I SA/Wa 2785/22

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący: sędzia WSA Łukasz Trochym sędzia WSA Bożena Marciniak (spr.) sędzia WSA Joanna Skiba Protokolant specjalista Katarzyna Krynicka po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 29 marca 2023 r. sprawy ze skargi M. Z. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Płocku z dnia 21 września 2022 r. nr KO-840/4103/399/22 w przedmiocie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę. Decyzją z 21 września 2022 r., nr KO-840/4103/399/22, Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...] utrzymało w mocy decyzję Prezydenta Miasta [...] z 13 lipca 2022 r., nr [...], o odmowie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Zaskarżona decyzja zapadła w następującym stanie faktycznym i prawnym; Wnioskiem z 14 czerwca 2022 r. M. Z. wystąpiła o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad niepełnosprawną matką H. W.. Decyzją z 13 lipca 2022 r. Prezydent Miasta [...] odmówił M. Z. prawa do wnioskowanego świadczenia. Odwołanie od powyższej decyzji złożyła M. Z.. Decyzją z 21 września 2022 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...] utrzymało w mocy decyzję Prezydenta Miasta [...] z 13 lipca 2022 r. W uzasadnieniu powyższego rozstrzygnięcia organ odwoławczy stwierdził, że nie było dopuszczalne oparcie decyzji odmownej, jak uczynił to Prezydent, na tej części art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych, która została uznana przez Trybunał Konstytucyjny za niezgodną z art. 32 ust. 1 Konstytucji. Jednakże, zdaniem Kolegium, w niniejszej sprawie nie zostały spełnione inne ustawowe przesłanki do przyznania wnioskowanego świadczenia. Organ odwoławczy podniósł, że w każdej sprawie dotyczącej przyznania świadczenia pielęgnacyjnego należy w sposób zindywidualizowany rozważyć, jakiej opieki i w jakim rozmiarze, ze względu na rodzaj niepełnosprawności i choroby, potrzebuje osoba niepełnosprawna, a także w jakim stopniu zaabsorbowanie opiekuna sprawowaniem tej opieki uniemożliwia podjęcie przez niego zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Po analizie zebranego materiału dowodowego Kolegium uznało, że związek między rezygnacją/niepodejmowaniem zatrudnienia przez skarżąca, a sprawowaną opieką nad matką nie jest bezpośredni i ścisły. Organ nie kwestionuje, że skarżąca wspiera swoją matkę w codziennym funkcjonowaniu. Jednakże, zdaniem Kolegium, sprawowana opieka nie spełnia wymogów opieki, o jakiej mowa w art. 17 ust. 1 ustawy, gdyż nie nosi cech opieki stałej i długotrwałej. Zakres sprawowanej przez skarżącą opieki nad matką nie jest na tyle duży, aby niemożliwe było podjęcie przez nią pracy, choćby w niepełnym wymiarze. Organ podniósł, że jak wynika z oświadczenia skarżącej, mama zamieszkuje sama, we własnościowym mieszkaniu, trzy bloki od miejsca zamieszkania skarżącej - "Mama ma cały czas telefon przy sobie i w razie czego do mnie dzwoni". Skarżąca zamieszkuje z mężem i [...] -letnim synem prowadząc trzyosobowe gospodarstwo domowe. Źródłem utrzymania rodziny jest wynagrodzenie za pracę męża skarżącej, którą podjął od 1 sierpnia 2022 r. Wcześniej mąż wyjeżdżał za granicę, gdzie wykonywał prace dorywcze. Syn podjął pracę od czerwca 2022 r. - "wcześniej syn nie pracował i pozostawał na naszym utrzymaniu". Z materiału dowodowego wynika, że matka skarżącej nie jest osobą leżącą, nie wymaga więc szczególnej, całodobowej pielęgnacji. Jak wynika z zeznań skarżącej, H. W. jest osobą chodzącą, nie korzysta z pampersów, korzysta jedynie z wkładek