I SA/Wa 2381/21

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Agnieszka Jędrzejewska-Jaroszewicz (spr.), Sędziowie sędzia WSA Anna Falkiewicz-Kluj, sędzia WSA Łukasz Trochym, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 21 lutego 2022 r. sprawy ze skargi M. S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z dnia [...] sierpnia 2021 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia wychowawczego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta [...] z [...] lipca 2021 r nr [...]. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...] decyzją z [...] sierpnia 2021 r. nr [...] utrzymało w mocy decyzję Prezydenta Miasta [...] z [...] lipca 2021 r. nr [...] odmawiającą przyznania M. S. prawa do świadczenia wychowawczego na dziecko O. S. Powyższa decyzja wydana została w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy: M. S. [...] maja 2021 r. złożył do Miejskiego Ośrodka Pomocy Rodzinie w [...] wniosek o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego na okres świadczeniowy 2021/2022 na dziecko O. S. W trakcie prowadzonego postępowania organ I instancji ustalił, że [...] maja 2021 r. wpłynął wniosek o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego na ww. dziecko złożony przez drugiego rodzica. W tej sytuacji, z uwagi na zbieg prawa rodziców do świadczenia wychowawczego, [...] czerwca 2021 r. przeprowadzony został rodzinny wywiad środowiskowy, o którym mowa w ustawie z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej, celem ustalenia osoby faktycznie sprawującej opiekę nad dzieckiem. Podczas wywiadu ustalono, że M. S. mieszka i prowadzi gospodarstwo domowe z synem O. S., który jest dzieckiem z niepełnosprawnością sprzężoną - autyzm oraz niepełnosprawność intelektualna w stopniu umiarkowanym. Sprawuje on opiekę nad synem w ciągu dnia, podczas terapii, zajęć edukacyjnych i w trakcie wizyt lekarskich. W ocenie pracownika socjalnego oboje rodzice sprawują faktyczną opiekę nad synem. M. S. z racji przyznanego świadczenia pielęgnacyjnego ma obowiązki względem syna, które polegają na aktywnym uczestnictwie w procesie terapeutycznym i zdrowotnym dziecka. Natomiast żona M. S. pracuje zawodowo w określonych godzinach w ciągu dnia, co świadczy o ograniczonych możliwościach matki w procesie rehabilitacyjnym, czy spędzaniu wolnego czasu z dzieckiem. Zawiadomieniem z [...] czerwca 2021 r. organ I instancji poinformował M. S. o przysługujących mu prawach, w tym o możliwości złożenia, w terminie 7 dni od daty doręczenia zawiadomienia, dodatkowych dokumentów mogących mieć wpływ na rozstrzygnięcie. Skarżący nie skorzystał z przysługujących uprawnień. Prezydent Miasta [...] decyzją [...] lipca 2021 r. odmówił M. S. przyznania prawa do świadczenia wychowawczego na dziecko za okres od [...] czerwca 2021 r. do [...] maja 2022 r. W uzasadnieniu decyzji organ I instancji wskazał, że opieka nad O. S. sprawowana jest przez oboje rodziców. W zaistniałej sytuacji należało zastosować przepis art. 22 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci i wypłacać świadczenie wychowawcze temu z rodziców, który pierwszy złożył wniosek o przyznanie świadczenia. Stosowne świadczenie przyznano zatem matce O. S. Wniosek ojca załatwiony został odmownie. M. S. wniósł odwołanie od powyższej decyzji zarzucając, że przyznanie świadczenia wychowawczego A. S., tylko dlatego że złożyła wniosek na świadczenia jako pierwsza, jest krzywdzące dla dziecka, gdyż środki te nie są przeznaczane na syna. Dziecko w zdecydowanej większości czasu jest pod jego opieką (około 