I SA/Wa 23/24

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący: sędzia WSA Monika Sawa sędzia WSA Marta Kołtun-Kulik (spr.) asesor WSA Kamil Kowalewski po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 24 maja 2024 r. sprawy ze skargi K. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Warszawie z dnia 22 listopada 2023 r. nr KOC/6252/Sr/23 w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę. Zaskarżoną decyzją z 22 listopada 2023 r., nr KOC/6252/Sr/23 Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Warszawie (dalej: "Kolegium", "organ odwoławczy") – na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. – po rozpatrzeniu odwołania K.K. (dalej: "skarżąca") od decyzji Prezydenta m. st. Warszawy (dalej: "organ I instancji", "Prezydent") z 25 września 2023 r., nr 2695/SP/2023 w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego, utrzymało w mocy decyzję organu I instancji. Decyzja Kolegium została wydana w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy. Wnioskiem z 22 czerwca 2023 r. skarżąca wystąpiła do Ośrodka Pomocy Społecznej [...] o przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku ze sprawowaniem opieki nad niepełnosprawną córką. Do wniosku załączyła orzeczenie o stopniu niepełnosprawności z 15 czerwca 2023 r., nr [...], na podstawie którego zaliczono jej córkę – [...], ur. [...] października 2011 r., do osób niepełnosprawnych. W orzeczeniu wskazano, że niepełnosprawność istnieje od 29 marca 2023 r. Orzeczenie wydano do 1 czerwca 2025 r. Skarżąca dołączyła również oświadczenie o rezygnacji z podjęcia nowej pracy z uwagi na chorobę córki wskazując, że córka choruje na cukrzycę typu 1 i wymaga stałej opieki. W oświadczeniu z 23 czerwca 2023 r. skarżąca podała, że była zatrudniona w firmie [...] S.A. Ze złożonego świadectwa pracy z 7 listopada 2019 r. wynika, że zatrudniona była jako regionalny kierownik sprzedaży sklepów własnych w okresie od 18 lutego 2019 r. do 31 października 2019 r., zaś rozwiązanie umowy o pracę nastąpiło przez pracodawcę na podstawie ustawy o szczególnych zasadach rozwiązywania z pracownikami stosunków pracy. W dniu 22 sierpnia 2023 r. pracownik socjalny Ośrodka Pomocy Społecznej [...] przeprowadził wywiad środowiskowy, z którego wynika, że córka skarżącej leczy się od momentu diagnozy, tj. od 29 marca 2023 r. Używa pompy insulinowej, wymaga specjalnej diety oraz stałego monitoringu glikemii. Skarżąca towarzyszy córce przy zaleconych przez lekarza zajęciach dodatkowych. Od września córka pójdzie do szkoły, a skarżąca będzie ją tam zawozić i stamtąd odbierać. W ciągu dnia skarżąca będzie przygotowywać córce zbilansowane posiłki i dowozić do szkoły. Skarżąca mieszka wraz z córką i mężem, który jest aktywny zawodowo, praca jego wiąże się z wyjazdami służbowymi. Organ I instancji decyzją z 25 września 2023 r., nr 2695/SP/2023 - działając na podstawie przepisów ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz. U. z 2023 r., poz. 390 z późn. zm.) - odmówił skarżącej przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. W uzasadnieniu wskazał, że opieka nad niepełnosprawną córką powinna być stała lub długotrwała, natomiast skarżąca zawozi i odbiera córkę ze szkoły oraz z dodatkowych zajęć, przygotowuje zbilansowane posiłki dla córki, które zawozi do szkoły oraz nadzoruje przy ich spożywaniu. Zdaniem organu I instancji czynności te wykonywane są podczas każdorazowej opieki nad dzieckiem, a więc nie są czynnościami opiekuńczymi, które z kolei wynikają z zakresu niepełnosprawności danej osoby i nie wiążą się z zapewnieniem codziennego funkcjonowania. Dalej organ I instancji stwierdził, że świadczenie pielęgnacyjne nie jest przyznawane za samą opiekę nad osobą niepełnosprawną, gdyż ta wynika z