I SA/Wa 244/19

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Magdalena Durzyńska Sędziowie Sędzia WSA Joanna Skiba Sędzia WSA Przemysław Żmich (spr.) Protokolant starszy specjalista Joanna Pleszczyńska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 10 kwietnia 2019 r. sprawy ze skargi P. S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z dnia [...] grudnia 2018 r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego oddala skargę. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w W., po rozpatrzeniu odwołania P. S., decyzją z [...] grudnia 2018 r. nr [...] utrzymało w mocy decyzję Wójta Z. W. z [...] czerwca 2018 r. nr [...] odmawiającą umorzenia P. S. należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego w okresie od grudnia 2013 r. do [...] listopada 2017r. w kwocie [...] zł plus ustawowe odsetki. Zaskarżona decyzja została wydana w następującym stanie sprawy. Wójt Gminy [...] decyzją z [...] czerwca 2018 r. nr [...] odmówił P.S. umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego w okresie od grudnia 2013 r. do [...] listopada 2017 r. w kwocie [...] zł plus ustawowe odsetki. Decyzja została doręczona stronie [...] czerwca 2018 r. P. S. złożył odwołanie od ww. decyzji. Skarżący zarzucił organowi wadliwą ocenę materiału dowodowego i wskazał, że A. S. złożyła fałszywe zeznania do otrzymania zasiłku. Stwierdził, że cały rok wysyłał pieniądze w kwocie [...] zł, na co posiada kwity. Uważa, że nie z własnej winy nie opłacał alimentów na małoletnią córkę. Podniósł, że stracił pracę w związku z opieką nad chorą, ubezwłasnowolnioną matką, której jest opiekunem od [...] maja 2011 r. ustanowionym przez S. O. w W. Wskazał, że do chwili bezprawnego zwolnienia z pracy płacił regularnie alimenty i nie uchylał się od tego obowiązku. Alimenty płacił do lipca 2013 r. z kredytu bankowego, który zaciągnął w nadziei, że zostanie przywrócony do pracy. Skarżący podał, że występował o obniżenie alimentów, ale S. O. w[...], mimo jego trudnej sytuacji materialnej i sprawowanej opieki, nie wziął tego pod uwagę. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w W. decyzją z [...] grudnia 2018 r. utrzymało w mocy decyzję Wójta Z. W. z [...] czerwca 2018 r. W uzasadnieniu organ wskazał, że z materiału dowodowego wynika, że wyrokiem z [...] marca 2011 r. Sąd Rejonowy w Z. nałożył na P. S. obowiązek alimentacyjny wobec małoletniej córki W. S. zasądzając od niego kwotę [...] zł miesięcznie. Z zaświadczenia Komornika Sądowego przy S. R. w P. [...] wynika, że egzekucja alimentów jest bezskuteczna. Właściwy organ w okresie od [...] grudnia 2013 r. do chwili obecnej wypłaca świadczenia z funduszu alimentacyjnego na dziecko W. S. Zgodnie zaś z art. 27 ust. 1 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. z 2018 r. poz. 554 ze zm.) – dalej zwanej "ustawą" dłużnik alimentacyjny jest zobowiązany do zwrotu organowi właściwemu wierzyciela należności w wysokości świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego osobie uprawnionej, łącznie z ustawowymi odsetkami. Według art. 30 ustawy, który stanowił podstawę materialnoprawną zaskarżonej w odwołaniu decyzji, istnieje możliwość umorzenia części bądź całości zadłużenia dłużnika, odroczenia terminu płatności albo rozłożenia długu na raty. Art. 30 ust. 2 ustawy przewiduje bowiem, że organ właściwy wierzyciela może na wniosek dłużnika alimentacyjnego umorzyć jego należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, uwzględniając sytuację dochodową i rodzinną. Kolegium stwierdziło, że wydawana w tej sprawie decyzja ma charakter uznaniowy. Organ może bowiem umorzyć należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego, przy czym może dokonać umorzenia tych należności łącznie z odsetkami w całości lub w części. Kolejnym dopuszczalnym na gruncie tego przepisu rozwiązaniem jest odroczenie przez organ terminu płatności zadłużenia. Organ ma również możliwość rozłożenia