I SA/Wa 255/18

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Dariusz Pirogowicz Sędziowie Sędzia WSA Dorota Apostolidis Sędzia WSA Elżbieta Sobielarska (spr.) Protokolant starszy specjalista Joanna Pleszczyńska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 23 maja 2018 r. sprawy ze skargi B. M. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z dnia [...] grudnia 2017 r. nr [...] w przedmiocie świadczenia wychowawczego uchyla zaskarżoną decyzję oraz decyzję Wójta Gminy [...] z dnia [...] października 2017 r. nr [...] w części dotyczącej odmowy przyznania świadczenia wychowawczego na K. M. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...] decyzją z dnia [...] grudnia 2017 r. po rozpoznaniu odwołania B. M. od decyzji Wójta Gminy w [...] z dnia [...] października 2017 r. nr [...] przyznającej B. M. świadczenia wychowawcze na rzecz dzieci: B. M., D. M. oraz M. M. w kwocie 500 zł na każde z nich na okres od 1 października 2017 r. do 30 września 2018 r. i odmawiającej przyznania powyższego świadczenia na pierwsze dziecko K. M. z powodu przekroczenia kryterium dochodowego utrzymało powyższą decyzję w mocy. W uzasadnieniu organ przedstawił następująco stan sprawy. Wójt Gminy [...] decyzją z dnia [...] października 2017 r. odmówił przyznania B. M. świadczenia wychowawczego na syna K. M. (pierwsze dziecko) z powodu przekroczenia kryterium dochodowego, przyznając jednocześnie to świadczenie na trójkę młodszych dzieci. Rodzina skarżącej składa się z 10 dzieci z których pięcioro jeszcze się uczy oraz rodziców. Zgodnie z art. 5 ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowaniu dzieci (Dz. U. z 2016 r., poz. 195) świadczenie wychowawcze przysługuje w wysokości 500 zł miesięcznie na dziecko w rodzinie. W przypadku jednego dziecka świadczenie to będzie przysługiwało, jeśli dochód na osobę w rodzinie nie przekraczał w 2014 r. kwoty 800 zł. Organ pierwszej instancji ustalił, że dochód miesięczny w rodzinie wnioskodawczyni w roku 2016 r. wyniósł [...] zł, natomiast w przeliczeniu na osobę w rodzinie wyniósł [...] zł ([...] : 7 osób), a zatem przekroczył kryterium dochodowe wynoszące 800 zł na osobę w rodzinie uprawniające do pobierania świadczenia wychowawczego na pierwsze dziecko. Organ podkreślił, że świadczenie to nie ma charakteru uznaniowego i dlatego nie przyznał go wnioskodawczyni na pierwsze dziecko. Od decyzji Wójta Gminy w [...] z [...] października 2017 r. w części odmawiającej przyznania świadczenia 500+ na pierwsze dziecko B. M. złożyła odwołanie zarzucając organowi błędne naliczenie dochodu rodziny, będącego podstawą do ustalenia prawa do powyższego świadczenia na pierwsze dziecko. Podniosła, że sposób wyliczenia dochodu jest dla niej niezrozumiały, a faktyczny dochód jest o wiele niższy. Organ po rozpatrzeniu odwołania utrzymując w mocy decyzję stwierdził, że zgodnie z art. 4 ust. 1 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci, celem świadczenia wychowawczego jest częściowe pokrycie wydatków związanych z wychowywaniem dziecka, w tym z opieką nad nim i zaspokojeniem jego potrzeb życiowych. Świadczenie wychowawcze przysługuje matce, ojcu, opiekunowi faktycznemu dziecka albo opiekunowi prawnemu do dnia ukończenia 18 roku życia. W sytuacji, gdy w rodzinie jest jedno dziecko, warunkiem wypłaty świadczenia jest kryterium dochodowe. Kryterium dochodowe wynosi 800 zł na osobę w rodzinie, a w przypadku gdy członkiem rodziny jest dziecko niepełnosprawne, świadczenie wychowawcze przysługuje na pierwsze dziecko, jeżeli dochód w przeliczeniu na osobę w rodzinie nie przekracza kwoty 1200 zł. Dochodem rodziny jest przeciętny miesięczny dochód członka rodziny osiągnięty w roku 2014.  