I SA/Wa 292/21

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Jolanta Dargas, Sędziowie sędzia WSA Elżbieta Lenart (spr.), asesor WSA Iwona Ścieszka, Protokolant referent Agata Szczepanik, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 21 stycznia 2022 r. sprawy ze skargi T. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z dnia [...] października 2020 r. nr [...] w przedmiocie ustalenia odpłatności za pobyt w domu opieki społecznej oddala skargę. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...] decyzją z [...] października 2020 r., nr [...] - po rozpoznaniu odwołania T.K. (dalej jako skarżący) - utrzymało w mocy decyzję Wójta Gminy [...] z [...] sierpnia 2020 r. nr [...] w przedmiocie ustalenia opłaty za pobyt L.K. w Domu Pomocy Społecznej w [...]. Zaskarżona decyzja zapadła w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy. L.K. zamieszkały w [...] w gminie [...] został umieszczony w Domu Pomocy Społecznej w [...] od dnia [...] sierpnia 2019 r. Wobec powyższego Wójt Gminy [...] decyzją nr [...] z [...] sierpnia 2020 r. ustalił odpłatność dla T.K. za pobyt jego ojca L.K. w Domu Pomocy Społecznej w [...] w wysokości [...] zł miesięcznie od dnia [...] sierpnia 2020 r. W uzasadnieniu decyzji przytoczył treść art. 61 oraz art. 103 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz.U. z 2019 r. poz.1507 ze zm.), dalej jako "u.p.s." Podniósł, że godnie z Zarządzeniem Nr [...] Starosty [...] z [...] marca 2020 r. koszt pobytu pensjonariusza w DPS w [...] wynosi [...] zł miesięcznie. L.K. ponosi maksymalną kwotę odpłatności, jaka wynika z jego obecnego dochodu - w wysokości [...] zł miesięcznie. Zatem kwota odpłatności, która pozostaje do pokrycia i jaką obecnie przekazuje gmina [...] do DPS w [...] wynosi [...] zł miesięcznie. Dodał, że w toku przeprowadzonego wywiadu środowiskowego ustalił, że T.K. jest jedyną osobą zobowiązaną do ponoszenia odpłatności za pobyt ojca w domu pomocy społecznej, zaś jego miesięczny dochód to kwota [...] zł netto i przekracza [...] % kryterium dochodowego dla osoby samotnie gospodarującej ([...] zł x [...] = [...] zł) o kwotę [...] zł. Na dochód ten składa się wynagrodzenie z tytułu pracy pomniejszone o podatek dochodowy oraz ubezpieczenie zdrowotne (zgodnie z przedłożonym zaświadczeniem z zakładu pracy). W związku z tym ustalił odpłatność w wysokości [...] zł miesięcznie. Odwołanie od ww. decyzji złożył T.K. wnosząc o jej uchylenie. Wskazał, iż w jego ocenie krąg osób zobowiązanych do odpłatności został ustalony nieprawidłowo, gdyż powinien był objąć również jego matkę - byłą małżonkę L.K., ponieważ rozwód był z jej winy, a zatem to ona jest zobowiązana w pierwszej kolejności do wspierania byłego męża. Ponadto nie rozważono jego sytuacji osobistej i nie uwzględniono kosztów, jakie ponosi w związku z wynajmem mieszkania. Wskazał również, iż decyzja jest niezgodna z zasadami współżycia społecznego - bowiem jego ojciec uchylał się od obowiązku alimentacyjnego. Jednocześnie wskazał, że organ dokonał wyboru drogiego DPS bez porozumienia się w tej kwestii z rodziną. Po rozpoznaniu odwołania Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...] decyzją nr [...] z [...] października 2020 r. utrzymało w mocy decyzję Wójta Gminy [...] nr [...] z [...] sierpnia 2020 r. w przedmiocie ustalenia opłaty za pobyt L.K. w Domu Pomocy Społecznej w [...]. W uzasadnieniu powyższego rozstrzygnięcia organ odwoławczy stwierdził, że na podstawie art. 61 u.p.s. zobowiązani do wnoszenia opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej są w kolejności: "mieszkaniec domu, nie więcej jednak niż 70% swojego dochodu (...) małżonek, zstępni (osoby kierowanej do domu pomocy społecznej) przed wstępnymi (...): gmina, której osoba została skierowana do domu pomocy społecznej." (art. 61 ust. 1 pkt 1-3 ustawy). Zaś w myśl art. 61 ust. 2 pkt 2a u.p.s., małżonek, zstępni przed wstępnymi ponoszą opłatę za pobył w domu pomocy społecznej, zgodnie z umową zawartą w trybie art. 103 ust. 2 ustawy, jeżeli dochód osoby samotnie gospodarującej jest wyższy niż [...] % kryterium dochodowego osoby samotnie gospodarującej, jednak kwota dochodu pozostająca po wniesieniu opłaty nie może być niższa niż [...]