higienicznych. Skarżąca odwiedza mamę w jej mieszkaniu, pomaga w przygotowywaniu posiłków, robi zakupy dla mamy, umawia wizyty lekarskie, sprząta w mieszkaniu. Zdaniem organu odwoławczego, w świetle powyższego uznać trzeba, że opieka sprawowana nad matką nie nosi cech opieki stałej, lecz ma charakter doraźny - w ogólnie przyjętych stosunkach pomiędzy starszymi rodzicami i dziećmi. Matka skarżącej, pomimo niepełnosprawności, nie jest bowiem osobą obłożnie chorą, skoro jest w stanie sama poruszać się po mieszkaniu, wychodzić ze skarżącą na spacery, spożywać przygotowane przez córkę posiłki oraz samodzielnie przyjmować leki. Z akt sprawy wynika, że H. W. potrzebuje pomocy przy zakupach, przygotowaniu posiłków, wieczornej toalecie, przy ubieraniu się, wizycie u lekarza, wykupieniu leków. Wykazane czynności opiekuńcze nie są jednak czynnościami wykonywanymi często, lecz 1-2 razy dziennie. Zarówno zrobienie zakupów, jak i przygotowanie posiłków są czynnościami, które można wykonać z pewnym wyprzedzeniem czasowym. Jeśli zaś chodzi o czynności pielęgnacyjne (kąpanie), to z doświadczenia życiowego wiadome jest, że czynność tą wykonuje się zasadniczo dopiero wieczorem. Również czynności takie jak przygotowywanie posiłków, sprzątanie, zakupy, wykupywanie leków, chociaż są czynnościami wykonywanymi systematycznie, to jednak zajmują jedynie część dnia i nie wymagają zupełnej rezygnacji z aktywności zawodowej, np. podjęcia pracy choćby na część etatu. Ponadto, zdaniem organu, również podanie lekarstw i zapewnienie mamie wizyt lekarskich nie wymaga od skarżącej zaprzestania aktywności zawodowej. Z zeznań wynika bowiem, że mama przyjmuje leki tylko raz dziennie: rano i są to leki nierecepturowe: tabletki na wzrok i Acard na serce. Jak zeznała skarżąca, stałe leki [...] oraz [...] na receptę mama przyjmuje samodzielnie. Odwołująca wieczorem zakrapia mamie krople do oczu od okulisty. Z zeznań wynika, że wizyty w poradni chorób zakaźnych przy ul. [...] w [...] odbywają się co pół roku, zaś wizyty u lekarza [...] w [...] - raz w roku, a u lekarza rodzinnego - w razie konieczności, średnio raz na pół roku. W ocenie Kolegium, tak świadczona pomoc nie wykracza w zasadzie poza standardowe czynności wykonywane przez dzieci względem swoich starszych rodziców i nie oznacza konieczności rezygnacji z wykonywania każdej pracy zawodowej. Wykonywanie takich czynności jak pomoc w ubraniu i poranna/wieczorna higiena, czy też przygotowanie posiłków są czynnościami, które mogą być wykonane w godzinach porannych lub wieczornych, przed pójściem do pracy lub po powrocie z pracy. Wiele osób wykonuje takie czynności i nie uniemożliwia im to wykonywania zatrudnienia. Na poparcie powyższego organ przywołał orzecznictwo sądów administracyjnych. Organ wskazał, że w okolicznościach sprawy brak jest związku przyczynowo - skutkowego pomiędzy niepodejmowaniem przez skarżącą zatrudnienia, a sprawowaną nad mamą opieką. Niektóre wykonywane przez skarżącą czynności (np. gotowanie, zakupy, sprzątanie, regulowanie rachunków) stanowią zasadniczo czynności związane z codziennym prowadzeniem każdego gospodarstwa domowego, także gospodarstwa domowego skarżącej i jej męża oraz dorosłego syna. Natomiast niektóre czynności wykonywane przy mamie (wieczorna kąpiel, zakrapianie oczu, pomoc w ubieraniu, przygotowywanie posiłków, masaż nóg) to typowe czynności świadczone okazjonalnie przez dzieci względem swoich rodziców, którzy wymagają pomocy ze względu na podeszły wiek i pogarszający się stan zdrowia. Czynności tego rodzaju są również bardzo często