I SA/Wa 2369/12

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Joanna Skiba Sędziowie: WSA Dorota Apostolidis WSA Dariusz Pirogowicz (spr.) Protokolant specjalista Joanna Pleszczyńska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 26 czerwca 2013 r. sprawy ze skargi I. P. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w W. z dnia [...] września 2012 r. nr [...] w przedmiocie uznania świadczenia za nienależnie pobrane oddala skargę. Decyzją z [...] września 2012 r. nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...] utrzymało w mocy decyzję Prezydenta [...] z [...] sierpnia 2012 r. nr [...], uznającą uzyskany przez I. P. w okresie od 01.03.2009 r. do 29.02.2012 r. zasiłek pielęgnacyjny w łącznej kwocie [...] złotych za świadczenie nienależnie pobrane oraz zobowiązującą I. P. do jego zwrotu wraz z ustawowymi odsetkami Decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] wydana została przy następujących ustaleniach stanu faktycznego i ocenie prawnej sprawy. Prezydent [...] decyzją z [...] kwietnia 2009 r. nr [...] przyznał I. P., w trybie przepisów ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2006 r., Nr 139, poz. 992 ze zm.), od 1 marca 2009 r. bezterminowo zasiłek pielęgnacyjny w kwocie [...] zł miesięcznie. Pismem z [...] marca 2012 r. Ośrodek Pomocy Społecznej w Dzielnicy [...] poinformował organ pierwszej instancji o przysługującym stronie prawie do świadczenia wypłacanego przez ZUS w postaci dodatku pielęgnacyjnego. Dodatek ten został jej przyznany od [...] marca 2009 r. decyzją ZUS z [...] marca 2009 r. nr [...]. W tym stanie rzeczy Prezydent [...] decyzją z [...] maja 2012 r. nr [...] uchylił z dniem [...] kwietnia 2009 r. w całości własną decyzję z [...] kwietnia 2009 r. Następnie zaś decyzją z [...] sierpnia 2012 r. nr [...],wydaną na podstawie art. 30 ust. 1 i ust. 2 pkt 1, ust. 8 w zw. z art. 16 i art. 25 ustawy o świadczeniach rodzinnych, uznał on zasiłek pielęgnacyjny wypłacony I. P. w okresie od [...].03.2009 r. do [...].02.2012 r., w łącznej kwocie [...] złotych za świadczenie nienależnie pobrane oraz zobowiązał ją do zwrotu powyższej kwoty w terminie 14 dni wraz z ustawowymi odsetkami liczonymi od pierwszego dnia miesiąca następującego po miesiącu, w którym I. P. przestała być uprawniona do świadczenia, tj. od 1 maja 2009 r. Niezgadzając się z powyższą decyzją I. P. wniosła od niej odwołanie, podnosząc, że pobieranie nienależnego świadczenia rodzinnego nie było przez nią zawinione, lecz jest wynikiem błędu pracowników organu. Wskazała także na swoją bardzo złą sytuację zdrowotną oraz niezdolność do samodzielnej egzystencji, co powoduje, że nie jest ona w stanie wywiązać się z obowiązku zwrotu kwoty określonej w zaskarżonej decyzji. Jednocześnie wniosła o jej umorzenie. Po rozpatrzeniu powyższego odwołania decyzją z [...] września 2012 r. nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...] utrzymało w mocy decyzję Prezydenta [...] z [...] sierpnia 2012 r. Przywołując treść art. 16 ust. 6 ustawy o świadczeniach rodzinnych organ stwierdził, że okoliczność przyznania I. P. dodatku pielęgnacyjnego uniemożliwia przyznanie jednocześnie zasiłku pielęgnacyjnego. W dalszej kolejności organ odwoławczy wskazał, że I. P. wnosząc o ustalenie prawa do zasiłku pielęgnacyjnego została pouczona o treści ww. przepisu. We wniosku, składanym na urzędowym druku, zawarte było również oświadczenie skarżącej, iż osoba której wniosek dotyczy nie jest uprawniona do dodatku pielęgnacyjnego, a także zobowiązanie do niezwłocznego zawiadomienia podmiotu wypłacającego świadczenie o każdej zmianie mającej wpływ na prawo do zasiłku pielęgnacyjnego. Zarówno pod pouczeniem, jak i ww. oświadczeniem znajduje się czytelny podpis I. P. wraz z datą "[...] marca 