I SA/Wa 245/17

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Jolanta Dargas, Sędziowie sędzia WSA Magdalena Durzyńska, sędzia WSA Dariusz Pirogowicz (spr.), Protokolant ref. staż. Agata Abramowicz, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 6 września 2017 r. sprawy ze skargi T. B. na decyzję Ministra Skarbu Państwa z dnia [...] grudnia 2016 r. nr [...] w przedmiocie potwierdzenia prawa do rekompensaty uchyla zaskarżoną decyzję Minister Skarbu Państwa decyzją z [...] grudnia 2016 r. nr [...] utrzymał w mocy decyzję Wojewody [...] z [...] września 2015 r. nr [...] potwierdzającą na rzecz T. B. prawo do rekompensaty za pozostawione przez niego oraz K. B. i M.B. nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, tj. w miejscowości B. , gmina O. , pow. D. (obecnie [...]) – w udziale ½ części. Decyzja Ministra Skarbu Państwa wydana została przy następujących ustaleniach stanu fatycznego i ocenie prawnej sprawy. T.B.(noszący pierwotnie nazwisko B. ) wraz z matką - K.B. oraz siostrą - M.B. (później Z. ) był współwłaścicielem nieruchomości położonej we wsi B. , w skład której wchodziło gospodarstwo rolne o pow. [...] ha [...] m2, dom mieszkalny i budynki gospodarcze. Wyżej wymienieni odziedziczyli tę nieruchomość po zmarłym w 1943 r. I.B. w udziałach wynoszących odpowiednio: 1/7 części - K.B. oraz po 6/14 części M. B. i T.B. (post. SRo dla W. z [...] .08.1991 r. [...] ). Do czasu repatriacji do Polski – co miało miejsce ok. 1945 r. - zamieszkiwali oni w B. . Fakt pozostawienia nieruchomości, jaj areał oraz zamieszkiwanie do dnia wybuchu II Wojny Światowej na dawnych [...], potwierdza orzeczenie Państwowego Urzędu Repatriacyjnego w W. z [...] sierpnia 1945 r. [...] . K.B. zmarła w 1948 r., a spadek po niej nabyli po ½ części T.B. i M.Z. (post. SR w G. z [...] .07.1991 r. [...] ) Pismem z [...] lutego 1990 r. M.Z., której własnoręczność podpisu stwierdził Urzędnik Urzędu Gminnego Z. , oświadczyła, że zrzeka się prawa do spadku w przypadających jej udziałach w odniesieniu do gospodarstwa rolnego położonego we wsi B. na rzecz brata T.B. . Zmarła ona [...] września 2007 r. T.B. wnioskami z [...] września 1989 r. wystąpił do Urzędu Miasta i Gminy J. , Urzędu Gminy W. Urzędu Miasta i Gminy K. oraz Urzędu Miasta i Gminy O. o przydzielenie mu jako ekwiwalent za pozostawioną poza granicami nieruchomość działek pod inwestycję i zabudowę. Odrębnymi wnioskami składanymi w latach 1990-92 w różnego rodzaju urzędach rejonowych na terenie Polski wnosił o przyznanie ekwiwalentu za pozostawione na kresach mienie i zarejestrowanie orzeczenia Państwowego Urzędu Repatriacyjnego. Z kolei wnioskiem z [...] września 2006 r. wystąpił do Wojewody [...] o wydanie decyzji potwierdzającej prawo do rekompensaty za ww. nieruchomości. Ostatecznie właściwym do rozpoznania sprawy przez niego zainicjowanej wyznaczony został, postanowieniem Ministra Administracji i Cyfryzacji z [...] października 2015 r, Wojewoda [...] . . Wojewoda ów, w następstwie przeprowadzonego postępowania wyjaśniającego, decyzją z [...] września 2016 r. orzekł o ustaleniu prawa do rekompensaty na rzecz T.B. w udziele ½ części. Ocenił, że w sprawie udokumentowane zostały materialnoprawne przesłanki ustalenia prawa do rekompensaty zawarte w art. 2, 3 i 5 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (Dz.U. z 2016 poz. 2042), przywoływanej