% tego kryterium. W związku z tym brak jest podstaw do przyjęcia, że krąg osób zobowiązanych do odpłatności jest ustalony w sposób niepoprawny. Ustawa bowiem w sposób ścisły określa kto taką odpłatność ponosi. W kręgu tym nie znajdują się byli małżonkowie mieszkańców, niezależnie od postanowień wyroku rozwodowego. W orzecznictwie sądowym przyjmuje się bowiem, że zobowiązanie dotyczące ponoszenia kosztów odpłatności za pobyt w DPS oparte jest na więzach pokrewieństwa, a nie na faktycznym związku, a zatem Kolegium nie może dla wymiaru odpłatności uwzględniać okoliczności związanych z relacjami stron. Dodało, że uregulowany w art. 61 u.p.s. obowiązek ponoszenia opłat za pobyt krewnego (wstępnego lub zstępnego) w DPS został oparty tylko i wyłącznie na kryteriach obiektywnych, czyli stosunku pokrewieństwa oraz wysokości dochodów osoby zobowiązanej. Organy nie mają możliwości modyfikowania treści przepisów prawa w oparciu o kryteria spoza systemu prawnego. Jeżeli więc, jak w niniejszej sprawie, przepisy u.p.s. w danych okolicznościach nakazują wydać rozstrzygnięcie o ściśle określonej treści, to organ by nie narazić się na zarzut działania wbrew prawu -zgodnie z zasadą praworządności - musi takie rozstrzygnięcie wydać. Przy czym kwestia ocen moralnych i subiektywnych odczuć strony postępowania oraz organu wydającego decyzję nie ma znaczenia (wyrok WSA w Rzeszowie z dnia 9 listopada 2010 r., sygn. akt I SA/Rz 732/10). Jednocześnie wskazało, iż skarżący nie składał w toku postępowania wniosku o zwolnienie go z odpłatności na podstawie art. 64 lub 64a ustawy o pomocy społecznej. Tymczasem złożenie takiego wniosku otworzyłoby organowi możliwość do szerszej analizy sytuacji skarżącego i jego relacji z ojcem. Natomiast okoliczności związane ze skierowaniem i umieszczeniem w konkretnym domu pomocy społecznej podlegają ocenie na innym etapie postępowania tj. w decyzjach dotyczących tych kwestii poprzedzających ustalenie odpłatności za pobyt. Skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie na ww. decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] złożył T.K. zarzucając tej decyzji: 1. naruszenie prawa materialnego art. 59, 61, 64 i art. 103 ustęp 2 u.p.s. poprzez ustalenie opłaty za pobyt ojca bez wszechstronnego rozważenia sytuacji majątkowej i finansowej wszystkich zobowiązanych do alimentacji członków rodziny oraz braku ustalenia z nim ewentualnej kwoty, którą byłbym w stanie ponosić, jak również nie ustalenie przez MOPS, czy jako wskazany przez nich płatnik wyraża zgodę na umieszczenie ojca w tak drogim DPS i czy nie mam innych alternatywnych możliwości sprawowania opieki nad nim, 2. naruszenie przepisów postępowania administracyjnego mających istotny wpływ na wynik tego postępowania, poprzez oparcie się na niepełnych informacjach ustalonych przez pracowników MOPS poprzez: a) nieobciążenie przynajmniej solidarnie odpłatnością innych członków rodziny w tym byłej żony (rozwód z wyłącznej winy matki), b) nieuwzględnienie jego sytuacji materialnej i życiowej, c) nie zawiadomienie jego matki o wszczęciu takiego postępowania, która powinna być stroną w sprawie, jak również nie zawiadomienie o tym ojca - który o decyzji dowiedział się od niego, d) nie wzięcie pod uwagę faktu, że po zapłaceniu wskazanej w decyzji kwoty na jego utrzymanie, po zapłaceniu zobowiązań świadczeń stałych, pozostaje kwota [...] zł - co nie daje mu szans przeżycia przy zwyczajowo przyjętych kosztach utrzymania dorosłego człowieka, e) naruszenie art. 7 k.p.a., który nakazuje organom administracji publicznej stać na straży praworządności i dochodzić prawdy materialnej czego zabrakło w tej