22-25 dni w miesiącu) i to on ponosi wszystkie koszty związane z jego utrzymaniem, edukacją oraz leczeniem. Świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia na poczet opieki nad niepełnosprawnym dzieckiem jest niewystarczające na zakup niezbędnych pomocy dydaktycznych, ortopedycznych i innych potrzebnych do poprawy egzystencji i zdrowia dziecka. M. S. wskazał, że matka dziecka pomimo, że pobiera świadczenia rodzinne, dodatek pielęgnacyjny oraz 500 plus, nie bierze udziału w rozwoju, edukacji, egzystencji i leczeniu dziecka i utrzymuje w tajemnicy na co przeznacza otrzymywane pieniądze. Do odwołania skarżący załączył szereg dokumentów w postaci zaświadczeń, opinii, faktur oraz innych dowodów, które świadczą, że to on sprawuje opiekę i zajmuje się synem. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...] rozpoznając sprawę stwierdziło, że decyzja organu I instancji jest prawidłowa. Organ odwoławczy wskazał, że warunki nabywania prawa do świadczenia wychowawczego oraz zasady ustalania, wypłacania i weryfikowania prawa do tego świadczenia określa ustawa z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (Dz. U. z 2019 r. poz. 2407 ze zm.) oraz akt wykonawczy w formie rozporządzenia Ministra Rodziny Pracy i Polityki Społecznej z dnia 18 czerwca 2019 r. w sprawie sposobu i trybu postępowania w sprawach o przyznanie świadczenia wychowawczego oraz zakresu informacji, jakie mają być zawarte we wniosku, zaświadczeniach i oświadczeniach niezbędnych do ustalenia prawa do świadczenia wychowawczego (Dz. U. z 2019 r. poz. 1177). SKO w [...] przytoczyło treść art. 4, art. 5 ust. 1, art. 13 ust. 1 i 2 ww. ustawy podkreślając, że przedmiotem postępowania odwoławczego jest odmowa przyznania świadczenia wychowawczego na dziecko jednemu z rodziców, w sytuacji wcześniejszego złożenia wniosku o świadczenie wychowawcze na dziecko przez drugiego z rodziców. Organ wskazał, że zgodnie z art. 22 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci w przypadku zbiegu prawa rodziców, opiekunów prawnych dziecka lub opiekunów faktycznych dziecka do świadczenia wychowawczego, świadczenie to wypłaca się temu z rodziców, opiekunów prawnych dziecka lub opiekunów faktycznych dziecka, który faktycznie sprawuje opiekę nad dzieckiem. Jeżeli opieka nad dzieckiem sprawowana jest równocześnie przez oboje rodziców, opiekunów prawnych dziecka lub opiekunów faktycznych dziecka, świadczenie wychowawcze wypłaca się temu, kto pierwszy złoży wniosek. W przypadku gdy po złożeniu wniosku o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego przez rodzica, opiekuna prawnego dziecka lub opiekuna faktycznego dziecka drugi rodzic, opiekun prawny dziecka lub opiekun faktyczny dziecka złoży wniosek o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego w związku z opieką nad tym samym dzieckiem, organ właściwy ustala kto sprawuje opiekę i w tym celu może zwrócić się do kierownika ośrodka pomocy społecznej o przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego, o którym mowa w ustawie z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej, w celu ustalenia osoby sprawującej opiekę nad dzieckiem. Przepisy art. 15 ust. 2 i 3 stosuje się. Przepis ten dotyczy kolizji uprawnień w zakresie ustalenia i wypłaty prawa do świadczenia wychowawczego na rzecz tego samego dziecka. Kolegium zaznaczyło, że w przypadku zbiegu prawa rodziców świadczenie wypłaca się temu z rodziców, który rzeczywiście sprawuje opiekę. Istotnym kryterium dla przyznania świadczenia wychowawczego nie jest rozstrzyganie o władzy