2009 r." Powyższe nie pozostawia - zdaniem Kolegium - wątpliwości, że skarżąca miała świadomość, iż okoliczność uzyskania dodatku pielęgnacyjnego wyklucza możliwość przyznania zasiłku pielęgnacyjnego. Zatem posiadając wiedzę o przyznaniu dodatku pielęgnacyjnego decyzją ZUS z [...] marca 2009 r. powinna była o tym fakcie powiadomić Prezydenta [...], czego nie uczyniła. Organ odwoławczy zaznaczył przy tym, że przepisy prawa nie nakładają na organ właściwy do udzielania pomocy społecznej konieczności przeprowadzania szczegółowego postępowania wyjaśniającego, mającego zweryfikować istnienie przesłanek uniemożliwiających przyznanie zasiłku pielęgnacyjnego (np. prowadzenie korespondencji z innymi organami). Wydając zatem decyzję o jego przyznaniu organ opiera się na oświadczeniu wnioskującego. Jednocześnie wskazał, że zawarty w odwołaniu wniosek skarżącej o umorzenie kwoty nienależnie pobranych świadczeń zostanie przekazany Prezydentowi [...] zgodnie z właściwością, odrębnym pismem. Na powyższą decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] I. P. wniosła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, podnosząc w niej, że składając wniosek o ustalenie zasiłku pielęgnacyjnego i podpisując pouczenie, nie działała w złej wierze, gdyż była przekonana, iż zasiłek pielęgnacyjny, który otrzymuje wraz z rentą z ZUS, o którym wszyscy wiedzą i dodatek opiekuńczy, to dwa różne dodatki oraz że pobiera je zgodnie z prawem. Wskazała także na zaburzenia psychiczne, które powodują u niej trudności z prawidłową oceną i rozumieniem tego co się do niej mówi i co czyta. Wskazywała ponadto, że do wniosku o przyznanie świadczenia załączyła dokumenty świadczące o tym, że jest osobą niezdolną do samodzielnej egzystencji od 1993 r. oraz że wraz z rentą pobiera dodatek pielęgnacyjny. Zatem kwestionowana decyzja jest dla niej szczególnie krzywdząca, tym bardziej, że kwota której organ żąda, to prawie cały jej roczny dochód na który składa się emerytura wraz z dodatkiem pielęgnacyjnym w łącznej kwocie [...] złotych. W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...] wniosło o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko zaprezentowane w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył co następuje: zgodnie z art. 1 ustawy z 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości, przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem. Oznacza to, że Sąd w zakresie swojej właściwości ocenia zaskarżoną decyzję z punktu widzenia jej zgodności z prawem materialnym i przepisami postępowania administracyjnego według stanu faktycznego i prawnego obowiązującego w dacie wydania tej decyzji. Rozpoznając sprawę w ramach tych kryteriów, skargę należało uznać za niezasadną. Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowiły art. 30 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2006 r., Nr 139, poz. 992 ze zm.), zgodnie z którym osoba, która pobrała nienależne świadczenia rodzinne, jest obowiązana do ich zwrotu. Definicja pojęcia "nienależnie pobranego świadczenia" została określona w art. 30 ust. 2 pkt 1 do 4 powołanej ustawy. Oznacza ono m.in. świadczenie rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania (pkt 1), jak również świadczenie rodzinne przyznane lub wypłacone na podstawie fałszywych zeznań lub dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd przez osobę pobierającą te świadczenia (pkt 2). W świetle przywołanej definicji, na pojęcie "świadczenia nienależnie pobranego" składa się element obiektywny w postaci rzeczywistego skorzystania z określonej formy wsparcia finansowego, mimo braku podstaw ustawowych do takiego działania, oraz element subiektywny, czyli szczególny stan świadomości (woli) osoby pobierającej takie świadczenie rodzinne. Ten