I SA/Wa 285/18

Referendarz sądowy Grzegorz Antas Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie po rozpoznaniu w dniu 9 kwietnia 2018 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku M.K. o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym w sprawie ze skargi M.K. na decyzję Ministra Infrastruktury i Budownictwa z dnia [...] listopada 2017 r. znak: [...] w przedmiocie stwierdzenia nabycia z mocy prawa własności nieruchomości postanawia: odmówić przyznania prawa pomocy. W skardze na decyzję Ministra Infrastruktury i Budownictwa z dnia [...] listopada 2017 r. znak: [...] w przedmiocie stwierdzenia nabycia z mocy prawa własności nieruchomości skarżąca M.K. wystąpiła z żądaniem przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym. W wypełnionych formularzu PPF wnioskodawczyni podała, że pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym z ([...]) synem. W formularzu deklarowany dochód wnioskodawczyni określiła na kwotę [...], wskazując, że pochodzi on z otrzymywanego świadczenia emerytalnego ([...]) oraz przyznanego synowi przez urząd pracy stypendium. Z wniosku wynika, że w skład majątku strony wchodzi mieszkanie o pow. [...] oraz działa budowlana o pow. [...] o szacowanej wartości [...]. Wskazane przez stronę opłaty eksploatacyjne za mieszkanie odnoszą się do kosztów prądu ([...]), gazu ([...]), opłaty czynszu ([...]), korzystania z internetu ([...]). Koszty zakupu lekarstw skarżąca określiła na kwotę [...] miesięcznie. Zarządzeniem z dnia 7 marca 2018 r. M.K. w związku z tym, że oświadczenie zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy uznane zostało za niewystarczające do oceny jej aktualnego stanu majątkowego i możliwości płatniczych, została wezwana do uzupełnienia złożonego wniosku, stosownie do art. 255 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2017 r. poz. 1369) w terminie 7 dni od dnia otrzymania wezwania, pod rygorem niewykazania przesłanek przyznania prawa pomocy, poprzez przedstawienie: 1. kopii składanych przez wnioskodawczynię i jej syna (M.K.) deklaracji podatkowych z ostatnich dwóch lat (2016, 2017), 2. wyciągu ze wszystkich posiadanych przez wnioskodawczynię i jej syna (M.K.) rachunków bankowych wraz z historią dokonanych na nich operacji z ostatnich trzech miesięcy, 3. kopii dokumentów (rachunków, faktur, przelewów) potwierdzających ponoszenie wydatków wskazanych w formularzu PPF, 4. informacji o posiadanych pojazdach zarejestrowanych na wnioskodawczynię lub jej syna (M.K.) z podaniem marki i daty produkcji, 5. przyczyn uniemożliwiających uczynienie z posiadanej działki budowlanej (m.in. poprzez jej zbycie, wydzierżawienie) źródła pokrycia kosztów postępowania w sytuacji, gdy dochody własne pozostają niewystarczające do pokrycia kosztów utrzymania własnego. Wykonując powyższe wezwanie w piśmie z dnia [...] marca 2018 r. wnioskodawczyni przedstawiła swoje zeznanie podatkowe (PIT-37) za rok 2016, zaświadczenie o wysokości otrzymywanego świadczenia emerytalnego, decyzje o uznaniu syna za osobę bezrobotną i o przyznaniu stypendium w związku z dofinansowaniem studiów podyplomowych, a także faktury z apteki ze stycznia i listopada 2017 r. oraz lutego 2018 r. Skarżąca stwierdziła jednocześnie, że sprzeciwia się żądaniu przedstawienia deklaracji podatkowych, wyciągu z konta oraz informacji o posiadanych przez syna pojazdach, co nie wynika, jej zdaniem, z treści art. 255 p.p.s.a. Wnioskodawczyni wskazała także, że brak jest podstaw, by była zobowiązana określać powody niezbycia posiadanej działki budowlanej. W związku z powyższym wniosła o uznanie stanu majątkowego za zgodny z dokumentami, które przedstawiła. Rozpoznając wniosek o przyznanie prawa pomocy zważyć należało, co następuje: W myśl art. 246 § 1 p.p.s.a., przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie całkowitym, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (pkt 1), natomiast w zakresie częściowym – gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (pkt 2). W orzecznictwie sądowoadministracyjnym przyjmuje się, że instytucja prawa pomocy ma na celu umożliwienie dochodzenia swoich praw przed sądem osobom o bardzo niskich dochodach lub całkowicie tych dochodów pozbawionych, które z uwagi na swą sytuację materialną nie są w stanie pokryć kosztów związanych z postępowaniem sądowym (por. postanowienie NSA z dnia 6 lipca 2011 r. sygn. I OZ 468/11; postanowienie NSA z dnia 28 czerwca 2011 r. sygn. II OZ 504/11). Należy jednocześnie wyjaśnić, że z przepisów regulujących instytucję prawa pomocy wynika jednoznacznie, iż ciężar udowodnienia braku możliwości pokrycia kosztów sądowych spoczywa na stronie ubiegającej się o przyznanie tego prawa. Wobec powyższego zainteresowany, formułując żądanie przyznania prawa pomocy, w celu jego poparcia jest zobowiązany przedstawić pełną informację o swojej sytuacji materialnej w sposób wskazany w formularzu PPF, a gdyby to okazało się niewystarczające, stosownie do art. 255 p.p.s.a., przedłożyć dodatkowe dokumenty i złożyć wyjaśnienia. Niespełnienie powyższego zobowiązania poprzez odstąpienie od przedstawienia jakichkolwiek wyjaśnień albo przedstawienie ich w sposób niepełny i wybiórczy uniemożliwia ustalenie rzeczywistej sytuacji majątkowej zainteresowanego, co skutkuje tym, że powinien się on liczyć z odmową uwzględnienia wniosku (por. postanowienie NSA z dnia 5 kwietnia 2016 r. sygn. I OZ 286/16; postanowienie NSA z dnia 15 listopada 2013 r. sygn. I OZ 1083/13; postanowienie NSA z dnia 28 maja 2013 r. sygn. II OZ 400/13). Odnosząc powyższe rozważania do okoliczności faktycznych sprawy, należy w pierwszej kolejności wskazać, że wnioskodawczyni nie wywiązała się w sposób prawidłowy ze skierowanego do niej wezwania, co musi się przekładać na uznanie, że uchybiła ww. wymaganiu polegającemu na wykazaniu przez siebie okoliczności uzasadniających przyznanie jej prawa pomocy. Po pierwsze, skarżąca nie przedstawiła, pomimo wezwania, wyciągu ze wszystkich posiadanych przez siebie rachunków bankowych wraz z historią dokonanych na nich operacji z ostatnich trzech miesięcy. Należy zauważyć, że dokumentacja bankowa dotycząca rachunku bankowego posiadanego przez składającego wniosek o przyznanie prawa pomocy pozwala w sposób obiektywny i wszechstronny, a zarazem czytelny ocenić uzyskiwane dochody i wydatki posiadacza rachunku, co powoduje, że odstąpienie od przedstawienia stanu rachunku należącego do wnioskodawczyni uniemożliwia rzetelne rozważenie jej możliwości płatniczych. W orzecznictwie zauważa się, że fakt nieprzedstawienia przez wnioskodawcę żądanych wyciągów bankowych może prowadzić do wniosku, że posiada on źródła dochodu inne niż na to wskazuje treść wniosku o przyznanie prawa pomocy (por. postanowienie NSA z 25 września 2007 r. sygn. II OZ 798/07). W swoim piśmie z dnia [...] marca 2018 r. wnioskodawczyni nie zawarła oświadczenia o nieposiadaniu rachunku bankowego, co każe uznać, że brak przedłożenia dokumentacji bankowej nie był spowodowany obiektywną niemożnością wywiązania się z tego obowiązku. Z wyjątkiem faktur za leki i suplementy diety, skarżąca nie przedstawiła jakiejkolwiek dokumentacji potwierdzającej ponoszenie wskazanych w formularzu wydatków na utrzymanie (wydatki eksploatacyjne za mieszkanie) w formie opłacania ich gotówką, co stwarza domniemanie, że wydatki te pokrywane są – co staje się powoli aktualnie standardem u coraz większej liczby osób - w formie bezgotówkowej, a ich potwierdzenie musiałoby się wiązać z ujawnieniem stanu rachunku bankowego, czego strona mogła chcieć uniknąć. Ocenę tę wspiera również przyjęta przez stronę forma udokumentowania wysokości otrzymywanego świadczenia emerytalnego, które z reguły wypłacane jest obecnie przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych, co wynika z powszechnie dostępnych informacji, nie do rąk własnych, ale na wskazany