wykonywane przez osoby czynne zawodowo codziennie. W ocenie Kolegium, sprawowana nad mamą opieka nie wymaga takiego zaangażowania czasowego ze strony skarżącej, że niemożliwe jest podjęcie zatrudnienia, np. w niepełnym wymiarze czasu pracy (1/2 etatu, praca dorywcza). Organ podniósł również, że skarżąca nie podejmuje zatrudnienia również z innych powodów niż sprawowanie opieki nad matką, to jest z uwagi na swoje osobiste, życiowe decyzje i wybory, które mają związek zarówno z sytuacją rodzinną, jak i zdrowotną oraz trudnościami w znalezieniu odpowiedniego zatrudnienia. Końcowo Kolegium podkreśliło, iż nie kwestionuje stanu zdrowia matki skarżącej ani tego, że wspomaga swoją matkę, która ze względu na wiek takiego wsparcia wymaga. Jednakże, świadczenie pielęgnacyjne nie może być traktowane jako "wynagrodzenie" za pomoc przez dziecko swoim starszym rodzicom, a taka sytuacja miałaby miejsce w przypadku uwzględnienia wniosku. Z uwagi na ciążący na niej, a wynikający z Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, obowiązek alimentacyjny wobec rodziców, skarżąca ma obowiązek udzielenia swojej mamie pomocy i wsparcia. Skargę na powyższą decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie złożyła M. Z. zarzucając błędne ustalenie stanu faktycznego dotyczące braku powiązania niepodejmowania aktywności zawodowej skarżącej z koniecznością sprawowania opieki nad matką, a w związku z tym naruszenie prawa materialnego, to jest art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych poprzez stwierdzenie, że skarżąca nie spełnia przesłanki pozytywnej otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego w postaci niepodjęcia lub rezygnacji z zatrudnienia w celu sprawowania opieki na osobą legitymująca się znacznym stopniem niepełnosprawności Powołując się na powyższe skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji w całości. W uzasadnieniu skargi wskazano, że skarżąca podejmuje cały szereg typowych działań opiekuńczych, jak: codzienna higiena osobista matki, zakup i podawanie leków, pomoc w wyjściu na spacer, zwłaszcza codzienna pomoc przy higienie osobistej itp. Kolegium pominęło również wskazania orzeczenia o stopniu niepełnosprawności z 5 maja 2022 r., gdzie zaznaczono w pkt 7 "Wskazania", że mama skarżącej wymaga stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Skarżąca nie podzieliła również oceny organu o braku przesłanek dla rezygnacji przez nią z zatrudnienia. Podniosła, że jej matka, z uwagi na stan zdrowia i ogólne schorowanie oraz przede wszystkim wiek, wymaga całodobowej i stałej opieki. Skoro więc opieka ta była sprawowana przez skarżącą, to oczywistym jest, że nie mogła ona podjąć zatrudnienia choćby w ograniczonym zakresie bez uszczerbku dla matki, który wymagała jej wsparcia. Tym samym spełnione zostały przesłanki do przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego określonego w art. 17 ust. 1 ustawy. Skarżąca dodała, że jest w stałej dyspozycji do zajmowania się matką. Stan faktyczny od wydania zaskarżonej decyzji zmienił się o tyle, że matka skarżącej zmieniła miejsce zamieszkania i mieszka razem ze skarżącą, co wywołane jest pogłębiającą się niesamodzielnością matki w zakresie samodzielnego przygotowywania posiłków, jak też korzystania z łazienki i toalety. W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...] wniosło o jej oddalenie podtrzymując stanowisko wyrażone w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Skarga jest niezasadna. Zaskarżona decyzja została wydana na podstawie art. 17 ust. 1 ustawy z 