rodzicielskiej, ale faktyczne sprawowanie opieki nad dzieckiem, w tym rzeczywiste przebywanie dziecka u danego rodzica. Zatem dla ustalenia komu przysługuje świadczenie decydujące znaczenie ma kto sprawuje opiekę nad dzieckiem, a nie komu powierzono opiekę. Spośród kryteriów, od których spełnienia należy uznanie, że dana osoba mieszcząca się w katalogu osób uprawnionych w art. 4 ust. 2 ww. ustawy sprawuje opiekę nad dzieckiem, znaczące miejsce zajmuje kryterium wspólnego zamieszkiwania z dzieckiem. Świadczy to o konieczności ustalenia stanu faktycznego, a nie prawnego. Przy ustalaniu czy mamy do czynienia za sprawowaniem nad dzieckiem faktycznej opieki służyć ma przeprowadzenie wywiadu środowiskowego, o którym mowa ww. art. 22 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci. W sytuacji, gdy oboje wnioskodawców posiadają nad dzieckiem władzę rodzicielską, sprawują faktyczną opiekę nad dzieckiem, tj. zamieszkują wspólne z dzieckiem, zaspokajają jego potrzeby, wychowują i utrzymują je, bez znaczenia pozostaje w jakich proporcjach odbywa się sprawowanie tej opieki, w tym ilość czasu jaki rodzice poświęcają dzieciom, gdyż może to być zależne od wielu czynników, jak chociażby od tego, że jeden z rodziców pracuje i może poświęcić fizycznie dziecku czas i uwagę tylko wówczas, gdy nie wykonuje swoich obowiązków zawodowych, natomiast drugi z rodziców nie pracuje i ma większe możliwości dotyczące czasu spędzonego z dzieckiem. Organ nie jest uprawniony do oceny, w jaki sposób rodzice wywiązują się z obowiązków rodzicielskich oraz ile czasu poświęcają dzieciom w sytuacji, gdy oboje mają pełnię władzy rodzicielskiej i utrzymują oraz zaspokajają ich potrzeby bytowe, wychowawcze i emocjonalne. Organ odwoławczy podkreślił, że w niniejszej sprawie wniosek o przyznanie świadczenia wychowawczego na dziecko [...] maja 2021 r. złożyła matka. M. S. wniosek o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego złożył [...] maja 2021 r. Organ I instancji odmawiając ojcu wnioskowanego świadczenia oparł się o ustalenia rodzinnego wywiadu środowiskowego, z których wynika, że opieka nad dzieckiem sprawowana jest przez oboje rodziców. W takiej sytuacji świadczenie wychowawcze wypłaca się temu, kto pierwszy złoży wniosek. W niniejszym przypadku pierwsza wniosek złożyła matka dziecka. Tym samym w ocenie SKO w [...] decyzja organu I jest prawidłowa. Argumenty i zarzuty podniesione w odwołaniu są zaś niezasadne. M. S. wniósł skargę na powyższą decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie zarzucając naruszenie: 1. przepisów prawa materialnego, tj. art. 22 ustawy pomocy państwa w wychowywaniu dzieci, poprzez błędną wykładnię i stwierdzenie, że w przedmiotowej sprawie nie zostały spełnione przesłanki do przyznania świadczenia na rzecz ojca, w sytuacji gdy organ błędnie wywiódł, że oboje rodzice sprawuję faktyczną opiekę nad dzieckiem, gdy z materiału dowodowego wynika, że opiekę tę sprawuje ojciec. Prowadzi to do wniosku, że brak jest przesłanki uruchamiającej dyspozycję ww. przepisu warunkująca wypłatę świadczenia dla "pierwszego z rodziców" skoro wypłacane winno być temu z rodziców który faktycznie opiekuje się dzieckiem; 2. przepisów postępowania administracyjnego, tj. art. 7, art. 8, art. 11, art. 75 § 1, art. 77 § 1 i § 2, art. 78, art. 80, art. 107 § 1 i § 3 oraz art. 136 kpa poprzez nierozpatrzenie całego materiału dowodowego w sprawie i niedostateczną ocenę materiału dowodowego, wynikające z faktu nieuwzględnienia dowodów, w szczególności w postaci dowodów załączonych przez M. S. oraz źródeł osobowych, co prowadziło do błędów w ustaleniach faktycznych i wydanie nieprawidłowej decyzji.   