rachunek bankowy świadczeniobiorców. Skarżąca nie została wezwana do przedstawienia wysokości otrzymywanego świadczenia w formie zaświadczenia z właściwego oddziału Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. Przedłożenie takiego zaświadczenia z dnia [...] marca 2018 r. jest z tego względu niezrozumiałe, skoro jego uzyskanie było dużo bardziej czasochłonne aniżeli przedstawienie kopii dokumentu potwierdzającego wysokość wypłacanego świadczenia do rąk uprawnionego, którym każda osoba odbierająca świadczenie w formie przekazu pocztowego zawsze dysponuje. Powoduje to, że niezamieszczenie w piśmie z dnia [...] marca 2018 r. oświadczenia o nieposiadaniu rachunku bankowego łączone z posłużeniem się przez skarżącą wyłącznie takim rodzajem dokumentacji, który pomija formę (gotówkową/bezgotówkową) dokonywanych transakcji, każe uznać, że pominięcie przez skarżącą wymagania określonego w punkcie 2. wezwania było działaniem świadomym i celowym. Po drugie, skarżąca nie przedstawiła, pomimo wezwania, dokumentacji (deklaracje podatkowe, wyciąg z konta, informacje o posiadanych pojazdach) pozwalającej ustalić stan majątkowy jej syna, z którym prowadzi wspólne gospodarstwo domowe, uznając, że nałożenie na nią tego rodzaju obowiązku pozostaje, jak podała, "niedorzeczne". Odnośnie do tejże oceny, stwierdzić jednakże trzeba, że co prawda organ sądowy swoje wezwanie może skierować wyłącznie do strony, niemniej jest uprawniony do żądania przedłożenia przez wnioskodawcę informacji dotyczących także innych osób w zakresie, w jakim informacje te są konieczne dla ustalenia, czy w sprawie zachodzą przesłanki udzielenia prawa pomocy. W orzecznictwie wskazuje się bowiem, że osoba, chcąc skorzystać z prawa pomocy, powinna liczyć się z koniecznością udzielania wszelkich wyjaśnień odnoszących się tak do własnej sytuacji materialnej, jak i stanu majątkowego członków jej rodziny, z którymi pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym, a także udokumentowania wszystkich koniecznych dla rozpoznania wniosku okoliczności w tym zakresie (por. postanowienie NSA z dnia 13 lutego 2013 r. sygn. I OZ 86/13; postanowienie NSA z dnia 29 listopada 2012 r. sygn. II GZ 442/12). Stanowisko to znajduje pełne wsparcie w piśmiennictwie (por. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, red. R. Hauser, M. Wierzbowski, Warszawa 2015, s. 1037). Niewątpliwym pozostaje, że wnioskodawczyni prowadzi z synem, jak to wynika z treści wniosku, wspólne gospodarstwo domowe, przez co oceniając zasadność przyznania wnioskodawczyni prawa pomocy należało odnieść jej sytuację majątkową również do stanu majątkowego wskazanego członka jej rodziny. Nie budzi jednocześnie wątpliwości, że dokumenty stanowiące przedmiot wezwania miały charakter dokumentów źródłowych w znaczeniu przyjętym w art. 255 p.p.s.a. i odpowiadały rodzajowo dokumentacji, o której mowa w § r rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 19 sierpnia 2015 r. w sprawie określenia wzoru i sposobu udostępniania urzędowego formularza wniosku o przyznanie prawa pomocy w postępowaniu przed sądami administracyjnymi oraz sposobu dokumentowania stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego wnioskodawcy (Dz. U. z 2015 r. poz. 1257). W przypadku, gdy w celu uzyskania pełnego obrazu sytuacji skarżącej, została ona wezwana do złożenia dodatkowych oświadczeń oraz dokumentów źródłowych dotyczących dochodów syna, z którym wspólnie zamieszkuje, wnioskodawczyni powinna była uczynić zadość temu wezwaniu, a nie zrealizować go wybiórczo w ten sposób, iż przekazaniu podlegały wyłącznie decyzje administracyjne dotyczące przyznanego synowi statusu bezrobotnego. Deklarowany powód nieprzedłożenia wymaganych materiałów, odnoszony do samodzielnie formułowanej przez stronę oceny o niezasadności posłużenia się nimi przez organ sądowy w postępowaniu nie ma związku z obiektywnymi przeszkodami, jakie mogłyby