ostatni składnik polega na intencjonalnym działaniu jednostki zmierzającym do naruszenia przepisów prawa wbrew udzielonemu jej pouczeniu. Wyraża się on więc w konkretnym i celowym zachowaniu (działaniu albo zaniechaniu) tej osoby, dążącej z pełną świadomością lub godzącej się na uzyskanie nielegalnie pomocy finansowej ze środków publicznych. Innymi słowy świadczenie będzie uznane za nienależnie pobrane, a w konsekwencji podlegające obowiązkowi zwrotu, jeżeli uzyskane zostało mimo świadomości osoby je pobierającej (występującej o świadczenie), że jej się ono nie należy. Aby zatem uzyskane świadczenie rodzinne uznać za "nienależnie pobrane" w rozumieniu powołanej ustawy zaistnieć musi element obiektywny (wystąpienie okoliczności wykluczających prawo do świadczeń) oraz subiektywny (świadome i celowe działanie strony uzyskującej świadczenia, które skutkowało ich wypłatą, mimo istniejących ku temu przeszkód). Jedną z przeszkód prawnych uniemożliwiających uzyskanie zasiłku pielęgnacyjnego jest uzyskiwanie przez jednostkę świadczenia wypłacanego przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych w postaci dodatku pielęgnacyjnego, przyznawanego w oparciu o art. 75 ustawy z dnia 17 listopada 1998 r. - o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U. z 2009 r., Nr 153, poz. 1227 ze zm.), na wniosek osoby zainteresowanej (art. 116 ust. 1 tej ustawy). Wynika to wprost z art. 16 ust. 6 ustawy o świadczeniach rodzinnych, który stanowi, iż zasiłek pielęgnacyjny nie przysługuje osobie uprawnionej do dodatku pielęgnacyjnego. W rozpoznawanej sprawie poza sporem pozostaje to, że już w dacie składania wniosku o przyznanie zasiłku pielęgnacyjnego ([...] marca 2009 r.) I. P. miała ustalone prawo do dodatku pielęgnacyjnego. Prawo to przyznane jej zostało wszak od [...] marca 2009 r. decyzją Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z [...] marca 2009 r. nr [...] (karta nr 10 akt administracyjnych). Taki stan faktyczny i prawny niewątpliwie wykluczał możliwość uzyskiwania przez nią zasiłku pielęgnacyjnego. W sprawie zaistniał więc element obiektywny warunkujący wydanie orzeczenia o zwrocie nienależnie pobranego świadczenia. Istotą sporu jest natomiast to, czy w okolicznościach rozpoznawanej sprawy, zaistniał również element subiektywny. Skarżąca bowiem twierdzi, że fakt pobierania przez nią dodatku pielęgnacyjnego był znany organowi wydającemu decyzję przyznającej świadczenie rodzinne (zasiłek pielęgnacyjny), a ona sama, ze względu na stan swojego zdrowia, nie miał zdolności właściwej oceny, czy też rozumienia podpisywanych dokumentów, co wyklucza możliwość przypisania jej intencjonalnego wprowadzenia w błąd organu co do swojej sytuacji. Argumenty i wyjaśnienia podnoszone w skardze, nie znajdują jednak potwierdzenia w zgromadzonych w aktach dokumentach. Przede wszystkim nie jest oparty na prawdzie argument, iż składając wniosek o zasiłek pielęgnacyjny skarżąca załączyła dokumenty potwierdzające, że wraz z rentą pobiera także dodatek pielęgnacyjny. W sporządzonym przez nią odręcznie wykazie załączników (str. 2 wniosku) wymieniła ona bowiem jedynie: orzeczenie o niepełnosprawności, kserokopię dowodu osobistego oraz dokument z numerem konta bankowego. Wykaz ten koresponduje przy tym z dokumentami faktycznie dołączonymi do wniosku, a znajdującymi się w aktach administracyjnych przekazanych do Sądu (vide k. 1-2 tych akt). Nie można zatem uznać, jak chciałaby strona, że przyznanie jej wnioskowanego świadczenie było efektem błędu pracownika organu, a nie celowego zatajenie przez nią istotnych dla otrzymania zasiłku okolicznościach dotyczących jej sytuacji osobistej. Tym bardziej, że sam wniosek, który złożony został na urzędowym formularzu, zawiera w swojej treści sformułowane w sposób