dalej jako: "ustawa [...] ". T.B., K.B. i M.Z. byli bowiem właścicielami pozostawionej na [...] nieruchomości i tam zamieszkiwali przed wybuchem II Wojny Światowej, w związku z którą opuścili te tereny na podstawie układu, o którym mowa w art. 1 ust. 1 pkt 1 ustawy [...] . Posiadali oni również obywatelstwo Polskie. Organ stanął jednak na stanowisku, iż wymiar rekompensaty należny T.B. ograniczony winien być wyłącznie do ½ części (która to część stanowi sumę przynależnego mu udziału we współwłasności i udziału w spadku po K.B. ). Takie ograniczenie uzasadniał zaś tym, że oświadczenie z 1990 r. trzeciego ze współwłaścicieli pozostawionej nieruchomości, tj. M. Z. , złożone zostało na potrzeby postępowania spadkowego i nie może być uwzględnione w postępowaniu administracyjnym dotyczącym potwierdzenia prawa do rekompensaty. T.B. wniósł od tej decyzji odwołanie wywodząc, iż w związku ze zrzeczeniem się na jego rzecz przez siostrę praw do nieruchomości odziedziczonych po I.B. i K.B. , przysługuje mu prawo do rekompensaty za całość pozostawionej nieruchomości W następstwie rozpoznania tego odwołania Minister Skarbu Państwa decyzją z[...] grudnia 2016 r. utrzymał decyzję organu pierwszej instancji w mocy, podzielając stanowisko Wojewody [...], iż T.B. w świetle zgromadzonych w sprawie dokumentów prawo do rekompensaty obejmować mogło wyłącznie tę część, która odpowiadała wielkości przynależnego mu udziału jako współwłaścicielowi pozostawionej nieruchomości oraz spadkobiercy po K.B.. Wykluczona natomiast była możliwość uzyskania części rekompensaty odpowiadającej udziałowi przynależnemu pierwotnie M.Z.. Minister odmiennie jednak od Wojewody podszedł do kwestii oświadczenia złożonego przez M. Z. , uznając jego stanowisko za błędne. Zdaniem organu odwoławczego oświadczenie to oceniać należało bowiem w kontekście wskazania, o którym mowa w art. 3 ust. 1 i 2 ustawy [...] . Przy czym analizując instytucję "wskazania" określoną w tym przepisie, a wcześniej w art. 88 ust. 3 i 4 ustawy z dnia 29 kwietnia 1985 r. o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości (Dz.U. Nr 22, poz. 99 ze zm.) wywodził – odwołując się w tej materii do poglądów wyrażonych w orzecznictwie i doktrynie (w tym aspekcie przywołał m.in. uchwałę SN z 4 lutego 1993 r. III AZP 39/92 oraz wyrok NSA z 26 czerwca 2014 r. I OSK 2907/12) - że stanowi ono szczególną instytucję, której skutkiem nie jest nabycie stricete rozumianego uprawnienia po stronie osoby wskazanej i utrata go po stronie osoby wskazującej. Należy je więc odczytywać jako przesłankę z zakresu materialnego prawa administracyjnego, od której zależy możliwość ubiegania się przez spadkobiercę o "prawo zaliczenia" na swoją rzecz. Cały czas jednak skuteczność "wskazania" zależy od istnienia uprawnienia po stronie wskazującego repatrianta, gdyż to jego status jest jego źródłem. Wskazanie zatem nie oznaczało cesji uprawnień. W konsekwencji skonkludował, że oświadczenie M.Z. nie wywarło skutku prawnego i nie można przyjąć, że nastąpiło na jego podstawie trwałe przeniesienie uprawnienia do rekompensaty na osobę przez nią wskazaną. Podkreślał przy tym, iż w przypadku śmierci osoby wskazującej zastosowanie znajduje automatycznie art. 88 ust. 4 ustawy z 1985 r., a obecnie art. 3 ust. 2 ustawy [...] . Z regulacji tej zaś jednoznacznie wynika, że publicznoprawne (administracyjne) prawo do rekompensaty z chwilą śmierci repatrianta z mocy ustawy staje się prawem jego spadkobierców i to oni, i tylko oni, mogą ubiegać się o jego potwierdzenia w drodze decyzji bądź wskazać jako "uprawnionego" do tego wystąpienia jednego z nich. Z uwagi zatem na to, że M.Z. nie żyje , osobami uprawnionymi do rekompensaty są, zdaniem Ministra, jej następcy prawni. Na powyższą decyzję T.B. wniósł skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, domagając się zasądzenia wypłaty mu pełnej kwoty rekompensaty za utraconą nieruchomość. W motywach skargi skoncentrował się natomiast na okolicznościach odnoszących się do zniszczeń lokalu mieszkalnego przezeń zajmowanego, które miały być spowodowana przez osoby trzecie i historii użytkowania owego lokalu. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie podtrzymując w całości argumentacje przedstawioną w uzasadnieniu kwestionowanej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: skarga jest zasadna. Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowiły przepisy ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (Dz.U. z 2016 r., poz. 2042), które w myśl art. 27 tej ustawy należało stosować do sprawa wszczętych i niezakończonych do dnia jej wejścia w życie (tj. do dnia 7 października 2005 r.). Prawo do rekompensaty za nieruchomości pozostawione na dawnych [...] [...] Rzeczypospolitej Polskiej, w świetle przepisów przywołanej ustawy przysługuje właścicielowi pozostawionych nieruchomości, jeżeli spełnia on łącznie następujące wymogi: był w dniu 1 września 1939 r. obywatelem polskim i miał miejsce zamieszkania na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej w rozumieniu wymienionych przez ustawodawcę enumeratywnie przedwojennych przepisów oraz opuścił je z przyczyn, o których mowa w art. 1 (w wyniku wypędzenia z tego terytorium lub jego opuszczenia w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r. dokonanego na podstawie wymienionych w ustawie tzw. układów republikańskich; w związku z regulacja granicy wschodniej, na podstawie umowy granicznej pomiędzy Rzeczypospolitą Polską a ZSRR z 15 lutego 1951 r.; a także na skutek innych okoliczności związanych z wojną), lub z tych przyczyn nie mógł na nie powrócić; posiada obywatelstwo polskie (art. 2). W przypadku gdy nieruchomości pozostawione poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej były przedmiotem współwłasności, prawo do rekompensaty w myśl art. 3 ust. 1 ustawy [...] przysługuje wszystkim współwłaścicielom, spełniającym wymogi określone w art. 2, albo niektórym z nich, wskazanym przez pozostałych właścicieli. Z kolei w sytuacji śmierci właściciela prawo to, w myśl art. 3 ust. 2 powołanej ustawy, przysługuje wszystkim jego spadkobiercom albo niektórym z nich, wskazanym przez pozostałych spadkobierców, jeżeli spełniają wymóg określony w art. 2 pkt 2 (posiadają obywatelstwo polskie). W okolicznościach faktycznych rozpoznawanej sprawy poza sporem jest, że w odniesieniu do T.B. spełnione zostały materialnoprawne przesłanki przyznania prawa do rekompensaty określone w art. 2 i 3 ustawy [...] . Jak bowiem ustalił organ był on współwłaścicielem i współspadkobiercą po drugim z trzech współwłaścicieli nieruchomości pozostawionej w miejscowości B.