zadłużenia na raty. Przesłankami, którymi powinien kierować się organ przy wydawaniu decyzji w sprawie umorzenia należności jest sytuacja dochodowa i rodzinna wnioskodawcy. Zdaniem organu odwoławczego sytuacja skarżącego, choć niewątpliwie trudna rodzinnie, to z uwagi na osiągany dochód i wiek skarżącego nie daje podstaw do uwzględnienia jego wniosku. Działanie organu w ramach uznania administracyjnego oznacza, jak wynika z art. 7 kpa, załatwienie sprawy zgodnie ze słusznym interesem obywatela, o ile nie stoi temu na przeszkodzie interes społeczny i możliwości organu w zakresie posiadanych uprawnień i środków. Uznanie administracyjne nie pozwala zatem organowi na dowolność w załatwianiu sprawy, ale nie nakazuje mu spełnienia każdego subiektywnie uzasadnionego żądania obywatela. Uznaniowy charakter decyzji w tej sprawie nakłada na organ I instancji obowiązek szczególnie wnikliwego ustalenia i wyjaśnienia okoliczności faktycznych w sprawie, która jest przedmiotem wniosku strony, jak też starannego i dokładnego wskazania stronie, z jakich przyczyn jej wniosek nie może zostać uwzględniony. Z zebranego materiału dowodowego wynika, że skarżący mieszka z matką, którą całodobowo opiekuje się. Matka (ur. [...] stycznia 1938 r.), ze względu na stan zdrowia (zaburzenia [...], [...][...], przewlekły zaawansowany [...], choroba [...]) jest niezdolna do samodzielnej egzystencji. [...] listopada 2016 r. skarżący został ustanowiony opiekunem prawnym dla całkowicie ubezwłasnowolnionej matki. Miejski Ośrodek Pomocy Społecznej w P. w grudniu 2017 r. przeprowadził ze skarżącym wywiad środowiskowy i ustalił, że skarżący nie pracuje i nie ma żadnego własnego dochodu. Jego źródłem utrzymania jest renta matki w wysokości [...] zł oraz specjalny zasiłek opiekuńczy w wysokości [...] zł. W ocenie Kolegium - w ww. okolicznościach - nie jest uzasadnione umorzenie zobowiązań skarżącego. Skarżący nie ma wprawdzie obecnie stałego zatrudnienia, jednak posiada dochód z innego tytułu. Sytuacja rodzinna skarżącego jest niewątpliwie trudna, ze względu na stan zdrowia matki i wysiłek, jakie wiąże się z opieką nad niepełnosprawną matką. Trzeba jednak mieć na uwadze, że skarżący z posiadanego dochodu może spłacać zadłużenie alimentacyjne (choćby w części). Poza tym po stronie skarżącego nie występują takie okoliczności, które całkowicie uniemożliwiają zmianę jego sytuacji. Ani wiek skarżącego (ur. w 1963 r.), ani stan zdrowia nie wykluczają możliwości podjęcia przez skarżącego pracy w przyszłości, jak też działań, które pozwoliłyby na wywiązanie się z ciążącego obowiązku zwrotu należności wypłaconych z funduszu alimentacyjnego. Wskazywane przez skarżącego okoliczności, obrazują jego trudną sytuację rodzinną, ale nie dają możliwości potraktowania skarżącego w sposób uprzywilejowany, w odniesieniu do innych dłużników alimentacyjnych. Z treści odwołania wynika, że skarżący czynił starania o obniżenie alimentów, jednak Sąd nie dopatrzył się okoliczności uzasadniających zmniejszenie zobowiązań alimentacyjnych. Wymaga ponadto podkreślenia, że wszelkiego rodzaju zwolnienia z obowiązku alimentacyjnego mają charakter wyjątkowy i jako takie, zgodnie z ogólnymi regułami interpretacyjnymi, powinny być interpretowane w sposób ścisły, a nie rozszerzający. W związku z tym umorzenie powinno mieć miejsce tylko wówczas, gdy sytuacja dochodowa zobowiązanego lub jego rodziny nie pozwala mu w sposób trwały na wywiązanie się z ciążącego na nim obowiązku alimentacyjnego. Sytuacja taka nie zachodzi w okolicznościach niniejszej sprawy. W ocenie Kolegium nie sposób obecnie stwierdzić, że skarżący trwale utracił zdolność do zarobkowania, a tym samym do spłaty zobowiązań alimentacyjnych. Skarżący powinien mieć świadomość, że spoczywa na nim obowiązek partycypowania w kosztach utrzymania jego małoletniej córki. Działające w imieniu państwa organy administracji publicznej nie mogą umarzać należności, gdy sytuacja