Zgodnie z art. 2 ust. 1 i 2 ustawy pod pojęciem dochodu należy rozumieć dochód w rozumieniu przepisów o świadczeniach rodzinnych, a pod pojęciem dochodu członka rodziny należy rozumieć przeciętny miesięczny dochód członka rodziny osiągnięty w roku kalendarzowym poprzedzającym okres, na jaki ustalane jest prawo do świadczenia wychowawczego, z zastrzeżeniem art. 7 ust. 1-3. Zgodnie z art. 3 pkt 1 lit. a ustawy z dnia z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych dochodem są: "przychody podlegające opodatkowaniu na zasadach ogólnych na podstawie przepisów o podatku dochodowym od osób fizycznych, pomniejszone o koszty uzyskania przychodu, należny podatek dochodowy od osób fizycznych, składki na ubezpieczenia społeczne niezaliczone do kosztów uzyskania przychodu oraz składki na ubezpieczenie zdrowotne", a wg. pkt 2 dochodem rodziny jest "przeciętny, miesięczny dochód członków rodziny uzyskany w roku kalendarzowym poprzedzającym okres zasiłkowy". Dlatego też organ odwoławczy uznał, że dochód rodziny B. M. został przez organ pierwszej instancji wyliczony prawidłowo i wynosi [...] zł na osobę. SKO stwierdziło, że świadczenie wychowawcze nie ma charakteru uznaniowego. W przypadku jednego dziecka decyduje kryterium dochodowe, przy czym przekroczenie kryterium dochodowego nawet o 3,52 zł, a także trudna sytuacja materialna B. M. nie może zdaniem organu uzasadniać przyznania świadczenia. Na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z dnia [...] grudnia 2017 r. skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie złożyła B. M. zarzucając jej naruszenie prawa poprzez nie podjęcie wszystkich działań umożliwiających dokładne wyjaśnienie sprawy, podanie tylko nazw aktów prawnych bez szczegółowego przytoczenia treści przepisów w jej podstawie prawnej, błędne wyliczenie dochodu rodziny oraz uznanie, że jej sytuacja życiowa nie spełnia warunków do przyznania świadczenia wychowawczego na pierwsze dziecko wnosząc o jej uchylenie w całości i orzeczenie zgodnie z wnioskiem lub przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania organowi pierwszej instancji. W odpowiedzi na skargę organ podtrzymał swoje stanowisko wyrażone w uzasadnieniu decyzji i wniósł o jej oddalenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje. W ocenie sądu skarga podlegała uwzględnieniu, gdyż zaskarżona decyzja w tej konkretniej sprawie narusza zasadę sprawiedliwości społecznej, wyrażoną w art. 2 Konstytucji R.P. Zgodnie z art. 4 ust. 1 ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (Dz. U. z 2016 r., poz. 195), "celem świadczenia wychowawczego jest częściowe pokrycie wydatków związanych z wychowywaniem dziecka, w tym z opieką nad nim i zaspokojeniem jego potrzeb życiowych". Natomiast art. 5 ust. 3 tej ustawy stanowi, że "świadczenie wychowawcze przysługuje na pierwsze dziecko osobom, o których mowa w art. 4 ust. 2, jeżeli dochód rodziny w przeliczeniu na osobę nie przekracza kwoty 800,00 zł". Wprowadzenie kryterium dochodowego w przypadku "pierwszego dziecka", jako przesłanki przyznania świadczenia wychowawczego, oznacza, że przynajmniej w tym wypadku świadczenie wychowawcze zbliżone jest do świadczeń społecznych lub rodzinnych, z natury rzeczy kierowanych do osób, najogólniej mówiąc (bo z pominięciem