(obecnie [...]) -tj. K.B. , gdzie zamieszkiwał do dnia repatriacji do Polski. Ta zaś odbyła się na podstawie układu wymienionego w art. 1 ust. 1 pkt 1 powołanej ustawy. Niesporne jest również posiadanie przezeń obywatelstwa Polskiego. Złożył wreszcie, jako osoba uprawniona, wniosek o ustalenie prawa do rekompensaty (dawniej tzw. prawa zaliczenia) na gruncie uprzednio obowiązujących regulacji, który nie został rozpoznany do dnia wejścia w życie ustawy [...] . Poza sporem jest również, że trzeci współwłaściciel nieruchomości (będący jednocześnie obok skarżącego współspadkobiercą po K. B.), tj. M.Z. zrzekła się w dniu [...] lutego 1990 r. na jego rzecz praw do tej nieruchomości wynikających z przynależnego jej udziału we własności oraz spadkobrania, oraz że zmarła ona w toku prowadzonego w przedmiocie rekompensaty postępowania. Ustalony w tym zakresie stan faktyczny nie budzi także wątpliwości Sądu i znajduje potwierdzenia w materiale dowodowym zgormadzonym w aktach. Istota sporu sprowadza się natomiast do odpowiedzi na pytanie, czy złożone przez M. Z. oświadczenie, które - co należy podkreślić - odpowiada pod względem formalnym warunkom wymaganym dla "wskazania", o którym mowa w art. 3 ust. 1 i 2 ustawy [...] , zachowuje aktualność także po jej śmierci. Minister bowiem stanął na stanowisku, że pozostaje ono skuteczne jedynie o ile osoba wskazująca żyje, a to ze względu na szczególny charakter prawa do rekompensaty (będącego publicznym, związanym z osobą repatrianta), które jest prawem niezbywalnym. Co z kolei powoduje, że wskazanie nie rodzi skutków przelewu czy ekspektatywy prawa. Sąd w składzie orzekającym w niniejszej sprawie, nie kwestionując samego charakteru prawa do rekompensaty jako praw publicznego, jak także istoty "wskazania" z art. 3 powołanej ustawy, stanowisko Ministra co do utraty skuteczności prawnej owego wskazania, następującej po śmierci osoby wskazującej, uznaje za błędne i nieznajdujące oparcia w treści normatywnej ww. przepisu wykładanego w zw. z art. 5 ust. 1 i 2 tej ustawy. Przywołany art. 5 ustawy [...] stanowi w ustępie 1, iż potwierdzenie prawa do rekompensaty następuje na wniosek osoby ubiegającej się o potwierdzenie tego prawa złożony nie później niż do dnia 31 grudnia 2008 r. W myśl natomiast ust. 2 tego artykułu wniosek o potwierdzenie prawa do rekompensaty w przypadkach, o których mowa w art. 3 tj. w przypadku gdy pozostawiona nieruchomość stanowi współwłasność, lub zmarł ja właściciel), składa współwłaściciel lub spadkobierca, lub wskazana osoba uprawniona do rekompensaty. Jeśli zatem osoba wskazana przez współwłaściciela pozostawionej nieruchomości lub spadkobiercę właściciela jest z mocy ww. przepisu uprawniona do złożenia wniosku o potwierdzenie na swoją rzecz prawa do rekompensaty za tę nieruchomość, a sam wniosek w tym względzie mogła ona złożyć najpóźniej do końca 2008 r., skuteczność prawną wskazania jej jako uprawniona należy oceniać na datę realizacji tej czynności jak też datę złożenia wniosku o rekompensatę (za którą w przypadku postępowań zainicjowanych pod rządami uprzednio obowiązujących regulacji prawnych przyjąć należy datę wejścia w życie ustawy [...] ), a nie datę podejmowania w przedmiocie rekompensaty decyzji administracyjnej. Powyższe nie koliduje z poglądem wyrażonym w przywołanej przez Ministra uchwale SN z 4 lutego 1993 r. III AZP 39/92, iż "skuteczność wskazania zależy od istnienia uprawnienia po stronie wskazującego