materialna dłużnika może w przyszłości ulec zmianie W wyniku podjęcia płatnej pracy bądź zaistnienia innych zdarzeń powodujących przysporzenie w majątku dłużnika. Zatem trudna sytuacja materialna dłużnika W dacie orzekania w przedmiocie umorzenia należności nie musi oznaczać umorzenia owych należności. Umorzenie należności dłużnika alimentacyjnego na podstawie art. 30 ust. 2 ustawy powinno mieć miejsce tylko wówczas, gdy sytuacja dochodowa i rodzima zobowiązanego uniemożliwia mu wywiązanie się z ciążącego na nim obowiązku. Stan taki winien być jednak skutkiem czynników obiektywnych, tj. takich, na które zobowiązany nie ma (nie miał) wpływu, gdyż tylko takie przesłanki mogą uzasadniać umorzenie należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Instytucja umorzenia należności alimentacyjnych jest środkiem szczególnym i stosowana być powinna jedynie wobec osób, które pomimo starań nie są w stanie w jakikolwiek sposób przezwyciężyć trudnych sytuacji życiowych lub ich pokonać przy wykorzystaniu własnych uprawnień, zasobów i możliwości. Odmowa umorzenia należności dłużnika alimentacyjnego nie wyklucza możliwości ubiegania się o umorzenie tych należności w przyszłości, gdyby wystąpiły ku temu przesłanki. Na wniosek skarżącego organ właściwy wierzyciela (organ I instancji) może odroczyć termin spłaty zobowiązania lub ustanowić spłatę zobowiązania w ratach uwzględniając jego możliwości płatnicze. W ocenie Kolegium w sytuacji, w jakiej znajduje się obecnie skarżący, umorzenie nie jest uzasadnione, a do rozważenia pozostają - jako bardziej adekwatne - inne, wyżej wskazane rozwiązania. Nie jest obecnie możliwe ustalenie, która z ww. możliwości byłaby najbardziej odpowiednia, gdyż zależy to m. in. od poziomu stałych wydatków i miesięcznych kosztów utrzymania. Od decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego w W. z [...] grudnia 2018 r. P. S. wniósł skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie. W skarze wniósł o: 1) uchylenie zaskarżonej decyzji, 2) umorzenie w całości zadłużenia wynikającego z należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego. W uzasadnieniu wskazał, że Kolegium rozpatrywało jego sprawę przez pół roku. W tym czasie matka skarżącego wyprowadziła się z domu. Dochody skarżącego, to zasiłek z urzędu pracy w kwocie [...] zł. Przy czym część zabiera komornik. Skarżący oświadczył, że jest niezdolny do pracy, ponieważ ma kłopoty z [...]. Okres za który Kolegium nakazuje mu zapłacić za fundusz, to okres w którym był opiekunem prawnym matki. Matka miała rentę rodzinną. Podał, że nie może dysponować środkami chorej całkowicie, ubezwłasnowolnionej matki. Natomiast w czasie kiedy dysponował matki rentą żeby mógł spłacać fundusz musiałby zwrócić się do sądu rodzinnego o pozwolenie na zarządzanie w ten sposób środkami matki (podopiecznej). Wobec tego wniósł o umorzenie zadłużeń z funduszu alimentacyjnego, które wynikały z niemożliwości podjęcia pracy. Skarżący nie mógł bezprawnie pozbawiać matki środków do życia. Zastrzegł, że jeżeli Sąd nie przychyli się do jego prośby, to wystąpi z pozwem przeciwko Skarbowi Państwa, który w tym okresie chciał zmusić skarżącego do dokonywania wpłat z poborów osoby całkowicie niezdolnej do samodzielnej egzystencji, niemającej zdolności do podejmowania czynności prawnych. Skarżący podał, że jest w trakcie leczenia, czeka na operację [...], która pozwoli mi wrócić do pracy. W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w W. wniosło o jej oddalenie i jednocześnie podtrzymało stanowisko prezentowane dotychczas w sprawie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje. Skarga nie jest uzasadniona, ponieważ zaskarżona decyzja nie narusza prawa. Zacząć należało od tego, że zgodnie z preambułą ustawy dostarczanie środków utrzymania osobom, które nie są w stanie samodzielnie zaspokoić swoich potrzeb, a w szczególności dzieciom, jest w pierwszej kolejności obowiązkiem wskazanych