prawnego obowiązku opieki względem dziecka lecz za faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania tej opieki lub za rezygnację z zatrudnienia w celu jej sprawowania. Prezydent wskazał, że związek między rezygnacją z zatrudnienia, a sprawowaną opieką musi być bezpośredni i ścisły. Natomiast w przedmiotowej sprawie okres niepodejmowania pracy przez skarżącą po dniu 31 października 2019 r. nie wskazuje bezpośrednio na rezygnację z zatrudnienia spowodowaną potrzebą opieki nad córką, gdyż niepełnosprawność córki została ustalona od 29 marca 2023 r. Świadczenie nie może być traktowane jako zastępcze źródło dochodu. W związku z powyższym organ I instancji stwierdził, że skarżąca nie spełnia wymagań do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. W wyniku odwołania skarżącej Kolegium, powołaną na wstępie decyzją z 22 listopada 2023 r., utrzymało w mocy decyzję organu I instancji. Organ odwoławczy wskazał, że z analizy akt sprawy nie wynika, iż skarżąca zrezygnowała z zatrudnienia w związku ze sprawowaniem opieki nad niepełnosprawną córką. Ostatnie zatrudnienie skarżącej miało miejsce ponad trzy lata temu przed zdiagnozowaniem i rozpoczęciem leczenia córki. Skarżąca będąc zdolną do pracy przez ten okres czasu nie pracowała, a ostatnie zatrudnienie ustało z woli pracodawcy a nie skarżącej i nie ma związku z diagnozą postawioną córce 29 marca 2023 r. Kolegium opisało ustalenia wywiadu środowiskowego i stwierdziło, że nie kwestionuje faktu opieki nad dzieckiem stosownie do rodzaju choroby jak i tego, że skarżąca okazuje troskę córce i pozostaje do jej dyspozycji. Jednakże z oświadczeń skarżącej oraz pozostałych dowodów w sprawie nie wynika, aby zamiarem skarżącej było podjęcie zatrudnienia, a zamiar ten został udaremniony zdiagnozowaniem cukrzycy u jej córki. Skarżąca, wniosła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie skargę na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Warszawie z 22 listopada 2023 r., domagając się jej uchylenia. W uzasadnieniu skargi skarżąca przedstawiła stanowisko na poparcie podniesionych zarzutów. Przede wszystkim wskazała, że po likwidacji stanowiska pracy w listopadzie 2019 r. niezwłocznie zrejestrowała się w Powiatowym Urzędzie Pracy w [...] jako bezrobotna. Aktywnie poszukiwała pracy, z pracownikiem PUP prowadziła rozmowy na temat możliwości pozyskania środków na stworzenie miejsca pracy. Posiada również konto na portalu pracuj.pl, gdzie wyszukiwała i aplikowała na stanowiska zgodne z jej wykształceniem oraz dotychczasową ścieżką kariery, ma udokumentowane wysłanie 329 aplikacji w okresie od utraty pracy do ujawnienia choroby córki. Poszukiwania nowego miejsca zatrudnienia prowadziła również innymi kanałami. Skarżąca podniosła, że od 20 marca 2020 r. ogłoszono w Polsce epidemię Covid-19, który to stan trwał do 1 lipca 2023 r. Okres ten bardzo mocno ograniczył możliwości znalezienia zatrudnienia. Pracy poszukiwała bez przerwy do dnia diagnozy córki. O podejmowanych działaniach w związku z poszukiwaniami pracy wspominała pracownikowi socjalnemu, który przeprowadzał wywiad w dniu 21 sierpnia 2023 r. Skarżąca opisała chorobę córki i stwierdziła, że przygotowywanie odpowiednich posiłków, ich ważenie, dobór, przeliczanie dawek insuliny angażują ją i wypalają. Ma także inne obowiązki, odbywa wizyty lekarskie, dokształcania się w temacie choroby córki, monitoruje dziecko i chorobę podczas pobytu w szkole, jest w permanentnym stresie. Skarżąca powołała się na przepisy Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, wnosząc o pozytywne rozpoznanie sprawy. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując argumentację zaprezentowaną w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje. Sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem. Oznacza to, że w zakresie dokonywanej kontroli Sąd bada, czy organ administracji, orzekając w sprawie nie naruszył prawa w stopniu mogącym mieć wpływ na wynik sprawy. Zgodnie zaś z art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r. poz. 1634 z późn. zm., dalej: "p.p.s.a.") sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57 a. Biorąc pod uwagę powyższe kryteria kontroli, w ocenie Sądu, skarga jest niezasadna. W rozpoznawanej sprawie przedmiotem kontroli Sądu jest decyzja Samorządowego Kolegium z 22 listopada 2023 r. utrzymująca w mocy decyzję Prezydenta m. st. Warszawy z 25 września 2023 r. o odmowie przyznania K.K. świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawną córką. Materialnoprawną podstawą zaskarżonej decyzji stanowią przepisy ustawy z dnia 29 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (dalej: "u.ś.r."). Zgodnie z art. 17 ust. 1 świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. W ocenie Sądu prawidłowe jest stanowisko organów w odniesieniu do przesłanki uniemożliwiającej przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z powodu braku związku przyczynowego pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia lub jego niepodejmowaniem (albo innej pracy zarobkowej) a sprawowaniem opieki. I tak w sprawie bezsporne jest, że córka skarżącej - [...], orzeczeniem z 15 czerwca 2023 r. wydanym przez Miejski Zespół do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w [...] została zaliczona do osób niepełnosprawnych do dnia 1 czerwca 2025 r. W orzeczeniu wskazano, że niepełnosprawność istnieje od 29 marca 2023 r. W świetle tego orzeczenia córka wymaga stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Przesłanką ustalenia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego jest faktyczna rezygnacja lub niepodejmowanie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, będąca w związku przyczynowym z koniecznością sprawowania opieki nad chorym członkiem rodziny. Istotą świadczenia pielęgnacyjnego jest bowiem zapewnienie odpowiednich świadczeń dla członków rodzin osób niepełnosprawnych, którzy poświęcając się dla najbliższych rezygnują z zatrudnienia, aby stale się nimi opiekować. Z art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. jednoznacznie wynika, że nie każda rezygnacja lub niepodejmowanie zatrudnienia jest podstawą do przyznania świadczenia, ale tylko taka, której celem jest sprawowanie opieki. W związku z powyższym musi istnieć wyraźny i bezpośredni związek między rezygnacją bądź niepodejmowaniem zatrudnienia, a sprawowaniem opieki nad osobą wskazaną w ustawie (np. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z 12 maja 2022 r., sygn. akt II SA/Po 917/21, https://orzeczenia.nsa.gov.pl). Jak wskazuje się w orzecznictwie sądów administracyjnych, art. 17 ust. 1 u.ś.r. należy stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 17 października 2020 r. sygn. akt I OSK 1148/20, LEX nr 3088207). Ustawodawca wymaga, aby brak podejmowania zatrudnienia lub rezygnacja z zatrudnienia przez osoby wymienione w art. 17 ust. 1 i ust. 1a u.ś.r. pozostawał w bezpośrednim związku przyczynowo-skutkowym z koniecznością sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną. Aby spełnione były przesłanki określone w art. 17 ust. 1 u.