W uzasadnieniu skargi skarżący przytoczył argumenty na poparcie podnoszonych zarzutów, w tym stosowne orzecznictwo sądowoadministracyjne i wniósł o zmianę decyzji, ewentualnie uchylenie zaskarżonej decyzji oraz decyzji organu I instancji. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...] w odpowiedzi na skargę wniosło o jej oddalenie podtrzymując stanowisko wyrażone w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: W sprawie niniejszej istotnym jest, że zgodnie z art. 22 ustawy z 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (Dz. U. z 2019 r. poz. 2407 ze zm.), zwanej dalej "ustawą", w przypadku zbiegu prawa rodziców, opiekunów prawnych dziecka lub opiekunów faktycznych dziecka do świadczenia wychowawczego, świadczenie to wypłaca się temu z rodziców, opiekunów prawnych dziecka lub opiekunów faktycznych dziecka, który faktycznie sprawuje opiekę nad dzieckiem. Jeżeli opieka nad dzieckiem sprawowana jest równocześnie przez oboje rodziców, opiekunów prawnych dziecka lub opiekunów faktycznych dziecka, świadczenie wychowawcze wypłaca się temu, kto pierwszy złoży wniosek. W przypadku, gdy po złożeniu wniosku o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego przez rodzica, opiekuna prawnego dziecka lub opiekuna faktycznego dziecka drugi rodzic, opiekun prawny dziecka lub opiekun faktyczny dziecka złoży wniosek o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego w związku z opieką nad tym samym dzieckiem, organ właściwy ustala kto sprawuje opiekę i w tym celu może zwrócić się do kierownika ośrodka pomocy społecznej o przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego, o którym mowa w ustawie z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej, w celu ustalenia osoby sprawującej opiekę nad dzieckiem. Przepisy art. 15 ust. 2 i 3 stosuje się. Wskazany przepis przewiduje różne sytuacje, w których może dojść do zbiegu praw do świadczenia wychowawczego. W stosunku do każdej z nich ustawodawca określił odrębne reguły postępowania. O zbiegu uprawnień do świadczenia można mówić wówczas, gdy co najmniej dwa podmioty teoretycznie uprawnione do uzyskania świadczenia występują z wnioskiem o jego przyznanie na to samo dziecko i na ten sam okres. Po pierwsze norma zawarta w art. 22 ustawy wskazuje, że w przypadku zbiegu prawa rodziców, opiekunów prawnych dziecka lub opiekunów faktycznych dziecka do świadczenia wychowawczego, świadczenie to wypłaca się temu, kto faktycznie sprawuje opiekę nad dzieckiem. Temu ma również służyć procedura przeprowadzenia wywiadu środowiskowego w przypadku wątpliwości związanych z osobą, która sprawuje opiekę nad dzieckiem. Chodzi zatem o sytuację, gdy dwie lub więcej osób składają wnioski o ustalenie prawa do świadczenia na to samo dziecko, ale faktyczną opiekę nad dzieckiem sprawuje tylko jedna z nich. Są to przykładowo sytuacje, w których rodzice nie pozostają we wspólnym pożyciu, mają odrębne finanse lub zamieszkują oddzielnie. Wówczas konieczne jest ustalenie w toku postępowania administracyjnego, kto faktycznie sprawuje opiekę nad dzieckiem, kierując się takimi kryteriami jak posiadanie władzy rodzicielskiej, wspólne zamieszkiwanie i przebywanie z dzieckiem, zaspokajania jego potrzeby bytowych, wychowawczych i emocjonalnych. W ramach badania ww. przesłanek organ może również ustalić, że w sprawie występuje sytuacja sprawowania tzw. opieki naprzemiennej. Po drugie norma prawna zawarta w art. 22 ustawy dotyczy