w Kodeksie rodzinnym i opiekuńczym członków ich rodziny. Wspieranie osób znajdujących się w trudnej sytuacji materialnej z powodu niemożności wyegzekwowania alimentów należy łączyć z działaniami zmierzającymi do zwiększenia odpowiedzialności osób zobowiązanych do alimentacji. Z preambuły wynika, że ustawodawca uznał, iż dostarczanie środków utrzymania dzieciom jest przede wszystkim obowiązkiem rodziców. Jeżeli dzieci nie otrzymują alimentów od jednego z rodziców i nie jest możliwe ich wyegzekwowanie w trybie sądowego postępowania egzekucyjnego, wówczas, jeżeli rodzina uprawnionych ma niskie dochody, dzieci są uprawnione do tego, aby otrzymać wsparcie finansowe ze strony państwa. Wówczas państwo wykłada za dłużnika alimentacyjnego środki finansowe na utrzymanie dzieci- świadczenia z funduszu alimentacyjnego (art. 2 pkt 11 i art. 9 ustawy). Środki te pochodzą z funduszu alimentacyjnego, który finansowany jest w formie dotacji celowej z budżetu państwa (art. 31 ustawy). Dłużnik alimentacyjny jest natomiast obowiązany do zwrotu organowi wykonawczemu gminy należności w wysokości świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego osobom uprawnionym (dzieciom) wraz z odsetkami (art. 27 ustawy). Przy czym organ właściwy wierzyciela może na wniosek dłużnika alimentacyjnego umorzyć jego należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, uwzględniając sytuację dochodową i rodzinną (art. 30 ust. 2 ustawy). Z preambuły wynika też, że celem ustawy jest zwiększenie odpowiedzialności dłużnika alimentacyjnego. Mając na uwadze dwa wyżej wymienione założenia (konieczność łożenia rodziców na utrzymanie dzieci i zwiększenie odpowiedzialności dłużnika alimentacyjnego) trzeba przyjąć, że instytucja umorzenia należności z tytułu świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego ma charakter wyjątkowy, ponieważ w tym przypadku organ właściwy wierzyciela rezygnuje z przysługującej w całości należności zwrotnej, a koszt jej poniesienia przerzucany jest na ogół społeczeństwa. Wobec tego, skoro umorzenie należności w całości jest instytucją stosowaną wyjątkowo, toteż dłużnik, aby jego wniosek o umorzenie należności w całości mógł zostać uwzględniony, musi znaleźć się w nadzwyczajnie trudnej sytuacji, tj. z przyczyn od siebie niezależnych nie mogą podjąć pracy zarobkowej i uzyskać dochodu własnym staraniem. Zdaniem Sądu w niniejszej sprawie trafne jest stanowisko Samorządowego Kolegium Odwoławczego w W., że P. S., w dacie wydawania zaskarżonej decyzji z dnia [...] grudnia 2018 r. (a taki stan faktyczny i prawny miał znaczenie przy dokonywaniu przez sąd administracyjny kontroli zgodności z prawem zaskarżonej decyzji), nie spełniał przesłanek uzasadniających umorzenie należności z tytułu świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego wypłaconych na osobę uprawnioną córkę W. S. Z akt administracyjnych, treści skargi oraz oświadczenia złożonego przez skarżącego na rozprawie sądowej wynika, że P. S. jest stanu wolnego i w wieku zatrudnieniowym (ur. 1963 r.). Skarżący zamieszkuje w P., nie pracuje. Do października 2018 r. zamieszkiwał z matką J. S., z którą prowadził wspólne gospodarstwo domowe. Ich źródłem utrzymania była renta matki w kwocie [...] zł oraz specjalny zasiłek opiekuńczy w wysokości [...] zł. Od października 2018 r. samodzielnie gospodaruje i zamieszkuje. W październiku 2018 r. zmarła jego matka (osoba ur. 1938 r., niezdolna do samodzielnej egzystencji od 2009 r.), której był opiekunem prawnym i kuratorem od 2011 r. Skarżący przed utratą pracy wykonywał zawód [...]. W październiku 2018 r. otrzymał rentę z tytułu częściowej niezdolności do pracy w wysokości [...] zł. Sygnalizuje problemy zdrowotne, dotyczące [...]