ś.r. opiekun musi pozostawać do dyspozycji podopiecznego – udzielając pomocy oraz wykazując ciągłą gotowość jej niesienia, opieka taka musi w sposób oczywisty stanowić przeszkodę do wykonywania pracy zawodowej. Dla oceny spełnienia przesłanek przyznania świadczenia pielęgnacyjnego konieczne jest ustalenie wymiaru opieki, jakiej wymaga osoba niepełnosprawna, w celu zaspokojenia jej potrzeb w aspekcie braku możliwości podjęcia aktywności zawodowej przez jej opiekuna, wynikającej z konieczności sprawowania tej opieki. Opieka uprawniająca do świadczenia pielęgnacyjnego, jest bowiem takim rodzajem opieki, którego skutkiem jest brak możliwości pogodzenia jej wykonywania i jednoczesnego wykonywania czynności zarobkowych. Innymi słowy, to konieczność sprawowania określonej formy opieki stanowi przyczynę rezygnacji z zatrudnienia albo jego niepodejmowania. Zatem, związek między rezygnacją z zatrudnienia (albo jego niepodejmowaniem), a sprawowaną opieką musi być bezpośredni i ścisły (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 12 lutego 2020 r., sygn. akt I OSK 516/19, LEX nr 3047011). W każdej sprawie organ musi zatem dokonać dogłębnej oceny, czy w okolicznościach konkretnej sprawy istotnie osoba sprawująca opiekę nie ma możliwości podjęcia zatrudnienia lub zmuszona jest zrezygnować z zatrudnienia (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 13 maja 2015 r., sygn. akt I OSK 2820/13, LEX nr 1773689). Ze stanu faktycznego sprawy wynika, że skarżąca ma 45 lat, posiada świadectwo pracy z 7 listopada 2019 r., z którego wynika, że była zatrudniona w firmie [...] S.A. na stanowisku "regionalny kierownik sprzedaży sklepów własnych", w okresie od 18 lutego 2019 r. do 31 października 2019 r. Rozwiązanie umowy o pracę nastąpiło przez pracodawcę na podstawie ustawy o szczególnych zasadach rozwiązywania z pracownikami stosunków pracy. Powyższe wskazuje, że skarżąca była aktywna zawodowo do 31 października 2019 r. zaś rezygnacja z zatrudnienia nie nastąpiła w związku z niepełnosprawnością córki, która istnieje od 29 marca 2023 r. Słusznie organy podniosły, że skarżąca nie wykonywała czynności zarobkowych przez okres ponad trzech lat przed stwierdzeniem niepełnosprawności córki. Ponadto, zdaniem Sądu, nie jest wystarczające do przyjęcia bezpośredniego związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy koniecznością sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, a niepodejmowaniem zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, jedynie samo oświadczenie skarżącej, że była zdolna do podjęcia pracy i podjęłaby ją gdyby taką znalazła oraz gdyby nie stan zdrowia córki, w sytuacji gdy skarżąca od dłuższego czasu (ponad trzy lata) nie była aktywna zawodowo i to w okresie gdy córka nie była niepełnosprawna. W świetle powyższego Sąd uznał, że rezygnacja z zatrudnienia przez skarżącą oraz niepodejmowanie przez nią pracy zarobkowej nie było i nie jest spowodowane koniecznością opieki nad córką. Kolejnym elementem podlegającym ocenie na gruncie art. 17 ust. 1 u.ś.r. jest zakres czynności faktycznie realizowanych przez opiekuna w relacji do możliwości wykonywania pracy zarobkowej w rozumieniu art. 3 pkt 22 u.ś.r. Dla ustalenia przesłanki związku przyczynowo-skutkowego w każdym przypadku konieczne jest bowiem wyjaśnienie, czy rodzaj bądź liczba czynności z zakresu faktycznie sprawowanej opieki nad osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym, wykonywanych przez osobę ubiegającą się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego uniemożliwia tej osobie podjęcie i wykonywanie pracy zarobkowej. W realiach rozpoznawanej sprawy zasadnie organy wywiodły, że z materiału dokumentacyjnego wynika, iż opieka, którą sprawuje skarżącą wobec córki sprowadza się do przygotowywania zbilansowanych posiłków, podawania ich, w tym zawożeniu córce w porze obiadowej do szkoły, liczeniu dawek insuliny, załatwianiu spraw związanych z chorobą córki jak umawianie wizyt lekarskich, uczestnictwo w nich, uczestnictwo w obozach i zajęciach córki. Skarżąca mieszka z mężem, który jest aktywny zawodowo, często wyjeżdża na delegacje. W ocenie składu orzekającego, tak zarysowany zespół obowiązków jakich skarżąca