I SA/Wa 2388/22

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Joanna Skiba (spr.), sędzia WSA Agnieszka Jędrzejewska-Jaroszewicz, asesor WSA Dorota Kozub-Marciniak, Protokolant referent stażysta Kamila Lewikowska, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 21 kwietnia 2023 r. sprawy ze skargi M. K. na decyzję Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 29 grudnia 2021 r. nr DAP-WOSR-7280-169/2021/AM w przedmiocie odmowy potwierdzenia prawa do rekompensaty 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz decyzję Wojewody Śląskiego z dnia 9 listopada 2021 r., znak: NW/XIII/7725/2385/1/04. 2. zasądza na rzecz M. K. od Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji kwotę 200 (dwieście) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego. Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji (dalej również jako Minister), po rozpatrzeniu odwołania M. K. (dalej również jako skarżący), decyzją z [...] grudnia 2021 r., nr [...], utrzymał w mocy decyzję Wojewody Śląskiego (dalej również jako Wojewoda) z [...] listopada 2021 r., nr [...]. Decyzja Ministra została wydana w następującym stanie sprawy. Wnioskiem z 12 grudnia 1990 r. J. K. (następczyni prawna M. D.) wystąpiła do Urzędu Miejskiego w Z. z prośbą o zarejestrowanie nieruchomości (obejmującej 3 ha pola ornego), pozostawionej w R.. Wojewoda Śląski decyzją z 9 listopada 2021 r., nr [...], odmówił potwierdzenia M. K. (następcy prawnemu J. K.) prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez M. D. nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, w R., pow. M., woj. l., wskazując w uzasadnieniu, że ze zgromadzonego materiału dowodowego wynika, że na dzień 1 września 1939 r. właścicielem nieruchomości położonej w R. była M. D., która zmarła po wybuchu II Wojny Światowej dnia [...] lipca 1940 r. w R., gdzie ostatnio stale zamieszkiwała i nie opuściła byłego terytorium RP. Odwołanie od powyższej decyzji złożył M. K.. Po rozpatrzeniu wniesionego odwołania, decyzją z 29 grudnia 2021 r., Minister utrzymał w mocy decyzję Wojewody z 9 listopada 2021 r. W jej uzasadnieniu Minister szczegółowo zrelacjonował dotychczasowy przebieg postępowania w niniejszej sprawie oraz ustalenia w nim poczynione przez organ I instancji. Dalej wyjaśnił, że w sprawie potwierdzenia prawa do rekompensaty zarówno strony postępowania, jak i właściciele pozostawionych nieruchomości muszą spełnić łącznie wszystkie przesłanki wynikające z ustawy z dnia 8 lipca 2005 r., a niespełnienie choćby jednej z przesłanek skutkuje wydaniem przez organ administracji decyzji o odmowie potwierdzenia prawa do rekompensaty. Organ podniósł, że z treści art. 2 pkt 1 w związku z art. 1 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. wynika, że jednym z warunków nabycia prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej jest opuszczenie byłego terytorium RP lub niemożność powrotu na to terytorium z przyczyn, o których mowa w art. 1 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. Następnie organ wyjaśnił kiedy przesłanka opuszczenia byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej jest spełniona. Minister podniósł następnie, że ze zgormadzonego w sprawie materiału dowodowego wynika, że właścicielem nieruchomości położonej w R., pow. M., woj. l., w okresie bezpośrednio poprzedzającym wybuch II wojny światowej była M. D.. Jak wynika z prawomocnego postanowienia Sądu Rejonowego w Z. z [...] grudnia 