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2020 r., poz. 111 ze zm.), dalej zwanej "ustawą", "ustawą z 28 listopada 2003 r." lub "ustawą o świadczeniach rodzinnych". Zgodnie z powołanym przepisem, świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy, ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Z powołanego przepisu, że świadczenie pielęgnacyjne przyznawane jest z powodu niemożności wykonywania pracy zarobkowej w związku z koniecznością zapewnienia stałej lub długotrwałej opieki niepełnosprawnemu członkowi rodziny, a nie tylko z racji sprawowania opieki. Pod pojęciem opieki stałej oraz długoterminowej należy z kolei rozumieć stałą pieczę nad osobą wymagającą opieki, a także gotowość i możliwość udzielenia pomocy w sytuacji, gdy tylko taka potrzeba w danym momencie zaistnieje. Określenia te wskazują więc, że aby uzyskać świadczenie osoba o nie wnioskująca musi sprawować stałą opiekę nad osobą niepełnosprawną i być jej niezbędna w tak znacznym wymiarze, że w związku z tym rezygnuje lub nie podejmuje zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, a między tymi okolicznościami zachodzi bezpośredni związek przyczynowy. Omawiany przepis stosować zatem należy wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których konieczność sprawowania opieki i jej zakres wymuszają na opiekunie osoby niepełnosprawnej rezygnację z aktywności zawodowej. Świadczenie pielęgnacyjne ma bowiem być swego rodzaju rekompensatą za rezygnację z pracy z uwagi na konieczność opieki nad osobą bliską, która jej wymaga. Z tego właśnie powodu musi istnieć bezpośredni związek między rezygnacją z zatrudnienia (albo jego niepodejmowaniem) a sprawowaną opieką. Nie jest ono przyznawane więc za samą opiekę nad niepełnosprawną matką, gdyż ta wynika z prawnego i moralnego obowiązku dziecka względem rodzica, lecz za faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania tej opieki lub za rezygnację z zatrudnienia w celu jej sprawowania (por. wyrok NSA z 24 czerwca 2021 r., sygn. akt I OSK 351/21, Lex nr 3211543). Nie może także być ono traktowane jako zastępcze źródło dochodu. Z powyższego wynika, że rozpoznając wniosek o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego organ administracji ma obowiązek ustalić czy istnieje związek między niepodejmowaniem pracy (rezygnacją z zatrudnienia) a sprawowaniem opieki nad osobą niepełnosprawną. Tym samym musi ustalić rozmiar faktycznie sprawowanej opieki w kontekście braku możliwości podjęcia pracy. Zasadnie w tym kontekście przyjął organ odwoławczy, że powyższych ustaleń nie można utożsamiać z oceną wskazań dotyczących osoby niepełnosprawnej wynikających z treści orzeczenia o niepełnosprawności. Poza sporem bowiem pozostaje, że w przypadku osób z orzeczonym znacznym stopniem niepełnosprawności w rozumieniu art. 3 pkt 21 ustawy z 28 listopada 2003 r. nie podlega badaniu w toku innego postępowania administracyjnego, czy w odniesieniu do takiej osoby zachodzi konieczność sprawowania opieki i konieczność udzielania jej pomocy w sposób określony w stosownych przepisach. Ocena charakteru sprawowanej rzeczywiście opieki nad osobą niepełnosprawną nie oznacza tym samym zakwestionowania stanu jej zdrowia (por. wyrok NSA z 26 sierpnia 2021 r., I OSK 435/21, Lex nr 3214970). Brak jest zatem podstaw do przyjęcia, że sam fakt sprawowania opieki przez osobę niepodejmującą zatrudnienia nad niepełnosprawnym członkiem rodziny o wymaganym stopniu niepełnosprawności, o ile nie przeprowadzi się przeciwdowodu przeciw treści tego orzeczenia, jest decydujący