podejmuje się względem córki, nie daje podstaw do stwierdzenia, że podjęcie jakiegokolwiek zatrudnienia przez nią jest wykluczone. Wsparcie przy podawaniu leków (insulina), przygotowywaniu posiłków, czy monitoring choroby córki nie wymagają stałej styczności z chorym i permanentnej obecności opiekuna. Tym bardziej, że córka od września uczęszcza do szkoły. Opieka skarżącej, choć niewątpliwie wymagająca regularności, nie jest zatem absorbująca na tyle czasowo, by wykluczyć możliwość podjęcia przez skarżącą zajęć związanych z zarobkowaniem (choćby w ograniczonych ramach czasowych). Powyższe ustalenia wskazują, że zakres opieki świadczonej przez skarżącą wobec córki, nie uniemożliwia jej podjęcia pracy zarobkowej, np. na umowę zlecenie, o dzieło, czy też dorywczej lub w niepełnym wymiarze czasu pracy. Należy zwrócić w tym miejscu uwagę na wiek skarżącej (w czasie aktywności zawodowej) oraz mieszkanie w mieście, co ułatwia zarówno znalezienie pracy, jak i szybsze do niej dotarcie i powrót do domu. Nie bez znaczenia w tej kwestii jest również okoliczność, że w opiece nad córką może też skarżącej pomóc jej mąż, który wprawdzie jest aktywny zawodowo, ale współudział w tej opiece w ograniczonym czasie może być także zagwarantowany z jego strony. Tym samym, zdaniem Sądu, zajęcia zawodowe skarżącej (np. w niepełnym wymiarze czasu pracy lub pracy dorywczej) nie wykluczałyby opieki nad córką. Sąd nie kwestionuje oczywiście stanu zdrowia córki skarżącej i zakresu sprawowanej przez nią opieki. Jednak sama konieczność sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną nie stanowi, w świetle art. 17 ust. 1 u.ś.r., samodzielnej i wystarczającej podstawy do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. System świadczeń rodzinnych został tak skonstruowany, aby rekompensować utratę dochodów z powodu konieczności pielęgnacji członka rodziny, wymuszającej rezygnację lub niepodejmowanie zatrudnienia. Wnioskujący musi zatem sprawować (jak już wyżej Sąd wskazał) stałą opiekę nad osobą niepełnosprawną i być jej niezbędny w tak znacznym wymiarze, że w związku z tym rezygnuje lub nie podejmuje zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, a między obiema tymi okolicznościami zachodzi bezpośredni związek przyczynowy. W niniejszej sprawie zaś taki związek przyczynowy nie zachodzi. Trafnie zatem w tych okolicznościach faktycznych, które skutecznie przez skarżącą nie zostały zakwestionowane, Kolegium wywiodło, że nie została w sprawie spełniona podstawowa przesłanka z art. 17 ust. 1 u.ś.r. warunkująca uzyskanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego odnosząca się do związku przyczynowego pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia (brakiem jego podejmowania) a koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. Inaczej mówiąc podnoszone przez skarżącą okoliczności, jakoby stan zdrowia córki wymusił na niej rezygnację z aktywności zawodowej nie znajduje potwierdzenia w materialne dowodowym. Reasumując zdaniem Sądu, zaskarżona decyzja została oparta na szczegółowej analizie zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, w tym przeprowadzonym wywiadzie środowiskowym i oświadczeniu skarżącej, a który to pozwolił na wyczerpujące ustalenie istotnych okoliczności sprawy, to jest zakresu i rozmiaru sprawowanej przez skarżącą opieki nad córką. Ustalenia poczynione w tym zakresie, znalazły odzwierciedlenie w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji, które w całości odpowiada prawu. Mając na uwadze powyższe Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, działając na podstawie art. 151 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji. Rozpatrzenie sprawy w trybie uproszczonym nastąpiło na podstawie art. 119 pkt 2 p.p.s.a.