. Oświadczył, że czeka na operację, po której ma nadzieję podjąć pracę. Z powyższego wynika, że skarżący nie znajduje się w sytuacji bez wyjścia, trwale uniemożliwiającej uzyskanie w przyszłości dochodu. P. S. ma pewne uprawnienia (wykonywał zawód [...]), ma pewien dochód w gwarantowanej wysokości (renta), nie posiada osób trzecich na utrzymaniu, które by z nim zamieszkiwały. Mógłby wykonywać pracę, adekwatną dla stanu jego zdrowia i w ten sposób spłacać swoje zadłużenie w kwotach dostosowanych do jego możliwości finansowych. Chęć podjęcia pracy skarżący zadeklarował w skardze. Sąd zwraca uwagę, że skarżący zamieszkuje w P., a więc mieście liczącym powyżej 60.000 tyś mieszkańców, gdzie jest rynek pracy. P. oddalony jest ok. [...] km od [...], a więc największego rynku pracy, gdzie można znaleźć zatrudnienie i uzyskać wyższe zarobki. Jeżeli chodzi o sygnalizowany problem zdrowotny (dolegliwości związane z [...]) trzeba wskazać, że to powszechny problem społeczny, zwłaszcza osób posiadających siedzącą pracę. Znamienne jest to, że choroby [...] nie są sklasyfikowane jako choroby zawodowe (rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 30 czerwca 2009 r. w sprawie chorób zawodowych - Dz. U. z 2013 r. poz. 1367). Zatem tego typu problemy zdrowotne nie są czymś wyjątkowym. Z tego typu problemami boryka się wiele pracujących osób. Trafnie wskazało SKO w W., że trudna sytuacja majątkowa i finansowa P. S. i jego pozostawanie bez pracy nie mogły być potraktowane przez organ jako okoliczności wyjątkowe i przez to uzasadniające zastosowanie ulgi w spłacie zobowiązań w postaci umorzenia zaległości w należnościach z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Skarżący należał w okresie od grudnia 2013 r. do [...] listopada 2017 r. do grona typowych dłużników alimentacyjnych. Zgodnie z art. 2 pkt 3 ustawy ilekroć w ustawie jest mowa o dłużniku alimentacyjnym oznacza to osobę zobowiązaną do alimentów na podstawie tytułu wykonawczego, przeciwko której egzekucja okazała się bezskuteczna. Skoro zatem, w założeniu ustawodawcy, dłużnik alimentacyjny był nieściągalny egzekucyjnie, to była to osoba która nie uzyskiwała dochodu z pracy zarobkowej lub też nie pobierała świadczeń emerytalno-rentowych, czy zasiłku dla bezrobotnych. Z tego typu dochodów można bowiem prowadzić egzekucję (do określonej ustawowo wysokości). W założeniu jakie przyjął ustawodawca wprowadzając ustawę było to, że dłużnik alimentacyjny to z reguły osoba pozostająca na utrzymaniu osób trzecich albo uzyskująca dochody z pracy "na czarno" i nieujawniająca ich bądź utrzymująca się ze świadczeń o charakterze socjalnym, tj. z pomocy społecznej, czy ze świadczeń rodzinnych (które nie podlegają egzekucji i przez to egzekucja alimentów jest bezskuteczna). Rację ma zatem SKO w W., że w sytuacji osobistej, w jakiej znajdował się P. S., w dacie wydania zaskarżonej decyzji, adekwatną ulgą w spłacie jego zobowiązań mogłoby być odroczenie terminu płatności albo rozłożenie zaległości na dogodne raty, stosowne do możliwości płatniczych wnioskodawcy. Mając powyższe na uwadze Sąd uznał, że SKO w W. należycie wyjaśniło istotne dla sprawy okoliczności związane z sytuacją dochodową i rodzinną skarżącego. Ocena zasadności wniosku o umorzenie, zawarta w zaskarżonej decyzji, mieści się w granicach tzw. uznania administracyjnego. Zgodnie bowiem z art. 30 ust. 2 ustawy organ właściwy wierzyciela może (a więc nie musi) na wniosek dłużnika alimentacyjnego umorzyć jego należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości lub w części, uwzględniając sytuację dochodową i rodzinną. Trafne było natomiast stanowisko P. S., że świadczenie rentowe przysługujące jego matce J. S. nie mogło być źródłem spłaty zadłużenia skarżącego, ponieważ beneficjentem renty była jego matka i świadczenie to musiało być przeznaczone na jej utrzymanie. Kwestia ta została podniesiona wadliwie w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji, jednak nie miała żadnego wpływu na wynik niniejszej sprawy. Z tych względów Sąd, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2018 r. poz. 1302 ze zm.) orzekł, jak w sentencji wyroku.