dla ustalenia prawa do omawianego świadczenia i nie ma tu żadnego znaczenia rzeczywisty charakter oraz wymiar tej opieki. Legitymowanie się przez osobę wymagającą opieki określonym w stosownych przepisach orzeczeniem o niepełnosprawności nie może zatem wykluczać możliwości wywodzenia braku związku przyczynowego ze stopnia faktycznie sprawowanej opieki nad taką osobą. Wskazanemu obowiązkowi ustalenia czy istnieje związek między niepodejmowaniem pracy (rezygnacją z niej), a sprawowaniem opieki nad osobą niepełnosprawną, a tym samym ustalenia rozmiaru faktycznie sprawowanej opieki w kontekście braku możliwości podjęcia zatrudnienia, organ odwoławczy sprostał, odbierając na tę okoliczność dodatkowe wyjaśnienia od wnioskodawczyni oraz utrwalając je w formie protokołu znajdującego się w aktach (k. 20 akt administracyjnych). Z wyjaśnień strony, a także pozostałej zebranej w toku postępowania administracyjnego dokumentacji wynika, że matka skarżącej nie jest osobą obłożnie chorą w tym sensie, że wymaga specjalistycznej, całodobowej pielęgnacji. Sąd podziela ustalenia Kolegium, że wniosek taki jest usprawiedliwiony, skoro matka skarżącej nie jest osobą leżącą, porusza się po domu samodzielnie, wychodzi z córką na spacery, spożywa przygotowane przez nią posiłki, samodzielnie przyjmuje leki, nie korzysta z pampersów a jedynie z wkładek higienicznych. W istocie sprawowana przez skarżącą opieka faktycznie koncentruje się na prowadzeniu gospodarstwa domowego, zarówno dla swojej rodziny, jak i dla matki, w tym przygotowywaniu posiłków, sprzątaniu, robieniu zakupów, kupowaniu leków. Ma rację organ odwoławczy, że wskazane czynności nie wymagają niepodejmowania bądź rezygnacji z zatrudnienia. Są to bowiem zwykłe, codzienne czynności wykonywane w każdym gospodarstwie domowym, także przez osoby pracujące w pełnym wymiarze czasu pracy, i nie są one przeciwwskazaniem do podjęcia zatrudnienia. Sąd podziela także pogląd organu, że świadczona przez skarżącą pomoc matce przy toalecie, ubieraniu, przygotowywaniu posiłków, wizytach u lekarza, podawaniu leków nie wymagają rezygnacji z zatrudnienia. Jak trafnie wskazał organ odwoławczy, wskazane czynności należą do typowych czynności świadczonych przez dzieci czynne zawodowo wobec rodziców, którzy wymagają pomocy ze względu na podeszły wiek lub zły stan zdrowia. W tym stanie rzeczy nie sposób przyjąć, że zakres sprawowanej przez skarżącą koniecznej opieki, zarówno w kontekście czynności, które wykonuje, jak i stanu zdrowia osoby wymagającej opieki, uniemożliwiał skarżącej podjęcie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, choćby w częściowym wymiarze. Jak już wskazano wyżej, tylko opieka wykluczająca w sposób oczywisty jakąkolwiek pracę jest przesłanką przyznania świadczenia. Taka sytuacja w niniejszej sprawie nie zachodzi, co czyni bezzasadnymi podniesione w skardze zarzuty naruszenia prawa materialnego, jak również przepisów postępowania. Trafnie zatem w opisanych okolicznościach faktycznych Kolegium oceniło, że nie została w sprawie spełniona podstawowa przesłanka z art. 17 ust. 1 ustawy z 28 listopada 2003 r. warunkująca uzyskanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego odnosząca się do związku przyczynowego pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia (brakiem jego podejmowania), a koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny Mając powyższe na uwadze, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 151 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2023, poz. 259) orzekł jak w sentencji.