sprawie . Powołując się na powyższe naruszenia skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu I instancji. Dodał, że wydane decyzje są niezgodne z poczuciem sprawiedliwości - bowiem jego ojciec był alkoholikiem i ma on jak najgorsze wspomnienia z dzieciństwa, gdyż ojciec nie płacił alimentów i nie było go w jego życiu. W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...] wniosło o jej oddalenie podtrzymując stanowisko zawarte w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje. Zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2019 r., poz. 2167) sąd administracyjny sprawuje kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, co oznacza, że w zakresie dokonywanej kontroli sąd zobowiązany jest zbadać, czy organy administracji orzekając w sprawie nie naruszyły prawa w stopniu mogącym mieć wpływ na wynik sprawy. Stosownie do art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019 r., poz. 2325 ze zm.), dalej jako: p.p.s.a., sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Rozpoznając sprawę w ramach wskazanych kryteriów Sąd uznał, że skarga jest niezasadna, albowiem zaskarżona decyzja oraz poprzedzająca ją decyzja organu I instancji nie naruszają prawa. Przedmiotem kontroli Sądu w niniejszej sprawie jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z [...] października 2020 r. utrzymująca w mocy decyzję Wójta Gminy [...] z [...] sierpnia 2020 r. w przedmiocie ustalenia odpłatności dla T.K. za pobyt jego ojca L.K. w Domu Pomocy Społecznej w [...] w wysokości [...] zł miesięcznie od dnia [...] sierpnia 2020 r. Podstawę materialnoprawną zaskarżonej decyzji stanowią przepisy ustawy z 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (j.t. Dz. U. z 2017 r., poz. 1769, ze zm.), zwanej dalej "ustawą" lub "u.p.s." Stosownie do art. 60 ust. 1 ustawy, pobyt w domu pomocy społecznej jest odpłatny do wysokości średniego miesięcznego kosztu utrzymania mieszkańca, z zastrzeżeniem ust. 3. Z kolei art. 61 ust. 1 ustawy stanowi, że obowiązani do wnoszenia opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej są w kolejności: 1) mieszkaniec domu, a w przypadku osób małoletnich przedstawiciel ustawowy z dochodów dziecka, 2) małżonek, zstępni przed wstępnymi, 3) gmina, z której osoba została skierowana do domu pomocy społecznej - przy czym osoby i gmina określone w pkt 2 i 3 nie mają obowiązku wnoszenia opłat, jeżeli mieszkaniec domu ponosi pełną odpłatność. W myśl zaś art. 60 ust. 2 ustawy, opłatę za pobyt w domu pomocy społecznej wnoszą: 1) mieszkaniec domu, nie więcej jednak niż [...]% swojego dochodu, a w przypadku osób małoletnich przedstawiciel ustawowy z dochodów dziecka, nie więcej niż [...]% tego dochodu; 2) małżonek, zstępni przed wstępnymi - zgodnie z umową zawartą w trybie art. 103 ust. 2: a) w przypadku osoby samotnie gospodarującej, jeżeli dochód jest wyższy niż [...]% kryterium dochodowego osoby samotnie gospodarującej, jednak kwota dochodu pozostająca po wniesieniu opłaty nie może być niższa niż [...]% tego kryterium, b) w przypadku osoby w rodzinie, jeżeli posiadany dochód na osobę jest wyższy niż [...] % kryterium dochodowego na osobę w rodzinie, z tym że kwota dochodu pozostająca po wniesieniu opłaty nie może być niższa niż [...]% kryterium dochodowego na osobę w rodzinie; 3) gmina, z której osoba została skierowana do domu pomocy społecznej - w wysokości różnicy między średnim kosztem utrzymania w domu pomocy społecznej a opłatami wnoszonymi przez osoby, o których mowa w pkt 1 i 2. Z powołanych przepisów wynika, że powstanie obowiązku wnoszenia opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej determinują z jednej strony przesłanki podmiotowe, tj. umiejscowienie w kręgu podmiotów wskazanych przez ustawodawcę, a z drugiej przedmiotowe - odnoszące się do dochodu osoby zobowiązanej. Określając krąg podmiotów zobowiązanych do ponoszenia opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej ustawodawca przyjął pewną kolejność, która determinuje poszukiwanie konkretnego podmiotu, który zostanie obciążony tym obowiązkiem. Obowiązek wnoszenia opłaty w pierwszej kolejności ciąży na mieszkańcu domu, w dalszej kolejności - na małżonku oraz zstępnych, których obowiązek wyprzedza w tym zakresie obowiązek wstępnych. Dopiero na samym końcu obowiązek wnoszenia opłat spoczywa na gminie, z której osoba została skierowana do domu pomocy społecznej (art. 61 ust. 1 ustawy). Wolą ustawodawcy było zatem obciążenie opłatami w pierwszej kolejności bezpośredniego beneficjenta pomocy, a dopiero w dalszej kolejności - jego małżonka i najbliższych krewnych. Potwierdza to przyjęcie zasady, że w przypadku małżonka, zstępnych, wstępnych oraz gminy obowiązek wnoszenia opłaty aktualizuje się tylko wówczas, jeżeli sam beneficjent (mieszkaniec domu) ponosi pełną odpłatność. Przy czym należy podnieść, że ustawa stanowi o obowiązku ponoszenia opłaty przez małżonka, nie dotyczy zaś "byłego małżonka". Z kolei w kontekście przesłanki przedmiotowej, o powstaniu obowiązku wnoszenia opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej decyduje wysokość uzyskiwanego dochodu. Okolicznością niesporną w niniejszej sprawie jest to, że ojciec skarżącego ponosi opłatę w granicach określonych w art. 61 ust. 2 pkt 1 ustawy, tj. [...] % uzyskiwanego dochodu. Natomiast w odniesieniu do obowiązku skarżącego kluczowy jest art. 61 ust. 2 pkt 2 lit. b) ustawy, który przewiduje, że zstępni ponoszą opłatę jeżeli ich dochód jest wyższy niż [...] % kryterium dochodowego na osobę w rodzinie. Dodatkowo, kwota dochodu pozostająca po wniesieniu opłaty nie może być niższa niż [...]% tego kryterium. Miesięczny dochód skarżącego to kwota [...] zł netto i przekracza [...] % kryterium dochodowego dla osoby samotnie gospodarującej ([...] zł x [...] % = [...] zł) o kwotę [...] zł. Zatem opłata ustalona w wysokości [...] zł miesięcznie nie narusza ww. przepisów. Jednocześnie należy podnieść, że wydatki skarżącego obejmujące koszt wynajmu lokalu i spłatę kilku kredytów czy też opłaty za tv i internet - nie stanowią podstawy do pomniejszenia jego dochodów, gdyż przepis art. 61 ust. 2 pkt 2 lit. a ustawy uzależnia wysokość opłaty od dochodów, nie zaś od ponoszonych wydatków czy rzeczywistych możliwości finansowych Przepis art. 103 ustawy wskazuje co prawda, że przy ustalaniu opłaty bierze się pod uwagę wysokość dochodów i możliwości (małżonka, zstępnych czy wstępnych), jednak ma on zastosowanie w przypadku ustalania wysokości opłaty w drodze umowy i to wówczas, gdy wysokość opłaty przewyższa minimalne obciążenia. Jednakże w niniejszej sprawie przepis ten nie miał zastosowania - gdyż skarżący nie wyraził zgody na ponoszenie jakichkolwiek kosztów związanych z pobytem ojca w Domu Pomocy Społecznej w [...]. W okolicznościach faktycznych sprawy zakończonej kontrolowaną decyzją istniały podstawy, w świetle przedstawionego wyżej stanu prawnego, do wydania decyzji o ustaleniu należnych od skarżącego opłat z tytułu pobytu jego ojca w domu pomocy społecznej - zarówno co do zasady, jak i co do wysokości. Przy czym analiza zebranego w sprawie materiału dowodowego potwierdza prawidłowość stanowiska organów, że na skarżącym ciąży obowiązek wnoszenia opłaty za pobyt ojca w domu pomocy społecznej w zakresie przekraczającym kwotę opłaty ponoszoną przez samego beneficjenta. Przesądzają o tym zarówno przesłanki podmiotowe, jak i przedmiotowe. Rację ma Kolegium, że w aspekcie przesłanki podmiotowej jedyną istotną w sprawie kwestią jest bezsporne stwierdzenie, iż skarżący jest zstępnym osoby skierowanej do domu pomocy społecznej. Ustawodawca oparł bowiem analizowane zobowiązanie wyłącznie na więzach pokrewieństwa, a nie na faktycznym związku zobowiązanego do opłaty i korzystającego z usług domu pomocy społecznej (tak: I. Sierpowska, Pomoc społeczna. Komentarz, 4 wyd., Warszawa 2017, s. 292-293). Wobec powyższego, podnoszone przez skarżącego okoliczności dotyczące braku relacji i więzi emocjonalnej z ojcem, który był alkoholikiem i nie płacił alimentów - nie mają znaczenia w perspektywie powstania obowiązku wnoszenia opłaty. Również przesłanka przedmiotowa została właściwie zastosowana, gdyż organy prawidłowo ustaliły, że opłata ponoszona przez ojca skarżącego nie pokrywa średniego miesięcznego kosztu utrzymania go w Domu Pomocy Społecznej w [...]