1992 r., sygn. akt [...], M. D. zmarła 16 lipca 1940r. w R., gdzie ostatnio stale zamieszkiwała. Z powyższego wynika, że właścicielka przedmiotowej nieruchomości nie opuściła byłego terytorium RP. Nie spełniła więc warunku zawartego w art. 2 w związku z art. 1 ustawy z dnia 8 lipca 2005r. Konsekwencją powyższego Minister stwierdził, że następcy prawni M. D. nie mogli posiadać (nabyć) więcej praw niż ich poprzednik prawny. Mając na uwadze powyższe okoliczności faktyczne i prawne Minister stwierdził, że organ I instancji w decyzji z dnia [...] listopada 2021 r., prawidłowo odmówił potwierdzenia prawa do rekompensaty na rzecz skarżącego. Skargę na powyższą decyzję Ministra z [...] grudnia 2021 r. wywiódł M. K. wnosząc o uchylenie zaskarżonej decyzji Ministra oraz przyznanie na jego rzecz odszkodowania za bezprawnie zabrane jego mienie. W skardze przedstawił historię swojej rodziny oraz wskazał, że w wyniku spadkobrania po swojej siostrze M. D., właścicielką pozostawionej nieruchomości stała się została J. K., która repatriowała się do Polski w 1959 r. W odpowiedzi na skargę Minister wniósł o jej oddalenie, podtrzymując argumentację zaprezentowaną w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Skarga zasługuje na uwzględnienie aczkolwiek z innych powodów niż w niej wskazane. Zaskarżona decyzja została wydana na podstawie przepisów ustawy z 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (t. j. z 2017 r. Dz. U. poz. 2097 ze zm.), zwanej dalej "ustawą zabużańską " lub "ustawą z 8 lipca 2005 r.". Powodem odmowy potwierdzenia skarżącemu prawa do rekompensaty było uznanie przez organy, że M. D., właścicielka pozostawionej nieruchomości w dacie wybuchu wojny w 1939 r., a więc osoba, do której odnoszą się przesłanki materialnoprawne określone w art. 2 w związku z art. 1 ustawy, zmarła 16 lipca 1940 r. w R. (obecnie Ukraina), nie spełniła zasadniczej przesłanki nabycia prawa do rekompensaty, to jest warunku opuszczenia byłego terytorium RP lub niemożności powrotu na to terytorium z przyczyn, o których mowa w art. 1 w związku z art. 2 ustawy. Ma to zaś, w ocenie organów, zasadnicze znaczenie dla oceny nabycia przez skarżącego prawa do rekompensaty na podstawie spadkobrania. Nabycie powyższego prawa przez spadkobierców ma bowiem charakter pochodny względem praw byłego właściciela. Jeśli były właściciel nie zrealizował przesłanek z art. 2 w związku z art. 1 ustawy, to jego spadkobiercy nie mogą nabyć prawa do rekompensaty. W ocenie Sądu, co do zasady organy trafnie wskazały, że jednym z warunków nabycia prawa do rekompensaty jest przybycie (przesiedlenie się) właściciela nieruchomości pozostawionej w okolicznościach związanych z wojną rozpoczętą w 1939 r. na obecne terytorium RP. Jednakże, w okolicznościach rozpoznawanej sprawy organy dokonały błędnej wykładni art. 2 ustawy przyjmując, że właścicielem nieruchomości pozostawionych w rozumieniu powołanego przepisu mógł być jedynie obywatel polski, który wykazał swój status właścicielski na dzień 1 września 1939 r., a nie mogły być nim osoby, które nabyły taką nieruchomość po dacie wybuchu wojny rozpoczętej w 1939 r. Zdaniem Sądu z art. 1 i 2 ustawy zabużańskiej nie wynika wymóg, aby właściciel pozostawionego mienia był nim tylko i wyłącznie 1 września 1939 r. Ta data dotyczy stanu na jaki ustala się obywatelstwo polskie właściciela nieruchomości pozostawionej (wyrok NSA z 6 kwietnia 2016 r. sygn. akt I OSK 1647/14; wyrok NSA