repatrianta, gdyż to jego status jest jego źródłem". Przyjęcie natomiast - jak uczynił to Minister - konstrukcji, wedle której wskazanie osoby uprawnionej pozostaje w mocy (wywołuje skutek prawny) o ile osoba wskazująca żyje na dzień władczego kształtowania prawa (wydania decyzji) nie tylko nie znajduje uzasadnienia w treści ww. przepisów, ale wręcz prowadziło bo do skutków, które z punktu widzenia zasad sprawiedliwości społecznej, trudno byłoby zaakceptować. W skrajnych przypadkach skutkowałoby to bowiem trwałym pozbawieniem możliwości uzyskania rekompensaty z tytułu przynależnego osobie wskazującej udziału w prawie. Działo by się tak wówczas, gdyby zmarła ona po 31 grudnia 2008 r., w konsekwencji czego jej spadkobiercy pozbawieni byliby możliwości skutecznego wniesienia podania o przyznanie rekompensaty. Przenosząc powyższe uwagi na stan faktyczny niniejszej sprawy, stwierdzić należy, że w dacie formułowania przez M.Z. oświadczenia wskazującego T.B. jako uprawnionego z praw przynależnych jej do pozostawionej nieruchomości, obowiązujące przepisy uprawniały właściciela nieruchomości do wskazania z kręgu osób uprawnionych do dziedziczenia ustawowego osoby na, rzecz której nastąpić ma zaliczenie wartości takiej nieruchomości (por. art. 88 ust. 3 ustawy z dnia 29 kwietnia 1985 r. o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości –Dz.U. nr 22, poz. 99 ze zm.). W przypadku natomiast śmierci właściciela wskazania takiego mogli dokonać ze swojego grona jego spadkobiercy (art. 88 ust. 4 ww. ustawy). T.B., będąc bratem M.Z., bez wątpienia należał do kręgu osób uprawnionych do dziedziczenia ustawowego po wyżej wymienionej (por. art. 932 § 4 k.c.). Był przy tym wspólnie z nią współspadkobiercą po kolejnym współwłaścicielu pozostawionej nieruchomości – K.B.. W konsekwencji z punktu widzenia przepisów art. 88 ust. 3 i 4 ustawy o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości wskazanie go przez M.Z. było wówczas w pełni skuteczne. Także w świetle cytowanych na wstępie przepisów art. 3 ust. 1 i 2 ustawy [...] , wskazanie jego osoby jako uprawnionego do rekompensaty było prawnie dopuszczalne. To zaś oznacza, że był on uprawniony do rekompensaty w pełnym określonym w art. 13 ust. 2 ustawy [...] wymiarze, tj. 20% wartości pozostawionej nieruchomości. Ograniczając zatem podstawę jej wymiaru do wartości przypadającego mu pierwotnie udziału we współwłasności nieruchomości oraz udziału wynikającego z dziedziczenia po matce (łącznie ½ części), Wojewoda [...] naruszył w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy art. 13 ust. 2 oraz art. 3 ust. 1 i 2 powołanej ustawy, które to naruszenie było w tym wypadku efektem błędnej subsumcji prawidłowo zrekonstruowanego stanu faktycznego do norm prawa materialnego zawartych w ww. przepisach. W konsekwencji analogicznego naruszenie przepisów prawa materialnego dopuścił się Minister Skarbu Państwa utrzymując decyzję organu pierwszej instancji w mocy. Z tych wzglądów Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2017 r., poz. 1369.), orzekł jak w sentencji. Wskazania co do dalszego zakresu postępowania wynikają wprost z oceny prawnej sformułowanej w niniejszym wyroku i sprowadzają się do konieczności ponownego rozpoznania przez Ministra odwołania strony i podjęcia w sprawie rozstrzygnięcia o charakterze reformatoryjnym, uwzględniającego tę ocenę.