. W tej sytuacji organy słusznie przyjęły, iż w sprawie znajduje zastosowanie art. 61 ust. 1 pkt 2 u.p.s., zgodnie z którym opłatę za pobyt w domu pomocy społecznej wnoszą zstępni, jeżeli posiadany przez nich dochód jest wyższy niż [...] % kryterium dochodowego na osobę, z tym że kwota dochodu pozostająca po wniesieniu opłaty nie może być niższa niż owe [...] % kryterium dochodowego. Dochód skarżącego przewyższa kwotę wolną od przeznaczenia na opłaty za pobyt mieszkańca w domu pomocy społecznej tj. [...] zł - [...] % ustawowego kryterium dochodowego. Zaś wysokość ustalonej opłaty stanowi różnica między średnim kosztem utrzymania mieszkańca w DPS a opłatą uiszczaną przez ojca skarżącego - pomniejszona do kwoty [...] zł miesięcznie, gdyż zgodnie z ww. art. kwota dochodu osoby zobowiązanej pozostająca po wniesieniu opłaty nie może być niższa niż [...] % tego kryterium. Przy czym matematyczne wyliczenie dochodu skarżącego i wysokości opłaty nie było przez niego kwestionowane. Wyjaśnić również należy, że w odrębnym postępowaniu skarżący - na podstawie art. 64 i art. 64a ustawy o pomocy społecznej - może ubiegać się o ewentualne zwolnienie z tej opłaty. W orzecznictwie utrwalony jest jednak pogląd, i taki też prezentuje sąd w niniejszej sprawie, że rozstrzygnięcie w przedmiocie zwolnienia z opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej może zostać wydane dopiero po ostatecznym ustaleniu osoby zobowiązanej i określeniu wysokości opłaty miesięcznej za pobyt w domu pomocy społecznej (uchwała składu siedmiu sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego z 11 czerwca 2018 r., sygn. akt I OPS 7/17). Niezasadne okazały się także pozostałe zarzuty podniesione w skardze - gdyż stroną niniejszego postępowania prawidłowo był tylko skarżący, a nie jego rodzice, były małżonek nie jest wymieniony w ustawie o pomocy społecznej jako osoba zobowiązana do ponoszenia tej opłaty, skarżący nie wyraził zgody na ponoszenie jakichkolwiek kosztów związanych z pobytem ojca w Domu Pomocy Społecznej, zaś art. 64 ww. ustawy nie stanowił podstawy tego rozstrzygnięcia. Podkreślić też należy, że analiza przepisów ustawy o pomocy społecznej, prowadzi do wniosku, iż pobyt mieszkańca w domu pomocy społecznej, związany jest z wydaniem, co najmniej trzech decyzji administracyjnych, tj.: - decyzji o skierowaniu do domu pomocy społecznej, - decyzji o umieszczeniu w domu pomocy społecznej oraz - decyzji ustalającej opłatę za pobyt w domu pomocy społecznej. Przedmiotem skargi złożonej przez T.K. była decyzja o ustaleniu opłaty za pobyt ojca w domu pomocy społecznej - i tylko ta decyzja była oceniana. Natomiast kwestia umieszczenia jego ojca w Domu Pomocy Społecznej w [...] wynikała z innej decyzji - o umieszczeniu w domu pomocy społecznej, która nie była oceniana w tym postępowaniu. Podsumowując, Sąd uznał, że organy obu instancji prawidłowo ustaliły stan faktyczny sprawy oraz wyczerpująco, rzetelnie i szczegółowo wyjaśniły motywy, jakimi kierowały się przy wydawaniu decyzji. Uzasadniły przy tym przekonująco swoje decyzje zgodnie z art. 107 § 3 k.p.a. - zyskując całkowitą aprobatę Sądu. W konsekwencji należało stwierdzić, że wbrew zarzutom sformułowanym w skardze, przy wydawaniu zaskarżonych decyzji nie doszło do naruszenia przepisów prawa materialnego jak i procesowego, co uzasadniałoby jej wyeliminowanie z obrotu prawnego Mając powyższe na uwadze Sąd, na podstawie art. 151 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji wyroku.