z 17 stycznia 2017 r. sygn. akt I OSK 1367/15). Z przepisów tych wynika, że "właściciel nieruchomości pozostawionych", to osoba, która była właścicielem nieruchomości położonych na tzw. Kresach Wschodnich przed wojną rozpoczętą w 1939 r. i zachowała to prawo w momencie jej wybuchu lub która nabyła takie nieruchomości po wybuchu tej wojny, a przed ich pozostawieniem. Nie ma przy tym znaczenia utrata mienia w wyniku jego przejęcia przez ZSRR wbrew woli właściciela poprzez konfiskatę, włączenie nieruchomości do kołchozu lub nacjonalizację. Istotne jest to, aby wnioskodawca przedstawił dowody świadczące o pozostawieniu przez właściciela nieruchomości poza obecnymi granicami RP z przyczyn, o których mowa w art. 1 (art. 6 ust. 1 pkt 1 ustawy). Z kolei, art. 1 ust. 1 i 2 w zw. z art. 2 ustawy dotyczą obywateli polskich, który poddali się procedurom ewakuacyjnym i przesiedlili się na obecne terytorium Rzeczpospolitej Polskiej, ale także tych, którzy po wybuchu wojny rozpoczętej 1 września 1939 r. nie mogli się takim procedurom poddać z przyczyn od nich niezależnych (np. w przypadku aresztowania i deportacji w głąb ZSRR) i powrócić na byłe terytorium RP. Należy także zauważyć, że ustawa zabużańska kładzie przede wszystkim akcent na fakt niedobrowolnego pozostawienia nieruchomości położonej na Kresach Wschodnich w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r. przez osobę legitymującą się tytułem własności. Tej kategorii osób dotyczyły tzw. układy republikańskie zawierane we wrześniu 1944 r. Układy dotyczyły ewakuacji osób posiadających przed 17 września 1939 r. obywatelstwo polskie. W umowach tych nie zastrzeżono, że przesiedlenie ma dotyczyć wyłącznie przedwojennych właścicieli nieruchomości. Także przepisy dotyczące wyceny mienia zabużańskiego wskazują, że wartość nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej określa się według stanu na dzień ich pozostawienia (art. 11 ust. 5 ustawy), z uwzględnieniem dowodów własności wymienionych w art. 6 ust. 1 pkt 1 i ust. 3 ustawy (art. 10 ust. 1 ustawy). Stan nieruchomości to przede wszystkim stan prawny nieruchomości (art. 4 pkt 17 ustawy o gospodarce nieruchomościami). Z powyższych przepisów wynika zatem, że o ile powód opuszczenia byłego terytorium RP jest ustawową przesłanką uzyskania rekompensaty, co wynika wprost z art. 2 pkt 1 ustawy, to jednak omawiany akt nie ogranicza prawa do rekompensaty jedynie do osoby, która w dniu wybuchu wojny była właścicielem opuszczonej nieruchomości. Dla potwierdzenia prawa do rekompensaty w świetle powołanych przepisów nie ma znaczenia, że właściciel pozostawionej nieruchomości na skutek śmierci nie repatriował się. Od dnia śmierci w miejsce byłego właściciela w jego prawa wstępują bowiem jego następcy prawni i od tego dnia to te osoby stają się właścicielami (lub współwłaścicielami) przedmiotowej nieruchomości. Jeśli zatem osoby będące już w momencie repatriacji właścicielami pozostawionego mienia przemieściły się na obecne terytorium RP z powodu okoliczności związanych z wojną rozpoczętą w 1939 r., to zdaniem Sądu, spełniają one wynikające z art. 2 powołanej ustawy przesłanki uprawniające do otrzymania rekompensaty. W zakresie bowiem normatywnym, istotnym dla rozstrzygnięcia przedmiotowej sprawy, ustawodawca jednoznacznie wskazał w art. 2 ustawy z 8 lipca 2005 r., że prawo do rekompensaty przysługuje właścicielowi nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami RP, jeżeli