojść. Straciło jedynie (wedle Trybunału) na znaczeniu to, gdzie po ich opuszczeniu były właściciel zamieszkał. W stanie faktycznym rozpoznawanej sprawy okoliczność ta jednak nie ma istotnego znaczenia, gdyż poza sporem jest, że J. W. - będąca właścicielką oraz współwłaścicielką położonych na Kresach nieruchomości, za pozostawienie których oczekiwano ustalenia prawa do rekompensaty - do swojej śmierci w 1946 r. zamieszkiwała w miejscu lokalizacji jednej z nich, tj. [...]. W tej sytuacji nie sposób przyjąć, że nieruchomości te opuściła. Nie spełnia zatem jednego koniecznych warunków uzyskania rekompensaty, wyrażonego w art. 2 pkt 1 ustawy zabużańskiej. W konsekwencji czego prawa do rekompensaty za "pozostawione przez nią" nieruchomości nie mogli również nabyć jej spadkobiercy. Ich uprawnienia są wszak pochodnymi uprawnień byłego właściciela pozostawionych nieruchomości (art. 3 ust. 2 ustawy zabużańskiej). Trafnie zatem Wojewoda [...] decyzją z [...] września 2018 r., determinowaną dyspozycją normy prawnej z art. 7 ust. 2 ustawy zabużańskiej, odmówił potwierdzenia skarżącym ww. prawa, a Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji utrzymał to rozstrzygnięcie w mocy. Stąd formułowane w skardze zarzuty naruszenia przez organy art. 1 ust. 2, art. 3 ust. 2 i art. 7 ust. 2 tej ustawy uznać należy za chybione. Kwestia natomiast przysługiwania prawa do rekompensaty M.W. i M. W., jako osobom, o których mowa w art. 2 ustawy (a przez to skarżącym jako ich spadkobiercom), obejmującego także nieruchomości pierwotnie należące do J.W., dla oceny legalności zaskarżonej decyzji, nie ma istotnego znaczenia. Ta bowiem była decyzję częściową w rozumieniu art. 104 § 2 k.p.a., w której rozstrzygano wyłącznie o części żądania uprawnionych, w zakresie w jakim odnosiło się ono do ustalenia prawa do rekompensaty za nieruchomości pozostawione przez J. W. O rekompensacie za mienie nieruchome pozostawione przez innych członków rodziny skarżących, wymienionych we wniosku inicjującym postępowanie (doprecyzowanym pod względem podmiotowym, kolejnym wnioskiem z [...] grudnia 2008 r.), organ wojewódzki - jak wynika z akt sprawy - orzekał będzie odrębną decyzją i to wówczas zagadnienie ewentualnego objęcie rekompensatą także nieruchomości (udziałów w prawie własności), których osoby te nie mogły objąć na skutek powojennych zmian granic, a odziedziczonych po J. W., stanie się aktualna i będzie mogła być rozważana. Mając powyższe na względzie Sąd, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2018 r. poz. 1302 ze zm.), orzekł jak w sentencji wyroku.