jasny i czytelny pouczenie o nieprzysługiwaniu zasiłku pielęgnacyjnego osobie uprawnionej do dodatku pielęgnacyjnego na podstawie przepisów ustawy o emeryturach i rentach z FUS. W formularzu tym zawarto także wyczerpujące informacje o obowiązujących zasadach, ze wskazaniem okoliczności, które świadczeniobiorca winien organowi przedstawiać w toku pobierania konkretnego świadczenia. Zważyć również należy, że w części II formularza znajduje się podpisane przez I. P. oświadczenie, wedle którego nie jest ona uprawniona do dodatku pielęgnacyjnego (mimo że na dzień złożenia wniosku dodatek taki już pobierała – vide: decyzja ZUS z [...] marca 2009 r.). Z kolei w pkt 2 pouczenia decyzji z [...] kwietnia 2009 r. przyznającej świadczenie (doręczonej I. P. [...] kwietnia 2009 r.), wskazano skonkretyzowaną okoliczność (uprawnienie do dodatku pielęgnacyjnego), spełnienie której powoduje, iż zasiłek pielęgnacyjny nie przysługuje. Składając zatem powyższy wniosek i podpisując zawarte w nim oświadczenie skarżąca deklarowała, że ma świadomość okoliczności, które uniemożliwiają przyznanie prawa, o które się ubiegała. W tej sytuacji nie sposób uznać, że w dacie składania wniosku jak też w okresie pobierania zasiłku nie wiedziała, że uzyskiwanie obu świadczeń równocześnie (tj. zasiłku pielęgnacyjnego i dodatku pielęgnacyjnego) jest prawnie niedopuszczalne. Odnosząc się natomiast do argumentacji wskazującej na trudności z prawidłową oceną i rozumieniem przez stronę przekazywanych jej informacji, spowodowane zaburzeniami psychotycznymi i afektywnymi, zauważyć należy, że dysfunkcje te nie przeszkodziły jej w złożeniu wniosku o przyznanie świadczenia rodzinnego (jak też wniosku do organu rentowego o przyznanie dodatku pielęgnacyjnego), a następnie skuteczne składanie środków mających na celu wzruszenie rozstrzygnięć wydawanych w niniejszej sprawie (odwołanie oraz skarga). Wskazuje to, że wbrew tezom zawartym w skardze, I. P. jest w stanie, o ile uznaje to za stosowne, podejmować świadome i konsekwentne działania, służące ochronie jej interesów. Nie sposób zatem uznać, by wspomniane zaburzenia czy trudności mogły być realną przyczyną przemilczenia faktu pobierania dodatku pielęgnacyjnego, a w konsekwencji stanowić o braku jej winy w doprowadzeniu do wypłaty świadczeń, których przy przedstawieniu pełnej i rzetelnej informacji o swojej sytuacji osobistej (czego w niniejszej sprawie zabrakło), nie mogłaby otrzymać. W świetle powyższego organy orzekające prawidłowo stwierdziły, że świadczenie rodzinne, w formie zasiłku pielęgnacyjnego, przyznane I. P. decyzją z [...] kwietnia 2009 r. i wypłacone w okresie pomiędzy [...].03.2009 r. a [...].02.2012 r., jest świadczeniem nienależnie pobranym w rozumieniu art. 30 ust. 2 pkt 2 powołanej ustawy i zgodnie z ust. 1 i 8 tego artykułu zobowiązały beneficjentkę świadczenia do jego zwrotu wraz z ustawowymi odsetkami. Podkreślić jednocześnie należy, że aktualna sytuacja ekonomiczna strony, która pobrała nienależne świadczenia, jest prawnie obojętna przy ustalaniu obowiązku ich zwrotu. Będzie ona miała natomiast znaczenie w postępowaniu prowadzonym w trybie art. 30 ust. 9 ustawy o świadczeniach rodzinnych w przedmiocie umorzenia należności podlegających zwrotowi, odroczenia terminu ich płatności albo rozłożenia na raty. To postępowania jest jednak postępowaniem odrębnym, prowadzonym przez organ, który wydał decyzję w sprawie nienależnie pobranych świadczeń (tu Prezydenta [...]). Z tego względu powoływanie się przez skarżącą na niskie dochody, jako argument uzasadniający uchylenie decyzji Kolegium wydanej w niniejszej sprawie, nie mogło okazać się skuteczne. Mając powyższe na uwadze Sąd, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.), orzekł jak w sentencji wyroku.