jeszcze innych kryteriów), niezamożnych. Nie ma tu oczywiście miejsca (ani potrzeby) na szczegółowe porównywanie świadczenia wychowawczego z poszczególnymi świadczeniami rodzinnymi lub świadczeniami z pomocy społecznej, ale jeśli celem świadczenia wychowawczego ("częściowe pokrycie wydatków związanych z wychowywaniem dziecka") ustawodawca nie objął osób (o których mowa w art. 4 ust. 2), których dochód na osobę w rodzinie przekracza pewien ustalony przez ustawodawcę poziom, to porównania ze świadczeniami o charakterze społecznym wydają się być uprawnione. To zaś rodzi pewne implikacje na tle zasad konstytucyjnych. Wspomnieć bowiem należy, że np. w art. 106 ust. 3a ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz. U. z 2016 r., poz. 930 ze zm.) ustawodawca przewidział, że "zmiana dochodu osoby samotnie gospodarującej lub rodziny w okresie pobierania świadczenia pieniężnego nie wpływa na wysokość świadczenia pieniężnego, jeżeli kwota zmiany nie przekroczyła 10% odpowiednio kryterium dochodowego osoby samotnie gospodarującej lub kryterium dochodowego na osobę w rodzinie". Ustawodawca wprowadził więc w ustawie o pomocy społecznej pewne mechanizmy korygujące, czy uelastyczniające kryterium dochodowe, aby podstawowe cele pomocy społecznej nie zostały zaprzepaszczone. Tego typu mechanizmów zabrakło zaś w ustawie, która stanowiła podstawę wydania zaskarżonej decyzji. Zdaniem Sądu stan faktyczny rozpoznawanej sprawy jest wyjątkowo trudny. Skarżąca urodziła dziesięcioro dzieci, z których jeszcze pięcioro się uczy w tym kilka poza miejscem zamieszkania (dojazd, koszty internatu), a jej realny dochód to świadczenie rodzinne [...] zł i świadczenie wychowawcze (500+) na troje dzieci. Przyznana sądownie jej mężowi renta z KRUS jest w całości zabierana na pokrycie długu (zaległości w płaceniu składek z powodu bardzo trudnej sytuacji materialnej). Powód obniżenia dochodu skarżącej nie mieści się jednak w żadnej kategorii utraty dochodu w rozumieniu art. 2 pkt 19 ustawy. Z przedstawionych wyżej powodów Sąd uznał, że w tej konkretnej sprawie przekroczenie kryterium dochodowego (wbrew twierdzeniom skarżącej prawidłowo przez organ ustalonego) o 3,52 zł nie może stanowić podstawy do odmowy przyznania świadczenia wychowawczego, gdyż byłoby to rażąco niesprawiedliwe i niweczyłoby cele ustawy określone w jej art. 4 ust. 1, w sposób zupełnie nieproporcjonalny do powodu, dla którego wprowadzona została przesłanka kryterium dochodowego (jak wspomniano wyżej, świadczenie wychowawcze na pierwsze dziecko pozostaje w związku z zamożnością świadczeniobiorcy). Sąd uznał zatem, że zaskarżona decyzja narusza art. 5 ust. 3 ustawy z 11 lutego 2016 r., wykładany w zgodzie z art. 2 Konstytucji R.P., na co wpływ miały zarówno wskazane wyżej elementy systemowe, związane z charakterem świadczenia wychowawczego, jak i realna sytuacja skarżącej z chwili wydawania zaskarżonych decyzji. Zastrzec przy tym należy, że wszelkie kwestie konstytucyjne rozważane w tej sprawie, sąd rozstrzygnął na gruncie tego indywidualnego przypadku (jednostkowo), będąc zobowiązanym w procesie stosowania prawa do takiej wykładni przepisów, aby pozostawała ona w zgodzie z zasadami konstytucyjnymi (por. art. 8 Konstytucji). Mając to na uwadze, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a w zw. z art. 135 ppsa sąd orzekł jak w wyroku. Przy ponownym rozpatrzeniu sprawy organ zobowiązany będzie wziąć pod uwagę wykładnię prawa przedstawioną wyżej przez sąd.