uniemożliwiać stronie wywiązanie się z tego rodzaju obowiązku, toteż analizowane zaniechanie musiało wpłynąć na kierunek podejmowanego rozstrzygnięcia. Po trzecie, skarżąca nie odniosła się również, pomimo wezwania, do kwestii posiadanego przez siebie majątku, który mógłby umożliwiać jej ponoszenie wszystkich bieżących wydatków bez konieczności zwracania się o przyznanie prawa pomocy w razie zainicjowania postępowania sądowego. Należy przypomnieć, że zgodnie ze stanowiskiem wielokrotnie wyrażanym w orzecznictwie sądów administracyjnych, posiadanie majątku w postaci nieruchomości wyklucza co do zasady możliwość przyznania prawa pomocy. Strona, która dysponuje wolnymi od obciążeń składnikami majątku znacznej wartości (np. nieruchomościami budowlanymi) jest z reguły bowiem w stanie, bez pomocy państwa, pokryć wydatki związane ze swym udziałem w postępowaniu sądowym (por. postanowienie NSA z dnia 6 listopada 2014 r. sygn. I OZ 975/14; postanowienie NSA z dnia 10 września 2014 r. sygn. II OZ 6991/14; postanowienie NSA z dnia 17 października 2007 r. sygn. II OZ 1022/07; postanowienie NSA z dnia 18 lutego 2010 r. sygn. I OZ 110/10; postanowienie NSA z dnia 26 września 2012 r. sygn. I OZ 704/12). Zauważyć trzeba, że skarżąca została wezwana do ujawnienia przyczyn "[...] uniemożliwiających uczynienie z posiadanej działki budowlanej (m.in. poprzez jej zbycie, wydzierżawienie) źródła pokrycia kosztów postępowania w sytuacji, gdy dochody własne pozostają niewystarczające do pokrycia kosztów utrzymania własnego". Powyższa treść wezwania nie może być rozumiane w sposób zakładający, że skarżąca powinna zbyć nieruchomość w celu pokrycia kosztów zastępstwa procesowego w sprawie objętej jej skargą na decyzję Ministra Infrastruktury i Budownictwa z dnia [...] listopada 2017 r., jak to usiłuje przedstawić strona w swoim piśmie z dnia [...] marca 2018 r. Jego celem było wyłącznie ustalenie przyczyn, z powodu których osoba deklarująca bardzo niskie dochody i nie posiadająca jakichkolwiek oszczędności umożliwiających ponoszenie nawet niewielkich wydatków na inne cele aniżeli zaspokojenie elementarnych potrzeb bytowych, dysponuje nieobciążoną, zbywalną nieruchomością o znacznej wartości, której posiadanie wiąże się z ponoszeniem odrębnych ciężarów finansowych. Tego rodzaju sytuacja mogła budzić uzasadnione wątpliwości odnośnie do wiarygodności oświadczenia o deklarowanym braku posiadania jakichkolwiek wolnych środków finansowych, co decydowało o tym, że ten aspekt zagadnienia stał się przedmiotem skierowanego do skarżącej wezwania. Odstąpienie od merytorycznego wypowiedzenia się przez skarżącą odnośnie do niego, zastąpione polemicznymi uwagami nienakierowanymi na wyjaśnienie rzeczywistych powodów posiadania działki budowlanej, nie pozwalało na wyjaśnienie powstałych wątpliwości, które, czego nie można wykluczyć, mogłyby zostać ocenione również na korzyść strony. Rekapitulując powyższe uwagi stwierdzić należy, że z uwagi na niewystarczające wykazanie sytuacji majątkowej przez wnioskodawczynię, niemożliwe było dokonanie w niniejszej sprawie oceny tego, czy spełnia ona ustawowe przesłanki do udzielenia jej prawa pomocy. Powyższa ocena nie ma związku z uznaniem, że niewielkie deklarowane przez stronę dochody ([...]) pozostają wystarczające do uiszczenia wpisu sądowego od skargi oraz ustanowienia pełnomocnika z wyboru, gdyż niewątpliwym pozostaje, że taki poziom dochodów rodziny mógłby zostać oceniony jako zbyt niski. Ocena ta jest wyłącznie konsekwencją przyjęcia, że skarżąca uchybiła wymaganiu określonemu w art. 255 p.p.s.a., przez co jej oświadczenie nie mogło stanowić działania traktowanego jako przedstawienie "rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych" podmiotu ubiegającego się o przyznanie prawa pomocy. W tym stanie rzeczy, na podstawie art. 246 § 1 pkt 1 w związku z art. 258 § 2 pkt 7 p.p.s.a., należało orzec jak w sentencji postanowienia.