spełnia on łącznie jedynie następujące wymogi: 1) był w dniu 1 września 1939 r. obywatelem polskim i miał miejsce zamieszkania na byłym terytorium RP w rozumieniu wymienionych w tym artykule przepisów oraz opuścił byłe terytorium RP z przyczyn, o których mowa w art. 1, lub z tych przyczyn nie mógł na nie powrócić, 2) posiada obywatelstwo polskie. Art. 2 ust. 1 ustawy nie zawiera zatem, wbrew stanowisku Ministra, wyrażonego wprost warunku, aby w dniu 1 września 1939 r. dana osoba była właścicielem pozostawionej nieruchomości. Nie można zatem spełnienia takiego pozaustawowego warunku wymagać od osób, które właścicielami opuszczonych nieruchomości stały się w czasie działań wojennych w drodze dziedziczenia. Takie zawężenie podmiotowego zakresu osób uprawnionych do rekompensaty za tzw. mienie zabużańskie nie znajduje umocowania w przepisach powołanej ustawy. Wbrew stanowisku Ministra, warunku takiego nie można wyprowadzić również z przywołanych w skardze wyroków Naczelnego Sądu Administracyjnego. Sąd w składzie orzekającym poglądów w przywołanych przez Ministra wyrokach nie podziela. W ocenie Sądu, właściwe w sprawie jest dominujące w orzecznictwie stanowisko, że spadkobiercy byłego właściciela nieruchomości, który zmarł przed repatriacją, i którzy sami opuścili byłe terytorium RP z przyczyn określonych w ustawie i jako właściciele pozostawili tam tę nieruchomość, nabyli prawo do rekompensaty, o którym mowa w art. 1 ustawy. Potwierdzenia tego prawa mogą się w konsekwencji domagać także ich spadkobiercy (vide: wyrok NSA z 13 listopada 2018 r. sygn. akt I OSK 1013/18; wyrok NSA z 26 listopada 2019 r. sygn. akt I OSK 3010/18, wyrok NSA z 4 listopada 2022 r. sygn.. akt I OSK 982/21, wyrok NSA z 19 listopada 2021 r., sygn. akt I OSK 1655/20). Zdaniem Sądu w realiach niniejszej sprawy za właścicielkę nieruchomości pozostawionej, położonej w R. należało uznać J. K., która stała się właścicielką przedmiotowej nieruchomości po śmierci M. D. w lipcu 1940 r. Raz jeszcze podkreślić należy, że przepisy ustawy zabużańskiej nie zawierają żadnych innych warunków, które winien spełnić właściciel pozostawionego mienia lub jego spadkobierca, poza zawartymi w art. 1 i 2 powołanej ustawy. Wobec tego Sąd uznał, że odmawiając skarżącemu prawa do rekompensaty wyłącznie z tego powodu, organy naruszyły przepis prawa materialnego, to jest art. 2 ustawy z 8 lipca 2005 r. w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy. Rozpoznając ponownie sprawę Wojewoda weźmie pod uwagę ocenę prawną wyrażoną w uzasadnieniu niniejszego wyroku, w szczególności przyjmie, że właścicielką pozostawionej nieruchomości w miejscowości R. była J. K.. Wojewoda dokona również oceny spełnienia pozostałych przesłanek prawa do rekompensaty przez powyższą osobę (wykazanie się tytułem własności, obywatelstwo, miejsca zamieszkania na byłym terytorium RP, przyczyny oraz fakt opuszczenia byłego terytorium RP i przybycia na obecne terytorium RP), a podjęte w sprawie rozstrzygnięcie starannie umotywuję, stosownie do wymagań art. 107 § 1 i § 3 k.p.a. Mając powyższe na uwadze Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i art. 135 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2022 r. poz. 329 ze zm.), dalej jako "p.p.s.a." orzekł, jak w pkt 1 sentencji. W przedmiocie kosztów postępowania (pkt 2 sentencji) orzeczono na podstawie art. 200 powołanej wyżej ustawy. Wszystkie przywołane w sprawie wyroki publikowane w CBOSA.