sytuacji, gdy opieka nad dzieckiem sprawowana jest równocześnie przez oboje rodziców, opiekunów prawnych dziecka lub opiekunów faktycznych dziecka. Jeżeli np. oboje rodzice dziecka złożą wnioski o przyznanie świadczenia w sytuacji równoczesnego sprawowania faktycznej opieki nad dzieckiem, tj. zamieszkują wspólnie z dzieckiem, zaspokajają jego potrzeby, wychowują i utrzymują, to wówczas, aby określić jednego rodzica, jako beneficjenta świadczenia, zastosowanie ma reguła pierwszeństwa złożenia wniosku. W tym przypadku to, któremu z rodziców przyznane zostanie świadczenie jest kwestią mniej istotną, skoro oboje rodzice równocześnie sprawują opiekę nad dzieckiem. Z uzasadnienia zaskarżonej decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] oraz decyzji ją poprzedzającej wynika, że organy obu instancji przyjęły, że skarżący i matka dziecka wspólnie wychowują syna O. S. i zastosowały regułę pierwszeństwa złożenia wniosku ustalając, że skoro wcześniejszy wniosek w sprawie przyznania świadczenia wychowawczego złożyła matka dziecka, to jej należało przyznać wnioskowane świadczenie w pełnej wysokości. Zasadę pierwszeństwa złożenia wniosku Kolegium zastosowało zatem pomimo wynikającego w wywiadu środowiskowego odrębnego zamieszkiwania i prowadzenia odrębnych gospodarstw domowych przez rodziców dziecka oraz stwierdzenia w tym wywiadzie zaspokajania w przeważającej części potrzeb bytowych, opiekuńczych i terapeutycznych przez ojca z jednoczesnym pominięciem wysłuchania w tym przedmiocie matki dziecka. Powyższe oznacza, że organy rozpoznające sprawę ustaliły stan faktyczny sprawy z naruszeniem art. 7, 77 i 107 § 3 kpa oraz dokonały niewłaściwej interpretacji przepisu art. 22 ustawy stanowiącego podstawę rozstrzygnięcia. Podkreślenia wymaga, że stan równoczesnego sprawowania opieki nad dzieckiem przez oboje rodziców ma miejsce w przypadku wspólnego zamieszkiwania i prowadzenia wspólnego gospodarstwa domowego. Równoczesność sprawowania opieki musi następować w tym samym czasie. Nie jest nią sytuacja w której dziecko w pewnych okresach pozostaje pod opieką jednego z rodziców, w jego miejscu zamieszkania, a w innych dniach (tygodniach) pozostaje pod wyłączną opieką drugiego z nich, pod innym adresem. Wówczas koniecznym jest ustalenie kto faktycznie sprawuje opiekę nad dzieckiem, ewentualnie czy ma ona charakter naprzemienny. Reguła pierwszeństwa złożenia wniosku w takich przypadkach nie znajduje zastosowania. Wskazane uchybienia uzasadniały uchylenie zaskarżonej decyzji, jako wydanej z naruszeniem prawa. Prawidłowo interpretując przepisy ustawy, w tym art. 22 ustawy wobec konkurencyjnych wniosków złożonych przez rodziców dziecka, obejmujących ten sam okres świadczeniowy oraz wobec niespornego w sprawie faktu odrębnego zamieszkiwania rodziców dziecka, wykluczającego równoczesne sprawowanie opieki nad synem O., organ powinien, w oparciu o zgromadzony materiał dowodowy ocenić kto faktycznie opiekę tą sprawował, ewentualnie, czy miała ona charakter opieki naprzemiennej. W miarę potrzeby organ może rozważyć przeprowadzenie uzupełniającego postępowania dowodowego, w szczególności wysłuchania matki dziecka. Ponownie rozpoznając sprawę organ uwzględni powyższe okoliczności oraz wykładnię przepisów prawa przedstawioną w niniejszym wyroku. Mając powyższe na uwadze Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł jak w sentencji wyroku. Stosownie do treści art. 15zzs4 ust. 3 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych, rozpoznanie niniejszej sprawy nastąpiło na posiedzeniu niejawnym.